Кіріспе

Петар II Петрович Ньегош ( ; 13 қараша 1813 [Ескі стиль бойынша 1 қараша 1813] – 31 қазан 1851 [Ескі стиль бойынша 19 қазан 1851]), көбінесе жай ғана Ньегош (Његош) деп аталады, Черногорияның князь-митрополиті, ақын және философ. Оның шығармалары черногориялық және серб әдебиеттеріндегі ең маңызды туындылардың бірі саналады. Ньегош Черногорияның сол кездегі астанасы Цетиньеге жақын Ньегуши ауылында дүниеге келген. Ол бірнеше серб монастырьларында білім алып, ағасы Петр I қайтыс болғаннан кейін елдің рухани және саяси жетекшісіне айналды. Өзінің билігіне қарсылық білдіргендерді жойғаннан кейін, ол Черногория тайпаларын біріктіруге және орталықтандырылған мемлекет құруға күш салды. Ол тұрақты салық салу жүйесін енгізді, жеке күзет жасағын құрды және көп жыл бұрынғы басшысының заңдарын алмастыру үшін бірқатар жаңа заңдар қабылдады. Оның салық саясаты Черногория тайпалары арасында кең қолдау таппады және оның өмірінде бірнеше көтеріліске себеп болды. Ньегоштің билігі Осман империясымен үздірсіз саяси және әскери күреспен, сондай-ақ Черногорияның аумағын кеңейту және Жоғарғы Портадан толық мойындау алу әрекеттерімен сипатталады. Ол серб халқын біріктіру және азат етуді жақтады, Сербиямен одақ құру үшін князьдік құқықтарынан бас тартуға және барлық сербтердің діни басшысы ретінде танылуға дайын болды (қазіргі Сербия Православие Шіркеуінің Патриархы сияқты). Екі мемлекет арасындағы бірігу оның өмірінде жүзеге аспаса да, Ньегош югославиялық идеялардың негізін қалады және Черногорияға заманауи саяси концепцияларды енгізді. Ақын және философ ретінде құрметке ие болған Ньегош өзінің "Горски виенац" ("Тау гүлшоғыры") атты эпикалық поэмасымен әйгілі. Бұл туынды серб және басқа оңтүстік славян әдебиеттерінің шедеврі және Сербия, Черногория және Югославияның ұлттық эпосы саналады. Ньегош Сербия мен Черногорияда, сондай-ақ көрші елдерде де ықпалды тұлға болып қала береді.

Ерте өмір және шығу тегі

Петр II Петрович Ньегош 1813 жылғы 13 қарашада Сетинге қасынан орналасқан Ньегуши таулы ауылында дүниеге келді [Ескі стиль бойынша 1 қараша 1813 жыл]. Оның әкесі, Томислав "Томо" Петрович (т. 1762–63 ж.), Катуни нахиясының Ньегуши тайпасының Петрович руының мүшесі болған. Ньегоштің анасы Ивана Пророкович Мали Залаз ауылынан шыққан және Ньегуши капитаны Лазо Пророковичтің қызы еді. Оның нақты туған жылы туралы сенімді мәлімет жоқ, бірақ ол күйеуінен шамамен он жас кіші болған деп саналады. Томо мен Ивананың бес баласы болды: үлкен ұлы Петар ("Перо"), ортаңғы ұлы Раде, ал кіші ұлы Жован ("Жоко"). Олардың қыздары Мария мен Стана аталды; Мария Куце сердары (графы) Андрия Перовичке, ал Стана Риека Черноевич сердары Филип Джурашковичке үйленді. Ньегуши – Адриатика теңізіне жақын, Черногорияның батысындағы шалғай ауыл. Бұл ру Черногориядағы ең көне рулардың бірі болып есептеледі және оның тарихы 14 ғасырға дейін жетеді. Автор Милован Джилас пікірінше, бұл ру 10 ғасырда иллириялықтар мен оңтүстік славян тайпаларының араласуы нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін. Ньегушиде Петровичтердің әулеттік үйі орналасқан, ол ауылдағы жалғыз екі қабатты үй болып, толығымен тастан салынған еді. Ньегушидің Петрович руының мүшелері 1696 жылдан бері Цетинье митрополиттері (Принц-епископтар) болып табылды, бұл лауазым әкеден балаға мұрагерлікпен беріліп келді, себебі православие дініндегі дін қызметкерлері үйленуге және бала тууға тыйым салынған. Биліктегі Принц-епископ Черногория басшылары мен халқының келісімімен өзінің ізбасарын тағайындауға құқылы болды. Ньегош балалық шағын Ньегушиде әкесінің малын бағумен, гусле (дәстүрлі бір ішекті аспап) ойнаумен және отбасылық және шіркеу мерекелеріне қатысумен өткізді, онда соғыстар мен өткен қиындықтар туралы әңгімелер айтылатын. Оның білімі шектеулі болды: он екі жасында Сетинье монастырындағы монахтар оған оқу-жазуды үйретті, Савина монастырында бір жыл итальян тілін оқыды, ал Герцег-Нови маңындағы Топла монастырында он сегіз ай бойы реверэнд Йосиф Троповичтен орыс және француз тілдерін үйренді. 1827 жылдың қазан айында жас Ньегош ақын және драматург Сима Милутиновичтің (қарапайым тілде "Саражлия" деп аталған) қамқорлығына алынды, ол Ньегоштің ағасы, владика Петр I-нің ресми хатшысы болып Черногорияға келген еді. Сараеволық серб Милутинович Ньегошты поэзиямен таныстырып, ғасырлар бойы ауызша беріліп келген серб халық ертегілерін жазуға шабыттандырды. Ол сонымен қатар Ньегошке спорт, оқ жару және қылышпен күресуді үйретті.

Тарихи негіздер

ХІХ ғасырдағы Черногория қоғамы тіпті заманауи стандарттар бойынша да өте примитивті болды. Шетелдіктерге күдікпен қаралып, саудагерлер "ақша жинаушы" және "әлсіз" деп есептелді. Монтенегролықтар мен көршілес мұсылман тайпалары арасындағы соғыстар, мал ұрлықтары, қарақшылық және бас кесу жиі кездесетін құбылыс болды. Ерлердің күш-жігерінің көп бөлігі қанымен төленген жанжалдарға жұмсалды, бұл Черногорияның түріктерге қарсы тұру тиімділігін шектеді. Физикалық еңбектердің көп бөлігін әйелдер атқарды, ал ойын-сауық күш көрсету жарыстарынан және гуслидің сүйемелдеуімен батырлық ерліктерді жырлайтын әндерді тыңдаудан тұрды. 19 ғасырға дейін Батыс Черногория Цетинье митрополиттері басқаратын, бір-бірімен соғысқан тайпалардың жиынтығынан басқа ештеңе болмады. Черногория аумағы төрт кішкентай округтен (нахие) тұрды, олардың ең маңыздысы – Катуни нахиясы, құрамында тоғыз руы бар (Цетинье, Ньегуши, Чекличи, Бьелице, Куче, Чево, Пьешивци, Загарач және Комани). Бұл аймақтар 1718 жылғы Пасаровиц шартынан бастап Осман империясынан де-факто тәуелсіз болды, бірақ өзін-өзі басқару элементтері 15 ғасырдағы түрік билігінің алғашқы күндерінен бері қалыптасқан. Онжылдықтар бойы Осман билігі Батыс Черногория мен Шығыс Герцеговина тұрғындарын тек "филуричи" ретінде қарастырды, олар жыл сайын Осман империясына Флоренция дукаттарының (флорин) белгілі бір сомасын төлеуге міндетті болды. Мұндай салықтар шаруашылықтың байлығына немесе мөлшеріне байланысты өспеді, ал осы аймақтардағы сербтер Осман империясының жеке салығынан және христиан азаматтарының Жоғары Портқа төлейтін басқа да алымдарынан толығымен босатылды. Биік таулы аймақтарда тұратын тұрғындарға берілген артықшылықтар Венеция шекарасындағы кедей, бірақ стратегиялық маңызды аймақтардағы наразылықты басуға бағытталғанмен, 16 ғасырдың соңына қарай олар кері нәтиже берді. Сербтер Осман салық жинаушыларынан толығымен бас тарта бастады, ал Османдықтар басқа христиандық азаматтар төлейтін салықтардың бір бөлігін енгізуге тырысқанда, сербтер көтеріліс жасап, өздерінің автономиялық аймағын құрды. Осман билігінің болмауы тайпалық қатынастардың гүлденуіне ыңғайлы жағдай жасады. Осман империясының аумағында қалған мыңдаған сербтер жаңадан енгізілген салықтардан қашу үшін ислам дінін қабылдады. Мұсылмандыққа өткендерге сол сұлтанның мұсылман азаматтары ретінде толық құқықтар мен артықшылықтар берілді, ал мұсылман емес азаматтар екінші дәрежелі деп есептелді және олармен де осылай қарым-қатынас жасалды. Сондықтан христиандар дінін ауыстырғандарды мазақтап, оларды "ата-бабаларының сенімінен бас тартқандар" деп санады. Соғыс кезінде діни өлтірулер жиі орын алды, өйткені христиандар да, мұсылмандар да қарсыластағы діннің өкілдерін өлімге лайық мұртадтар деп есептеді. Черногория жауынгерлері өз елдерінің тәуелсіздігіне қол жеткізудегі табысты өздерінің әскери шеберлігіне байланыстырғанмен, журналист Тим Джуда түріктердің Черногория басшылары басқаратын кедей жерді бағындыру үшін қан мен ресурстарды жұмсаудың мәнін көре алмағанын айтады. Османдықтар үшін черногориялықтар "көтерілісшіл мүнафықтар" еді, олар тек көрші мұсылмандардың байлығын тонағысы келді. 18 ғасыр бойы мыңдаған черногориялықтар өздерінің отанын тастап, Сербияға көшіп, егістік жер табуға үміттенді. 1782 жылы Петр I билікке келгеннен кейін билік орталықтандырылды. 1796 жылы Петр Скутари Пашалигінің визирі Қара Махмуд Бушатиге қарсы соғыс бастады, бұл Черногорияның автономиясын нығайтып, Осман империясының есебінен аумақтық иемділіктерге ие болуға мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін тайпа басшыларының кеңесі Цетиньеде жиналып, заңдар жинағын жасауға және әкімшілік және сот функцияларын атқаратын "кулук" деп аталатын орталық сот құруға келісті. Осы жетістіктерге қарамастан, Петр черногориялық тайпаларды біріктіруде көп жетістікке жете алмады, өйткені салықтар жиналмаса, тұрақты үкімет құру немесе армия ұйымдастыру мүмкін емес еді, ал тайпалар Цетиньеге салық төлеуге Осман империясына төлегендей ынталы емес еді. Олардың қарақшылықтары мен тонауларын тоқтатуға жасалған тырысқандар да сәтсіз аяқталды, олардың бір-бірімен соғысуына жол беруге тырысты. 1830 жылға қарай Черногорияда сауатты азаматтардың саны аз болды, бірақ Батыс әлемінде ол түріктерге қарсы христиандық қарсылықтың бекінісі ретінде қарастырылды. Елдің экономикалық жағдайы қиын болып қала берді, оның шекарасы әлі де халықаралық деңгейде танылмады және түріктер оны өз империясының бір бөлігі деп талап етуді жалғастырды.

Кiру

Петр I-нің соңғы жылдары денсаулығының нашарлауымен және оның орнын баса алатын, идеалды жағдайда Петрович әулетінен шыққан және сауатты монах болатын мұрагерді таба алмауымен сипатталды. Петардың алғашқы үміткері – оның үлкен ағасы Степанның ұлы Митар М. Петрович еді. Бірнеше жыл өткен соң, кіші Петрович қайтыс болды, және Петар басқа мұрагерді іздеуге мәжбүр болды. Ол назарын ортаңғы ағасының ұлы Джорджие С. Петровичке бұрды. Джорджие сауатсыз болғандықтан, Петар оны Санкт-Петербургке оқуға жіберді. Бірақ Джорджие Ресейде өмір сүруді Черногориядан артық ұнатты. 1828 жылы ол әйелінің ағасына Санкт-Петербургтен хат жолдап, Ресей армиясына қатысуға ниеттенгенін және мұрагерлік құқығынан босатуды сұрады. 1829 жылы Петар Дубровниктегі Ресей вице-консулы қызметін атқаратын және Ресейдің Черногориямен байланысын басқаратын серб Еремия Гагичке Джорджиеге Ресей армиясына қатысуға рұқсат бергенін және оны тақтан шеттетуге дайын екенін хабарлады. Содан ғана Петар жасөспірім Ньегошқа тағын беру мүмкіндігін қарастырып, оның білімін арттыру үшін шаралар қолданды. Он жеті жастағы Ньегош тағы да Цетинье монастырына жіберілді және ондағы семинарияда білім алды. Петар оны мемлекеттік істермен таныстырып, өз атынан ресми хаттар мен бұйрықтар жазуға сенім артты. Ол 30 қазан күні 1830 жылы [ескі стиль бойынша 19 қазан 1830 жылы] қартайып қайтыс болды, мұрагерін жарияламай. Өлер алдында қарт владика өсиетнамасын Ньегоштің бұрынғы ұстазы Милутиновичке диктанттады, онда Ньегошты мұрагері деп атады және оған барлық шіркеулік және мемлекеттік билігін берді. Өсиетнамада Ресеймен дәстүрлі байланысты Австриямен жақсы қарым-қатынас үшін бұзғандарға қарғыс тіленді, оларды жақпа шегіп тастауы керек екенін айтты. Петрович әулетіне қарсы болған черногориялықтар Милутинович Ньегошты владика ету үшін құжатты жасаған деп айыптады, олардың жақын достығын дәлел ретінде келтірді. Бірнеше ғалым өсиетнаманың жалған болуы мүмкін екенін айтты, бірақ қазіргі тарихшылардың көпшілігі оның шынайы екеніне сенеді. Петар қайтыс болғаннан кейін Черногорияның барлық басшылары Цетиньеде жаңа владиканы бекіту үшін жиналды. Бір дерек бойынша, Ньегоштің тағына отыруын қаламаған басшылар болды. Олар оны тым жас және тәжірибесіз деп санады, сондай-ақ оның тағына отыруын асықтырғанды ұнатпады. Милутинович, Станко С. Петрович, игумен Мойси Зечевич, сердар Михаил Бошкович және Чево басшысы Стефан Вукотич Ньегошты қолдады және кеңеске оны дереу келесі владика деп жариялауға шақырды. Острог архимандриті Иосиф Павичевич оны бірінші болып мойындады, одан кейін Черногория губернаторы Вуколай "Вуко" Радонжич және басқа басшылар да қолдады. Басқа деректерде Радонжич Ньегоштің мұрагерлігіне қарсы болды және Джорджие Петр I-нің нағыз мұрагері екенін айтты. Радонжичтің Ньегошқа қарсылығының себебі оның Радонжич руы Ньегоштің Петрович руымен антагонист болғандығында жатты. Радонжичтің пікірі басшыларға әсер етпеді, олар Ньегошты келесі владика деп жариялаған декларация жасады. Бұл дерек бойынша, архимандрит Иосиф декларацияға бірінші болып қол қойды, ал Радонжич басқа басшылардың бәрі қол қойғаннан кейін соңғы болып қол қойды. Монах ретінде ешқандай ресми дайындық алмаған жасөспірім Ньегош 1831 жылы Ком монастырында архимандрит болып тағайындалды. Ол қайтыс болған әуелігінің құрметіне Петр есімін қабылдады, сонымен ол Петр II Петрович Ньегош деп аталды. Тағайындалғаннан кейін ол монахтық аты мен тегін қолдана отырып, өзіне қол қойды. Осылайша, Ньегоштің барлық хаттары Петр Петрович деген атпен қол қойылды, бірақ черногориялықтар оны әдеттегі атымен атап, епископ Раде деп лақап қойды. Көптеген ғылыми еңбектерде ол жай ғана Ньегош деп аталады.

Мұра

Ньегош өмірінде және одан кейін де құрметке ие болған, амбициялық, қабілетті билеуші ретінде танымал. Ол қазіргі Черногория мемлекетінің негізін қалаушы, сондай-ақ заманындағы ең танымал Оңтүстік славян ақындарының бірі ретінде есте қалады. Өлгеннен бері Ньегош серб халқының саяси және рухани әкесі болып саналады. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында түрлі саяси күштер (серб ұлтшылдары, югославтар және коммунистер сияқты) оның шығармаларынан шабыт алды. Ньегош қайтыс болғаннан кейінгі онжылдықтарда «Горски виенац» (Горный венец) Черногорияның ұлттық эпосы ретінде қалыптасып, серб және христиан әлемімен байланысын нығайтты және жауынгерлерінің батырлығын жырлады. Сербтер үшін бұл өлең маңызды болды, себебі ол Косово эпостарымен сабақтас тақырыптарды көтеріп, Осман түріктеріне қарсы Черногориямен ынтымақтастығын еске салды. Замандастарының көптегісі сияқты, Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандты өлтірген Гаврило Принцип «Горски виенацты» жатқа білген. Ньегоштің ықпалы ағылшын тіліндегі Шекспирдің ықпалымен тең, ал оның тілінің ескілігі қазіргі серб тіліне көптеген мәшһүр цитаталарды сыйлаған. Бұл эпос черногориялықтар мен сербтер үшін негізгі оқулыққа айналды. Черногорияда ол (әлі де) жатқа оқытылады және ауызша дәстүрге енген. Ньегоштің суретін таверналарда, кеңселерде, ауруханаларда, Югославия мен Сербияның ақшаларында, сондай-ақ Черногория мен Сербиядағы үйлерде көруге болады. Югославияның құрылғаннан кейін, XX ғасырдың басында Ньегош екі рет Югославияның ұлттық ақыны деп жарияланды – 1920 жылдары патшалық үкімет тарапынан және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін коммунистік билік тарапынан. 1947 жылы «Горски виенацтың» жарық көргеніне 100 жыл толуына орай Ньегош серб емес, черногориялық ақын ретінде танылды. Ньегоштің этникалық жақындығының өзгеруі коммунистік «Бауырластық және бірлік» саясатымен және черногориялық этникалық үлгінің насихатталуымен (коммунистер 1943 жылы сербтерден ерекше деп жариялаған) байланысты болуы мүмкін. Ньегоштің шығармалары, әсіресе «Горски виенац», сербтер, черногориялықтар және югославтар үшін ұжымдық сәйкестіктің көзі болды. Кейбір шығармаларының жік салатын сипатын ескере отырып, Ньегоштің шығармалары Босния мен Герцеговинадағы мектеп оқу бағдарламаларынан алынып тасталды, себебі олар этникалық шиеленістерді тудыруы мүмкін. 2013 жылы Ньегош Сербияның Черногория және Прибрежный православие епархиясында Ловчендік қасиетті Петр ретінде аймақтық деңгейде қадірленді, оның мерекесі 19 мамырда (ескі күнтізбе бойынша 6 мамыр) атап өтіледі. 2017 жылы Бар қаласында оған арналған алғашқы шіркеу ашылды.