Кіріспе

Француз банкирі (1767–1844)
жарыс жүргізушісі

Жак Лаффитт (24 қазан 1767 – 26 мамыр 1844) – көрнекті француз банкирі, Франция Банкінің губернаторы (1814–1820) және Бурбон монархиясының қайта орнату және шілде монархиясы кезеңінде Депутаттар палатасының либералды мүшесі. Ол Франциядағы индустрияландырудың бастапқы кезеңдерінде жаңа банк тәсілдерін дамытуда маңызды рөл атқарды. Саясатта ол 1830 жылғы төңкерісте шешуші рөл атқарды, нәтижесінде Орлеан герцогы Луи Филипп таққа отырды, бұрынғы танымал емес Бурбон королі Карл X-тің орнына келді.

Лаффитт жаңа Азамат Королінің Министрлер Кеңесінің президенті және Қаржы министрі болып тағайындалды (1830 жылдың 2 қарашасы – 1831 жылдың 13 наурызы). 131 күндік қысқа қызметтен кейін оның «Қозғалыс партиясы» банкир Казимир Пьер Перье басқарған «Тәртіп партиясына» жол берді. Лаффитт саяси және қаржылық жағынан беделсіз қалды. Ол 1836 жылы Crédit Mobilier (1852) сияқты 19 ғасырдың екінші жартысындағы француз инвестициялық банктерінің негізін қалаған Caisse Générale du Commerce et de l'Industrie құру арқылы қаржылық жағдайын жақсартты. Caisse Générale 1848 жылғы төңкерістен туындаған қаржылық дағдарыстан аман қалмады.

Ерте өмір

Лаффит 1767 жылы Францияның оңтүстік-батысындағы Байон қаласында, шебер ағаш ұстасы Пьер Лаффиттің төрт ұлы мен алты қызының бірі болып дүниеге келді. Ол бір кезде әкесінің шәкірті болды, сондай-ақ жергілікті нотариус пен саудагерде кеңсе кызметкері болып жұмыс істеді. 1788 жылы, 21 жасында және Франциядағы революция алдында, ол Парижге белгілі швейцариялық банкир Жан Фредерик Перрегоның (1744–1808) кеңсесіне келді, онда ол бухгалтер болып жұмысқа орналасты. Бұл Лаффитке құнды тәжірибе мен мансаптық өсуге мүмкіндік беретін бастапқы лауазым болды. Перрего бай клиенттері, маңызды шетелдік байланыстары және жоғары лауазымды достары бар банкир еді. Ол революциядан пайда тапқан, көреген және халықаралық бизнесмен болды. Ол Наполеонның билікке келуіне қаржылық қолдау көрсетті және 1800 жылы Франция Банкінің негізін қалаушысы болды, сондай-ақ оның Регенттер Кеңесінің президенті атанды. Лаффит Перрегоның жеке банкіндегі жақын көмекшісі болды және 1806 жылы серіктес болып тағайындалды. 1807 жылы Перрегоның денсаулығы нашарлағандықтан, ол банк директоры және нақты басшы болып тағайындалды. Банктің атауы "Перрего, Лаффитт және Компания" деп өзгертілді. Перрегоның ұлы Альфонс (1785–1841) және оның қарындасы серіктес (коммандита) мәртебесінде болды. Вирджини Монье былай деп атап көрсетті: "Франция банктері тарихында алғаш рет кеңсе қызметкері өзінің меценатының орнын тікелей иеленді". Перрего 1808 жылы қайтыс болғаннан кейін, Лаффит Франция Банкінің он бес регентінің бірі ретінде оның орнын иеленді. Ол Париж сауда палатасының президенті (1810–1811) болды және Сена сауда сотының судьясы болып тағайындалды (1813). 1814 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін, ол кіріп келген Бурбон королі Людовик XVIII тарапынан Франция Банкінің уақытша губернаторы болып тағайындалды. Наполеон Ватерлоодан кейін (1815 жылғы 15 маусымда) соңғы жерсінге кетіп бара жатқанда Лаффиттің банкіне 6 миллион франк салды. 1826 жылы Наполеонның мүлігі даулы болған кезде Лаффит өзінің банкінің міндеттемесін 3,856,121 франк деп есептеді, онда пайыздар да ескерілді.

Реставрация кезінде іскерлік мансап

Бурбон қайта орнату кезеңінде "Жак Лаффитт және компания" Паридегі ең бай жеке банктердің бірі және жиырмаға жуық банктік үйлердің таңдамалы тобының жетекші фирмасы болды, олар бірлесіп "Paris banque haute" деп аталды. Лаффиттен басқа, топқа Казимир мен Сципион Периердің банктері, Бенжамин Делессерт, Жан Хотингер, Адольф Мале, Франсуа Котьер, Антуан Одье, Жак Лефевр және Мишель Пилет Вилл банктері кірді. XIX ғасырдың басындағы осындай банктердің капиталдық ресурстары шектеулі болды, бірақ олар ірі мемлекеттік қарыздарды кепілдендіру және үміткер жеке бизнес кәсіпорындарын қаржыландыру үшін бірікті. Лаффит Делессерт, Хотингер, Джеймс де Ротшильд және басқалармен 1817–18 жылдары Францияның бостандыққа берілген қарыздарының үлесі үшін Baring Brothers (Лондон) және Hope & Company (Амстердам) сияқты күшті шетелдік банктермен бәсекелесті. Бұрын, 1816 жылы, ол Делессертпен бірге 10 миллион франк капиталға ие болған "Compagnie Royale d'Assurances Maritimes" компаниясын құрды – пионерлік акционерлік сақтандыру компаниясы. Лаффитт президент болды, ал Казимир мен Сципион Периер осы капиталды жұмылдыру кәсіпорнының әкімшілерінің қатарында болды. 1818 жылы банкир және өнеркәсіпші Бенжамин Делессертпен бірге Лаффит алғашқы француз жинақ банкін, Caisse d'Épargne et de Prévoyance de Paris-ті құруда маңызды рөл атқарды. Франция банкінің регенттер кеңесінің барлық мүшелері жаңа банктің әкімшілері ретінде тізілді. Лаффит 1818 жылға қарай өзінің сәттілігінің шыңына жетті. Ол Парижге жақын орналасқан, атақты архитектор Франсуа Мансарт жобалаған 17 ғасырлық Шато-де-Майсонс (Ивелин департаменті) сарайын сатып алуға жеткілікті бай болды. Революцияға дейін әдемі шато Людовик XVI-ның інісі, граф д’Артуаның меншігі болды, ол 1824 жылы Карл X ретінде таққа отырды. Масонға ие болу және француз қоғамының беделді өкілдерін бұрынғы корольдік шатода қабылдау Лаффитт үшін жеке жеңіс болды, ол Байон қаласындағы ағаш шеберінің ұлы еді. Бұл "le rêve d'un parvenu" (жаңа байдың арманы) еді, онда әулет тарихы, лауазымдары мен мүліктері осы уақытта маңызды болды. 1821–1822 жылдары Лаффит "Compagnie des Quatre Canaux" акционерлік қоғамын құрудың бастамашысы болды, бұл қоғам "haute banque" мүшелерінің капиталдық активтерін үкімет бастаған ірі канал құрылысы бағдарламасын қаржыландыруға жұмылдырды. Лаффиттің консорциумы үкіметке берілген қарыздардың жалпы сомасының жартысын алды. Төрт канал компаниясының ең ірі төрт қарыз берушісі: Жак Лаффитт және компаниясы (11 736 000 франк), H. Hentsch, Blanc & Co. (11 736 000), Pillet Will & Co. (10 976 000) және André & Cottier (7 870 000). Лаффиттің қарыздардың үлесін одан да арттыру туралы өтініші граф Жан Антуан Вилле басқаратын ультрароялистік министрлік тарапынан қабылданбады. 1825 жылы Лаффиттің амбициялық қаржылық жоспарлары екінші рет сәтсіз аяқталды, өйткені Вилле оның ұсынған "Société Commanditaire de l'Industrie" акционерлік қоғамын құруға рұқсат бермеді, бұл Франциядағы ірі өнеркәсіптік дамуды қолдау үшін банк несиесін беруге арналған жеке инвестициялық банк болды. Лаффиттің президенті болған "Commanditaire" 100 миллион франк капиталмен қаржыландырылуы тиіс еді. Оны француз өнеркәсіпшілері, Паридегі көптеген "haute banque" мүшелері және Лондон, Женева және Франкфурттағы жетекші банктік үйлер қолдады. Казимир Периер және атақты жүн өнеркәсібі Уильям Терно оның екі вице-президенті болуы тиіс еді. "L'esprit d'association" (бірлесу рухы), бұл либералдардың экономикалық прогресті ілгерілету үшін қолданған кең таралған ұраны еді, осы компаниямен бейнеленуі тиіс еді. Бірақ "Commanditaire" саяси тұрғыдан қолайсыз болды: Лаффитт сол кезде Карл X үкіметіне қарсы либералды оппозицияның жетекшісі болды. Сонымен қатар, жоспар консервативті регенттер мен ықпалды Франция банкінің мемлекеттік әкімшілері үшін тым амбициялық, тіпті батыл деп саналды. Лаффит 1830 жылғы шілде революциясынан кейін күтіп, қайтадан тырысуға мәжбүр болды.

Саяси мансап

Қайта қалпына келтірілген саяси режимдер бастапқыдағы уәделерінен кейін көңілі тоймайтын немесе одан да нашар нәтижелерге ұшырауы мүмкін. Лаффит Бурбондардың қайта оралуын бастапқыда жақсы қабылдады. Ол жаңадан келген Людовик XVIII-ге (1814–1824) қаржылық көмек көрсетті және 1814–1820 жылдары Франция банкінің губернаторы лауазымын сақтап қалды. 1815 жылы депутаттар палатасына сайланды және 1824–1827 жылдардан басқа, Реставрация кезеңінде депутаттық қызметін жалғастырды. Әріптесі, банкир Казимир Пьер Периер сияқты, ол «сол жақтағылар» қатарында либералды ұстанымды ұстанды және палатада конституциялық монархияны, баспасөз бостандығын, кәсіпкерлік еркіндігін, мемлекеттік басқарудағы тиімділікті және үкіметтік қаржылық істердегі ашықтықты қолдады. 1820 жылдан кейін Бурбон режимі консервативтік және роялистік сипатқа ие болғанда, Лаффит көбірек наразылық білдіріп, оппозицияға белсенді түрде қарсы шықты. Казимир Периермен бірге 1820 жылдары палатада граф Виллельдің үкіметтік канал құрылысы бағдарламасының қаржысын басқаруына қарсы күшті оппозицияны ұйымдастырды. Ол 1825 жылы Виллельдің революция кезінде тәркіленген жерлер үшін атақты тұлғаларды өтеу жоспарына дауыс бергені үшін беделін жоғалтты, бірақ 1828 жылы қызы Альбина Лаффитте, құрметті маршал Мишель Нейдің ұлы, Эльшинген герцогі, Москова князімен үйленгенде қайтадан халықтың қолдауын алды. 1824 жылы Карл X патша болғаннан кейін жағдай тез нашарлай бастады. Өзінің үкіметіне қарсы өсіп келе жатқан либералдық және тіпті республикалық оппозициядан қорқып, патша 1829 жылы принц Жюль де Полиньяктың ультрароялистік министрлігін тағайындау арқылы апатты қадам жасады. 1830 жылы ультрароялистер сайлауда жеңілгеннен кейін король 25 шілдедегі 1830 жылғы жарлықтарын шығарды, ол баспасөз бостандығын тоқтатты, депутаттар палатасын таратып, сайлау заңдарын жер иелерінің пайдасына өзгертті. Бұл 1830 жылғы шілде революциясына әкеп соқты. Лаффит Карл X және оның министрлерін құлатуды және Луи Филипп I, Орлеан герцогының басшылығымен жаңа үкімет құруды қолдаған ең ерте және ең белсенді жақтастарының бірі болды. Оның әкесі Филипп Эгалите 1789 жылғы революцияны қолдаған еді. Лаффиттің Париждегі үйі реформаланған конституциялық монархияның «азамат патшасы» Луи Филиппті тағайындау үшін «Қозғалыс партиясының» штаб-пәтеріне айналды. Париждегі халық көтерілісі мен провинциялардағы наразылықтың күшеюіне қарсы жоспар сәтті жүзеге асты. Карл X Англияға қашып кетті, оның министрлері тұтқындалды, Луи Филипп I таққа отырды және Лаффит Министрлер кеңесінің президенті және қаржы министрі болды (2 қараша 1830 – 13 наурыз 1831). Бірақ Лаффит патшаны тағайындаушы немесе саяси көшбасшы емес, банкир және қаржыгер ретінде жақсырақ екенін көрсетті. Оның үкіметі Францияда тәртіпті сақтау қажеттілігі мен париждік халықты татуластыру қажеттілігі арасында қысымға ұшырады және екеуін де орындай алмады. Депутаттар палатасындағы либералды саяхатшылар, мысалы Казимир Периер үшін, тіпті король үшін де оның генерал Лафайет сияқты революциялық тұлғалармен байланысы Францияны республика құруға қауіпті жақын әкелді. Периер Лаффиттің министрлігімен байланысудан бас тартты. 131 күндік қырқылыстан және шешімсіздіктен кейін Лаффит отставкаға кетуге мәжбүр болды және Периердің «Тәртіп партиясы» жаңа министрлік құрды. Лаффит 1831 жылдан кейін палатадағы орнын сақтап қалды, бірақ ол ешқашан басқа министрліктің басшысы немесе мүшесі болған жоқ. Лаффиттің 1830 жылғы Франция саясатына араласуы оған қаржылық жағынан қымбатқа түсті. Революция француз экономикасының күрделі жағдайын одан бетер ушықтырды. Laffitte & Co. 13 миллион франк шығынға ұшырады және банкты жоюға тура келді (1831 жылдың қаңтары). Банкінің шығындарын жабуға көмектесу үшін Лаффит Франция банкінің басқарушысын 7 миллион франк мөлшерінде бұрын-соңды болмаған банктік қарызды ұйымдастыруға көндірді. Ол Париждегі үйін rue d'Artois (қазіргі rue Laffitte) және өзінің өнер коллекциясын сатуға шығарды. Ең бастысы, 6 миллионға ол Бретюильдегі отбасылық орманды жерлерді король Луи Филиппке сатты, бұл оған көп көмектесті, бірақ король сатуды жария еткенде Лаффитке саяси және қаржылық жағынан зиян келтірді. Лаффитте, кем дегенде, Шато-де-Мейсонды сатудан қорғауға қол жеткізді, бірақ ол оның кең саябақтарын бай париждіктерге сату үшін елдік виллалар салу үшін жер учаскелеріне бөлді. Бұл іс жүзінде М. де Рувьердің «Histoire et description pittoresque de Maisons Laffitte» (1838) атты кітапшасында сипатталғандай, қала маңындағы жылжымайтын мүлік құрылысын дамытудағы таңғажайып жаңа тәжірибе болды. Лаффит және оның бауыры Жан Батист Лаффит Парижден Мейсонға дейінгі 15 километрлік қашықтыққа жол жүретін дилижанс желісін құрды. Оның немересі Шарль Лаффит (1803–1875) және күйеуі, Москова князі, Франциядағы алғашқы ат шабуына арналған трассаны салды.

Қайтару

1836–1837 жылдары Лаффит өзінің ісін дұрыс реттеу арқасында 1825 жылғы Командитарий жоспарын қайта жандандыруға қол жеткізді. Ол өнеркәсіптік кәсіпорындарға ұзақ мерзімді несие беруге көмектесу үшін 1837 жылдың 15 шілдесінде Caisse Générale du Commerce et de l'Industrie құрды. Бірлескен акционерлік емес, коммидиттік форма қолданылды. Кәсіпорынның капиталы 55 миллион франкқа бағаланды. Франция Банкі кейбір қиындық тудыратын шектеулер қойды ("Banque" деген сөзді қолдануға тыйым салынды), бірақ кәсіпорынның мақұлдануы аяқталды. Лаффиттің басты серіктестері – оның інісі Мартин Лаффит (1783–1840) және қант өнеркәсібінің өкілі Франсуа Лебоди (1799–1863) болды. Бұл компания Франциядағы 19 ғасырдың екінші жартысындағы ірі бірлескен инвестициялық банктердің прототипі ме? Тарихшылар осы мәселені зерттеуді және осыған байланысты ойлануды жалғастыруда. Лаффиттің өзі Caisse Générale-дің оның нағыз "коммерциялық банк" туралы арманын толыққанды орындамағанын түсінгендей. Ол "Естеліктерінде" былай деп жазды: "Егер мен өзім қалағандай үлкен несиелік мекеме құра алмасам, мен коммерцияға және отбасыма ұзақ уақыт бойы пайдалы болатын үлкен банк үйін салдым. 70 жастағы адам үшін бұл жеткілікті ерлік. Меннен кейін келгендер үлкен несиелік мекемелер құруға қол жеткізсе де, мен үшін тырысқаным үшін мақтаныш болады".

Соңғы жылдары және мұрасы

Шын мәнінде, егер Лаффит ұзақ өмір сүрген болса, Францияда теміржол құрылысын қаржыландырудың тәуекелді бизнесіне Caisse Générale-ді ынтамен жетекшілік етер еді. Бонин 1843 жылы компанияның Compagnie du Nord компаниясының теміржол құрылысына 10 миллион франк көлемінде несие беріп, бұл салаға қадам басқанын атап көрсеткен. Лаффиттің туысы Шарль Лаффит бұл инвестицияға қатысты. Бірақ Жак Лаффит сол кезде өкпе ауруынан ауыр сырқатқа шалдыққан еді. Ол 1844 жылдың 26 мамырында Парижде 77 жасында қайтыс болды. Caisse Générale банкир Александр Гуэннің (1792–1872) басшылығымен бірнеше жылға созылды, бірақ Франциядағы 1848 жылғы революциядан өте алмады. Гуэн өзінің жарияланбаған өмірбаяндық еңбегінде, тәжірибесі бойынша компанияның сәтсіздігіне қаржылық дағдарыс кезінде ұзақ мерзімді инвестициялар мен қысқа мерзімді коммерциялық несиелерді тиісті деңгейде үйлестіре алмауы себеп болғанын жазды. 1847–1848 жылдардағы Францияның экономикалық дағдарысы кезінде компанияның құлдырауы осының айқын мысалы еді.