Хајдук Велько: Неготин қаһарманы

Кіріспе

Серб әскери қолбасшысы Велько Петрович (1780 – 1813), Хајдук Велько (Хајдук Вељко, [xǎjduːk vɛ̌ːʎkɔ]) деп белгілі, Османлы империясына қарсы Сербияның бірінші көтерілісіндегі серб революциялық күштерінің воеводаларының (әскери қолбасшыларының) бірі болды және Неготин аймағындағы әскерге жауапты болды. Ол көтерілістің ең белгілі басшыларының бірі еді.

Ерте өмір

Ол Заечар қаласының жанындағы Леновацта дүниеге келді. Оның Милутин және Милько деген екі кіші інісі болды. Әкесі өте сабырлы адам болған, ал Велько болса тәртіпсіз бала еді.

Бірінші серб көтерілісі

Қаражордтың іс-әрекетін естіген Велько бірден хаджук киімдері мен қару-жарағын сұрап, Главаштың жасақтарына қосылды. Вуйка Вуличевичпен бірге Белградты азат ету үшін шайқасты (1806 жылы), онда ол шайқаста көзге түсті. 1807 жылы ол буљубаша / буљубаша болды және Кеңестен Криви Вир мен Черна Река аймақтарында бүлік көтеруге рұқсат алды. 1809 жылы, саны жағынан кем болғанына қарамастан, Соко Баняны түріктерден батыл қорғады. Оның жеке батылдығы ерекше болды және оған Сербия мен Балқанда зор мақтау мен даңқ әкелді. 1810 жылы батырлығы үшін Ресейдің алтын айқасымен марапатталды. Варварин шайқасында көзге түсіп, сол қолынан жараланып, сәл кемістігі қалды. 1811 жылы Тимок аңғарының воиводасы болды және оны Тимок аңғарындағы Неготинге жіберді. 1813 жылы түрік атты әскерінің жасағы Буковче ауылында оған шабуыл жасады, онда Велько оларды талқандады. Түріктер одан да күшті күшпен Неготинге қарай шегінді. 1813 жылдың жазында Неготин төңірегінде ірі шайқастар болды. Түріктер Влашкадан (Валахия) келген күштермен Неготинге қоршау салды. Неготинге 3000 серб сарбазы қарсы тұрды. Велько Неготинды бекініп, қамал мен мұнаралар салып, түріктерді күтті. Велько тұрған ең биік мұнара Баба Финка деп аталды. Қақпа орнында Велькомен бірге оның бауырлары Милутин мен Милько да болды. Сонымен қатар, көрнекті бульюбашалар мен Димбаше Хаджи Никола, Абрашелибальта және тағы да басқалары болды. Велько сұраған көмек келмеді, ал оқ-дәрісі де азайып бара жатқандықтан, Велько қаладағы барлық қалайы заттарды оқ-дәрі жасау үшін балқытуға бұйрық берді, ал металл монеталарды зеңбіректерге салуға бұйырды. Жиырма күндік қаһармандық қорғаныстан кейін бір күні таңда, ол орнының айналасын жөндеуге бұйрық берді, сол кезде оқ оққа ұшырады. Ол бірден қайтыс болды. Неготин шайқасы түріктердің ауыр шығындарымен және серб көтерілісшілерінің сәтті қашуымен аяқталды. Бауыры Милутин оны күн бату кезінде Неготин шіркеуіне жерледі. Вельконың қазасынан кейін түріктер Неготинды басып алды, жақын арада бүкіл Кражинаны да басып алды. Ол әлі күнге дейін өзінің атақты сөздерімен есімізде: "Басымды беремін, бірақ Кражинаны емес". Неготин шайқасы алдында оның досы Вук Караджич оған алтын, зергерлік бұйымдар мен басқа да құндылықтарын отбасына жіберуді ұсынды, осылайша олар түріктердің қолына түспейді. Бірақ Велько бас тартты, өйткені ұлы хаджук пен соғыс батыры өлтіріліп, ақшасыз қалған жағдайды дұрыс деп санамады. Велько үшін жеке абыройы мен даңқы алтыннан да маңызды еді.

Hearing of Karađorđe's activities, Veljko immediately asked his wife for hajduk wear and weapons and joined Glavaš' bands. With Vujica Vulićević he fought to free Belgrade (1806), where he excelled in combat. In 1807 he became a buljubaša / буљубаша and is granted permission from the Council to incite rebellion in the areas of Krivi Vir and Crna Reka. In 1809, he, despite being heavily outnumbered, bravely defended Soko Banja from the Turks. His personal bravery was extraordinary and won him extraordinary praise and fame throughout Serbia and the Balkans. In 1810 he was decorated with the Russian Golden Cross for his bravery. He was noted in the battle of Varvarin, where he was wounded in his left arm and became slightly crippled. In 1811 he became Voivoda of the Timok Valley and he was sent to Negotin, in the Timok Valley. In 1813, a detachment of Turkish cavalry attacked him at the village of Bukovče where Veljko destroyed them. Turks then set forth with much stronger force, so Veljko retreated to Negotin to defend it. Large battles took place around Negotin in the summer of 1813. The Turks began to lay siege to Negotin with reinforcements from Vlaška (Walachia). In total, 16,000 Turkish soldiers attacked Negotin, which was defended by 3,000 Serbian soldiers. Veljko fortified Negotin, built a moat and towers, and waited for the Turks. The tallest tower in which Veljko resided, was named Baba Finka. In the moats, together with Veljko were his brothers Milutin and Miljko. Also, there were the prominent buljubaše and Dimbaše Hadži Nikola, Abrašelibalta among many others. The expected aid that Veljko had requested didn't arrive, and ammunition was running low, so Veljko ordered all tin objects in the city melted down for ammunition, and he ordered metal coins to be put into the cannons. One morning after twenty days of heroic defence, he ordered repair around his moat and was struck by a cannonball. He died almost immediately. The Battle of Negotin ended in massive Turkish casualties and the successful escape of the Serbian rebels. His brother Milutin buried him at sunset at Negotin's church. After Veljko's death Turks conquered Negotin and soon all Krajina. He is still remembered for his famous words: Glavu dajem, Krajinu ne dajem. (I'll give my head, but not Krajina)

Just before the Battle of Negotin, his friend, Vuk Karadžić suggested to him that he send his gold, jewels and other valuables to his family, so they wouldn't fall into Turkish hands. But Veljko refused, believing it wouldn't be proper for a great hajduk and war hero to be slain and found penniless. Veljko considered his personal reputation and glory more important than mere gold.

Мұра

Халық қаһарманы болғандықтан, оның өмірінде де оған арналған әндер болған. Ол туралы 70-тен астам лирикалық және 10 эпикалық өлең бар. Ең танымал әндер мен эпостардың қатарында "Менің бадам ағашым өсті" (Расло ми је бадем дрво) және "Қара Мустафа ауру жатыр" (Болан ми лежи Кара Мустафа) өлеңдері бар. Сербиялық комикстер авторы Живорад Атанакович (1933–1998) Велько Петровичтің өмірінен шабыттанған, Бірінші серб көтерілісіне арналған оқиғалық комикстер жасады ("Хаджук Велько", 1966). Кейбір болгар тарихшылары Вельконың болгар екендігі туралы негізсіз теориялар айтты. Ол "Сербияның ең көрнекті 100 адамы" тізіміне енген.