Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Архитектуралық мотив – көркемдік мотив
Architectural motifthe artistic motif
Жасыл адам, сондай-ақ жапырақты бас деп аталатын бұл мотив архитектура мен өнерде беттің жапырақтардан жасалған немесе олармен толық қоршалған бейнесі ретінде кездеседі, әдетте жапырақтар беттің ортасынан жайылады. Жасыл адам тек сәндік функциядан бөлек, ең алдымен қайта жаралу символы ретінде қарастырылады, ол әр көктемде қайта жаңару циклін білдіреді. Жасыл адам мотивінің көптеген нұсқалары бар. Бұтақтар немесе жүзім шоғы ауыздан, мұрындан немесе беттің басқа бөліктерінен өсіп шығуы мүмкін, ал осы өрмелер гүл немесе жеміс бере алады. Әлемнің көптеген мәдениеттерінде кездесетін Жасыл адам көбінесе табиғи өсімдіктерге байланысты құдайлармен байланыстырылады. Ол көбінесе сәндік архитектуралық әшекейлер ретінде қолданылады, маскарон немесе әшекейлік бас нысанында, және Батыс дәстүріндегі діни емес және діни ғимараттардың архитектуралық мүсіндерінде жиі кездеседі. Англиядағы шіркеулерде бұл бейне Исаның крестінің мистикалық пайда болуын сипаттайтын уағыздың иллюстрациясы ретінде қолданылған. "Жасыл адам" типіндегі жапырақты бас алғаш рет Англияда 12 ғасырдың басында Франциядан келген нұсқалардан пайда болды және әсіресе 13-15 ғасырлардағы готикалық архитектурада танымал болды. Леди Рагланның 1939 жылы ұсынған Жасыл адам мотиві ежелгі мифологиялық тұлғаны бейнелейді деген пікірі, халық арасында танымал болғанына қарамастан, нақты дәлелдермен расталмаған. Оның осы мәселеге қызығушылығы Уэльстегі Ллангвмдегі (Монмутшир) Сент-Жером шіркеуіндегі ою-өрнектерден туындаған деп есептеледі. Жасыл адам көптеген түрлерде кездеседі, олардың ең көп таралған үш түрі мыналарға бөлінеді:
The Green Man, also known as a foliate head, is a motif in architecture and art, of a face made of, or completely surrounded by, foliage, which normally spreads out from the centre of the face. Apart from a purely decorative function, the Green Man is primarily interpreted as a symbol of rebirth, representing the cycle of new growth that occurs every spring. The Green Man motif has many variations. Branches or vines may sprout from the mouth, nostrils, or other parts of the face, and these shoots may bear flowers or fruit. Found in many cultures from many ages around the world, the Green Man is often related to natural vegetation deities. Often used as decorative architectural ornaments, where they are a form of mascaron or ornamental head, Green Men are frequently found in architectural sculpture on both secular and ecclesiastical buildings in the Western tradition. In churches in England, the image was used to illustrate a popular sermon describing the mystical origins of the cross of Jesus. "Green Man" type foliate heads first appeared in England during the early 12th century deriving from those of France, and were especially popular in the Gothic architecture of the 13th to 15th centuries. The idea that the Green Man motif represents a pagan mythological figure, as proposed by Lady Raglan in 1939, despite its popularity with the lay public, is not supported by evidence. It is thought that her interest stemmed from carvings at St. Jerome's Church in Llangwm, Monmouthshire. The Green Man appears in many forms, with the three most common types categorized as:
Жапырақты бас: толығымен жасыл жапырақтармен жабылған бас
Ауызды шығаратын бас: аузынан өсімдіктерді шығарады
Қан сорғыш бас: беттің барлық тесіктерінен (мысалы, көз жасы жолдары, мұрын тесіктері, ауыз және құлақтар) өсімдіктер өседі.
the Foliate Head: completely covered in green leaves
the Disgorging Head: spews vegetation from its mouth
the Bloodsucker Head: sprouts vegetation from all facial orifices (e. g. tear ducts, nostrils, mouth, and ears)
Тарих
Формализм тұрғысынан алғанда, өнер тарихшылары темір дәуіріндегі кельт өнеріндегі бет-әлпеттермен байланысты көреді, онда Ла Тен өнерінің «пластик стильдегі» металл бұйымдарында стильденген өсімдік өрнектерінен беттер пайда болады. Қалған үлгілердің өте аздығы және ағаштан бірде-бір үлгінің табылмауы, мысалдардың үздіксіз қатарын табу мүмкін еместігі, мұндай байланыстың дұрыстығына күмән келтірмейді. «Оксфорд ағылшын фольклоры сөздігі» олардың бастауын қасиетті Рим өнерінен, құдайлар мен мифологиялық кейіпкерлерді бейнелеу үшін қолданылған жапырақ маскаларынан алатынын көрсетеді. Грэшам колледжіндегі лекцияларында тарихшы және профессор Рональд Хаттон «жасыл адам» бейнесінің тамырларын Үндістанға дейін жетеді, «Леди Рагланның жасыл адам тұжырымының құрамдас бөліктері бөлшектелді. Ортағасырлық жапырақты бас киімдерді Кэтлин Басфорд 1978 жылы және Мерсия Макдермот 2003 жылы зерттеді. Олардың бастапқыда Үндістанда дамыған, ортағасырлық араб империясы арқылы христиандық Еуропаға жеткен мотив екені анықталды. Еуропада ол монахтардың қолжазбаларын безендіру үшін қолданылып, кейін шіркеулерге тарады». Халық музыканты Майк Хардинг өзінің «Жасыл адам туралы кішкентай кітабында» және веб-сайтында Ливан мен Ирактан 2-ғасырға дейінгі жапырақты бас киімдерінің мысалдарын келтірді. Борнео, Непал және Үндістанда да осындай бейнелер кездеседі. Хардинг Раджастхандағы 8-ғасырға жататын джайнистік ғибадатханадан жапырақты бас киімнің суретін келтіреді. Франциядағы Сент-Абрде (St. Abre) 4-ғасырдың соңында аузынан өсімдіктерді шығарып тұрған жасыл адамның бейнесі сақталған. 11-ғасырғы Иерусалимдегі романдық стильдегі храмдарда римдік стильдегі жапырақты бас киімдер бар. Хардинг бұл символды Кіші Азиядан Еуропаға тас кескіндемешілер әкелген болуы мүмкін деген болжам жасады. Христиан шіркеулеріндегі жасыл адамды бейнелеу дәстүрі бүкіл Еуропаға тараған, мысалы, Кипрдегі Никосиядағы 13-ғасырлық Санкт-Николас шіркеуінің қасбетіне қашалған жеті жасыл адам. Бұл мотив Еуропадағы романдық және готикалық сәулетте өсімдіктерден жасалған мүсіндерді қолданудың дамуына оңай бейімделді. Кейінгі шіркеулердегі жапырақты бас киімдер Адамның ұлы Сет туралы аңызды бейнелейтін болуы мүмкін, онда ол өлген әкесінің аузына тұқымдарды егеді, одан шын айқышқа шегеленіп өлтірілген ағаш өседі. Бұл ертегі Якоб де Ворагиннің «Алтын аңызында» келтірілген, ол 13-ғасырғы христиан діни әңгімелер жинағы, одан шіркеу уағыздарының тақырыптары жиі алынды, әсіресе 1483 жылдан кейін Уильям Кэкстон «Алтын аңызының» ағылшын тіліне аудармасын басып шығарғаннан бастап. Христиандық автор Стивен Миллер «Ортағасырлық Англиядағы жасыл адам: христиандық тамырлар жалған дінге негізделген» (2022) кітабында «Бұл христиандық/яһудилік мотив, ол Сеттің ізденісінің аңыздарымен және ортағасырлық агиографиямен байланысты. Адам атаның аузына оның ұлы Сет (Едемді күзетуге жауапты мейірімді періште берген) отырғызған үш бұтақ/тұқым/ядролар шығып, адамзатқа жаңа өмір сыйлайды» дейді. Бұл идеяны алғаш рет Джеймс Коултер (2006) ұсынған. Сонымен қатар, жасыл адам бейнесінің Мәсіхтің тәндік тұлғасымен байланысты екені, оның жүзіндегі көріністер арқылы көрсетілген: Қызыл Мариямның бейнесі жақын жерде болғанда, жасыл адамдар қуанышпен толған көрінеді. Ренессанстан бастап, жасыл адам тақырыбының күрделі нұсқалары, көбінесе адам беті емес, жануар бастарымен, ою-өрнектерден басқа көптеген материалдарда (қолжазбалар, металл бұйымдар, кітап тақталары және боялған шыны) пайда болады. Олар терең сенімді білдірмей, тек сән үшін қолданылған сияқты көрінеді.
In terms of formalism, art historians see a connection with the masks in Iron Age Celtic art, where faces emerge from stylized vegetal ornament in the "Plastic style" metalwork of La Tène art. Since there are so few survivals, and almost none in wood, the lack of a continuous series of examples is not a fatal objection to such a continuity. The Oxford Dictionary of English Folklore suggests that they ultimately have their origins in late Roman art from leaf masks used to represent gods and mythological figures. In his lectures at Gresham College, historian and professor Ronald Hutton traces the green man to India, stating "the component parts of Lady Raglan's construct of the Green Man were dismantled. The medieval foliate heads were studied by Kathleen Basford in 1978 and Mercia MacDermott in 2003. They were revealed to have been a motif originally developed in India, which travelled through the medieval Arab empire to Christian Europe. There it became a decoration for monks’ manuscripts, from which it spread to churches." Folk musician Mike Harding gave examples of foliate head figures from Lebanon and Iraq dated to the 2nd century in his A Little Book of The Green Man, as well as his website. There are similar figures in Borneo, Nepal, and India. Harding references a foliate head from an 8th century Jain temple in Rajasthan. A late 4th century example of a green man disgorging vegetation from his mouth is at St. Abre, in St. Hilaire le grand, France. 11th century Romanesque Templar churches in Jerusalem have Romanesque foliate heads. Harding tentatively suggested that the symbol may have originated in Asia Minor and been brought to Europe by travelling stone carvers. The tradition of the Green Man carved onto Christian churches is found across Europe, including examples such as the Seven Green Men of Nicosia carved into the facade of the thirteenth century St Nicholas Church in Cyprus. The motif fitted very easily into the developing use of vegetal architectural sculpture in Romanesque and Gothic architecture in Europe. Later foliate heads in churches may have reflected the legends around Seth, the son of Adam, according to which he plants seeds in his dead father's mouth as he lies in his grave. The tree that grew from them became the tree of the true cross of the crucifixion. This tale was in The Golden Legend of Jacobus de Voragine, a very popular thirteenth century compilation of Christian religious stories, from which the subjects of church sermons were often taken, especially after 1483, when William Caxton printed an English translation of the Golden Legend. According to Christian author Stephen Miller, author of "The Green Man in Medieval England: Christian Shoots from Pagan Roots" (2022) "it is a Christian/Judaic derived motif relating to the legends and medieval hagiographies of the Quest of Seth – the three twigs/seeds/kernels planted below the tongue of post fall Adam by his son Seth (provided by the angel of mercy responsible for guarding Eden) shoot forth, bringing new life to humankind". This notion was first proposed by James Coulter (2006). Also, an association of the green man image with the incarnation of Christ was suggested to be demonstrated by the expressions on the face: where carved representations of the Virgin Mary appear nearby, the green men are shown with happy expressions. From the Renaissance onward, elaborate variations on the Green Man theme, often with animal heads rather than human faces, appear in many media other than carvings (including manuscripts, metalwork, bookplates, and stained glass). They seem to have been used for purely decorative effect rather than reflecting any deeply held belief.
Қазіргі тарих
Ұлыбританияда Жасыл Адам бейнесі 19 ғасырда қайта жанданды, готикалық қайта жандану және Өнер мен қолөнер дәуірінде сәулетшілер арасында танымал болды. Ол көптеген діни және зайырлы ғимараттардың ішінде де, сыртында да сәндік мотив ретінде пайда болды. Америкалық сәулетшілер де шамамен сол уақытта осы мотивті қолданды. Нео-готикалық Виктория стиліндегі архитектурада оның көптеген нұсқаларын кездестіруге болады. Жасыл Адам австралиялық тас қалаушылардың арасында да танымал болды және оның бейнесі көптеген зайырлы және қасиетті ғимараттарда, тіпті Сиднейдегі Бродвейде де сақталған. 1887 жылы швейцариялық гравер Нума Гюйот Жасыл Адамды ерекше еңбекпен бейнелейтін кітап мұқабасын жасады. 2023 жылдың сәуір айында Шарль III пен Камилланың тәж кию рәсіміне арналған шақыру қағазында Жасыл Адамның басы бейнеленді, оны геральдикалық суретші және қолжаз безендетуші Эндрю Жеймисон салған. Ресми патшалық веб-сайтында былай делінген: «Дизайнның орталық мотиві – британдық фольклордағы ежелгі тұлға – Жасыл Адам, жаңа билік құруды атап өту үшін жаз бен қайта тудың символы. Табиғи жапырақтармен қапталып, емен, ағаш және долана жапырақтарынан, сондай-ақ Ұлыбританияның символды гүлдерінен тұратын Жасыл Адамның пішіні». Бұл «Король Чарльз табиғатқа табынушы» екенін көрсетеді, бірақ қоғамды екіге бөледі. Шындығында, ортағасырлық өнер тарихшысы Кассандра Харрингтон атап өткендей, ортағасырлық және жаңа замандағы өнерде өсімдік бейнелері көп болғанымен, жапырақты бас мотиві «Британия фольклорынан шыққан ежелгі тұлға» емес, Патшалық үй жариялағандай, еуропалық импорт екендігі анық».
In Britain, the image of the Green Man enjoyed a revival in the 19th century, becoming popular with architects during the Gothic revival and the Arts and Crafts era, when it appeared as a decorative motif in and on many buildings, both religious and secular. American architects took up the motif around the same time. Many variations can be found in Neo gothic Victorian architecture. He was popular amongst Australian stonemasons and can be found on many secular and sacred buildings, including an example on Broadway, Sydney. In 1887 a Swiss engraver, Numa Guyot, created a bookplate depicting a Green Man in exquisite detail. In April 2023, a Green Man's head was depicted on the invitation for the Coronation of Charles III and Camilla, designed by heraldic artist and manuscript illuminator Andrew Jamieson. According to the official royal website: "Central to the design is the motif of the Green Man, an ancient figure from British folklore, symbolic of spring and rebirth, to celebrate the new reign. The shape of the Green Man, crowned in natural foliage, is formed of leaves of oak, ivy, and hawthorn, and the emblematic flowers of the United Kingdom." which alluded to "the nature worshipper in King Charles" but polarized the public. Indeed, as the medieval art historian Cassandra Harrington pointed out, although vegetal figures were abundant throughout the medieval and early modern period, the foliate head motif is not ‘an ancient figure from British folklore’, as the Royal Household has proclaimed, but a European import.'
Пайдаланған дереккөздер
Сандарс, Нэнси К., Еуропадағы тарихқа дейінгі өнер, Пингвин (Пеликан, қазір Йель, өнер тарихы), 1968 (ескерту: 1-ші басылым).
Sandars, Nancy K., Prehistoric Art in Europe, Penguin (Pelican, now Yale, History of Art), 1968 (nb 1st edn.)