1875-78 жж. Османдық билікке қарсы сербтердің көтерілісі: Герцеговина, Босния, Рашкадағы христиан халқының күресі. Түрік-серб соғыстары мен Ұлы Шығыс дағдарысы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сербтердің Осман үкімшілігіне қарсы көтерілісі
Serb rebellion against Ottoman rule
Герцеговина көтерілісі – Осман империясына қарсы христиан серб халқының бастаған көтерілісі, ең алдымен Герцеговинада (содан оның атауы шыққан), одан Босния мен Рашкаға тарады. Ол 1875 жылдың жазында басталды және кейбір аймақтарда 1878 жылдың басына дейін жалғасты. Одан кейін 1876 жылғы Болгария көтерілісі болды және Сербия-Түрік соғыстарымен (1876–1878) бір уақытта өтті, бұл оқиғалардың барлығы Ұлы Шығыс дағдарысының (1875–1878) бір бөлігі болды. Көтеріліске Осман империясының Босния вилаятындағы билер мен ағалардың қатыгездікпен қарауы себеп болды. Осман сұлтаны Абдулмеджид I жариялаған реформалар, христиан азаматтарына жаңа құқықтар беру, әскерге шақырудың жаңа негізі және салық жинаудың ұнатпайтын жүйесін тоқтату, күшті босниялық жер иелері тарапынан қарсылыққа ұшырады немесе назарға алынбады. Олар жиі өздерінің христиан азаматтарына қарсы қысым шараларын қолданды. Христиан шаруаларына салық жүктемесі үнемі өсіп отырды. Көтерілісшілерге Черногория және Сербия княздықтары қару-жарақ және еріктілермен көмектесті, олардың үкіметтері 18 маусымда 1876 жылы Осман империясына бірлесіп соғыс жариялады, бұл Сербия-Осман соғысына (1876–78) және Черногория-Осман соғысына (1876–78) әкелді, бұл өз кезегінде Ресей-Түрік соғысына (1877–78) және Ұлы Шығыс дағдарысына әкелді. Көтерілістер мен соғыстардың нәтижесінде 1878 жылы Берлин конгресі өтті, ол Черногория мен Сербияға тәуелсіздік және көбірек аумақ берді, ал Австро-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны 30 жылға басып алды, бірақ ол заң жүзінде Осман империясының құрамында қалды.
The Herzegovina uprising was an uprising led by the Christian Serb population against the Ottoman Empire, firstly and predominantly in Herzegovina (hence its name), from where it spread into Bosnia and Raška. It broke out in the summer of 1875, and lasted in some regions up to the beginning of 1878. It was followed by the Bulgarian Uprising of 1876, and coincided with Serbian Turkish wars (1876–1878), all of those events being part of the Great Eastern Crisis (1875–1878). The uprising was precipitated by the harsh treatment under the beys and aghas of the Ottoman province (vilayet) of Bosniathe reforms announced by the Ottoman Sultan Abdülmecid I, involving new rights for Christian subjects, a new basis for army conscription and an end to the much hated system of tax farming were either resisted or ignored by the powerful Bosnian landowners. They frequently resorted to more repressive measures against their Christian subjects. The tax burden on Christian peasants constantly increased. The rebels were aided with weapons and volunteers from the principalities of Montenegro and Serbia, whose governments eventually jointly declared war on the Ottomans on 18 June 1876, leading to the Serbian Ottoman War (1876–78) and Montenegrin–Ottoman War (1876–78), which in turn led to the Russo Turkish War (1877–78) and Great Eastern Crisis. A result of the uprisings and wars was the Berlin Congress in 1878, which gave Montenegro and Serbia independence and more territory, while Austro Hungary occupied Bosnia and Herzegovina for 30 years, although it remained de jure Ottoman territory.
Өмірбаян
XIX ғасырдың басында Балқан аймағының көп бөлігі Осман империясының билігінде болды. Төрт ғасыр бойы Османдықтардың бақылауында болған сербтер мен гректердің христиан қауымдары көтеріліс ұйымдастырып, 1804-1817 жылдардағы Сербия революциясы және 1821-1829 жылдардағы Грекия Тәуелсіздік соғысы арқылы автономияға қол жеткізді, Сербия княждығы мен Эллинистік Республиканы құрды. Осман империясының орталық билігінің әлсіреуі сепаратистік провинциялық иелерде (пашаларда) көрінді, мысалы Пазвантоглу, Әли Паша, Градащевич (1831-1832 жылдардағы босниялық бей көтерілісіне жетекшілік еткен) және Мұхаммед Әли. Осман сұлтаны Махмуд II 1826 жылы реформалары барысында проблемалық яничарларды таратып жіберді. 1830 жылдардан бастап көптеген еуропалық сарапшылар Осман империясының құлауға жақын тұрғанын байқады. Осман империясының Босния вилайетіндегі салық төлейтін төменгі тап (раях, христиан және мұсылман шаруаларынан құралған) өткен ғасырда ауыр экономикалық қиындықтарды бастан өткерді. Босниялық мұсылман билері кейде әрбір шаруаның егінінің жартысын, одан бөлек шаруашылық өнімдері мен малға салынатын салықтарды христиан шаруалары төледі. Бұған қоса, салық жинаушылар (mütesellim) қалған өнімге қосымша салықтар салды. 1874 жылғы егін нашарлығы, шаруалардың қиын жағдайы, панславизм мен пансербизмнің сыртқы ықпалы, сондай-ақ Оңтүстік славян жерлеріне Австрияның талаптары келесі көтерілістің басты себептері болды. Аймақтағы басқа да маңызды серб шаруаларының көтерілістері Герцеговина көтерілісі (1852-1862) және Пецияның бірінші көтерілісі (1858) болды.
In the early 19th century, most of the Balkans was under Ottoman rule. Christian communities of Serbs and Greeks, under Ottoman control for four centuries, rose up and succeeded in obtaining autonomy by means of the Serbian Revolution of 1804–17 and Greek War of Independence of 1821–29, establishing the Principality of Serbia and the Hellenic Republic. The weakened Ottoman central powers was evident in separatist provincial lords (pashas) as seen in Pazvantoğlu, Ali Pasha, Gradaščević (who led a Bosnian bey rebellion in 1831–32) and Muhammad Ali. Ottoman Sultan Mahmud II succeeded in abolishing the problematic Janissaries in 1826, in his reform work. Beginning in the 1830s, the Ottoman Empire seemed to many European observers to be on the verge on collapsing. The tax paying lower class (rayah, made up of Christian and Muslim peasants) in the Bosnia Vilayet of the Ottoman Empire experienced harsh economic conditions in the previous century. Bosnian Muslim beys sometimes took as much as half of each peasant's crop annually, besides various taxes on farm products and animals for which Christian peasants were responsible. Furthermore, tax farmers (mütesellim) levied additional taxes on the remaining yield. The failure of the 1874 crop and plight of peasants and external influence in Pan Slavism and Pan Serbism and also Austrian aspirations on further South Slavic lands were leading causes of the ensuing rebellion. Other notable preceding Serb peasant rebellions in the region were the Herzegovina Uprising (1852–62) and Pecija's First Revolt (1858).
Герцеговинада
Герцеговина халқының серб басшылары: Йован Гутич, Симун Зечевич, Илия Стеванович, Тривко Грубачич, Продан Рупар және Петар Радович 1874 жылдың тамыз айының соңы мен қыркүйек айының басында бас қосып, көтеріліс дайындауды бастауға шешім қабылдады. Олар қару-жарақ және оқ-дәрілер жинап, қауіпсіз жасыру орындарын құруға кірісті. Көтеріліс Черногорияның көмегімен 1875 жылдың көктемінде басталмақ болды. Топ Черногория билеушісі Никола I Петровичпен келіссөздер жүргізді, бірақ ол Ресейдің Осман империясымен соғысқа дайын еместігіне байланысты тәуекелге баруға және жағдайды ушықтыруға дайын болмады. Дайындықтар жалғасты, ал Билећа және Требинье аймақтарында сердар Тодор Мујичич, Глигор Миличевич, Василиј Сворчан және Сава Јакшич осы аймақтардағы көтеріліске жетекшілік етті. Лазар Сочица Ескі Герцеговинадағы Пива тайпасын басқарды. Османдықтар Никола I арасындағы келіссөздер туралы естіп, көтеріліс жетекшілерін ұстауға тырысты, олар 1874 жылдың қысында Черногорияға қашып кетті. 1875 жылы Австрия да араласып, Босния мен Герцеговинадағы өз мүдделерін ескере отырып, Осман империясынан көтеріліс жетекшілеріне кешірім беруді сұрады. Османдықтар Австриямен келіссөздер жүргізуге келісті.
The Serbian leaders of the people of Herzegovina: Jovan Gutić, Simun Zečević, Ilija Stevanović, Trivko Grubačić, Prodan Rupar and Petar Radović, at the end of August and beginning of September 1874, met and decided to start preparing a rebellion. They began collecting weapons and ammunition and establishing safe places. With the assistance of Montenegro in the uprising, it was to begin in springtime 1875. The group entered in talks with Montenegrin ruler Nikola I Petrović, but he was unwilling to break and risk the unreadiness of Russia in its war with the Ottomans. The preparations continued; and in Bileća and Trebinje region, serdar Todor Mujičić, Gligor Milićević, Vasilj Svorcan and Sava Jakšić lead the revolt in these regions. Lazar Sočica led the Piva tribe in Old Herzegovina. The Ottomans heard of the talks between Nikola I and tried to capture the ringleaders, who fled into Montenegro in the winter of 1874. In 1875, Austria was drawn in, who with its interests in Bosnia and Herzegovina, asked the Ottomans to give the ringleaders amnesty. The Ottomans agreed to enter discussions with Austria.
Боснияда
Дайындық жұмыстары Герцеговинадағыдай дер кезінде басталмады және екі аймақтың әрекеттерін үйлестіре алмады. Дайындыққа Васо Видович, Симо және Йово Бильбия, Спасое Бабич және Васо Пелагич қатысты. Жоспарлар алдымен Козара, Просара және Мотахика ауылдарын босатудан басталды, содан кейін байланыс жолдарына шабуыл жасап, Сава өзені бойындағы қалаларды қоршау, ал кейін Баня-Луканы басып алу көзделді. Көтеріліс 18 тамыз 1875 жылы басталуы тиіс болды. Османдықтар Приедорда дін қызметкерлерін түрмеге қамады, бұл халыққа қосымша қысым жасады, сондықтан 15 тамызда Двориште, Читлука, Петринье, Бачвани, Побрджани және Тавия ауылдарынан келген шаруалар түріктерге шабуыл жасады. Көтеріліс кеңінен тарады және көтерілістің жетекшісі Остоя Корманош сайланды.
The preparations started somewhat later than the Herzegovinian and did not manage to coordinate actions of the two regions. In the preparations are Vaso Vidović, Simo and Jovo Bilbija, Spasoje Babić and Vaso Pelagić. The plans began with firstly liberating the villages of Kozara; Prosara and Motajica, then attacking the communications and blocking the cities of the Sava river, later to take over Banja Luka. The start of the uprising was envisaged on 18 August 1875. The Ottomans imprisoned priests in Prijedor, which put further pressure on the people, therefore villagers from Dvorište, Čitluka, Petrinje, Bačvani, Pobrđani and Tavija attacked the Turks in Dvorište on 15 August. The uprising sparked wide; and the leader of the uprising was chosen to be Ostoja Kormanoš.
Габела
Габела аймағындағы католиктер сол кездегі Түркиядағы қиын өмір жағдайларына ұшырады. Кейбір тарихшылардың пікірінше, Габела аймағындағы көтеріліс 19 маусым 1875 жылы басталды, ал Ноэль Малкольмның мәліметінше, ол 3 шілде 1875 жылы басталды. Сараеводағы британдық консул Уильям Холмс 9 шілде 1875 жылы көтерілісшілердің "тобының" Меткович пен Мостар арасындағы Крупа өзенінің үстіндегі көпірді және жолды жапқанын хабарлады. Требиньеде шамамен 2000 католик және православиелік қатысушы жиналды және олар Фр. Иван Мусичті көтерілістің басшысы етіп тағайындады. Ол кезде Босния мен Герцеговинаның генерал-губернаторы болған Дервиш-паша, католиктер де, православиеліктер де көтеріліске қатысқандарын мәлімдеді. Герцеговинадағы Times газетінің тілшісі Уильям Джеймс Стиллманның сөзіне қарағанда, Герцеговинадағы зорлық-зомбылық "Попово мен Габела арасындағы католик халқының" көтерілісі ретінде басталды, олар "австриялықтың араласуын күткен", сондай-ақ ол сол кездегі католиктердің "көтерілісте ең белсенді" болғанын атап өтті. Ұзақ өтпей Боснияның солтүстігінде жаңа қақтығыстар басталды және көптеген адамдар Хорватия мен Черногорияға қашып кетті. 1876 жылдың соңына қарай Босния мен Герцеговинадан қашқандардың саны 100 000-нан 250 000-ға дейін жетті. Ричард Холлдың мәліметінше, 150 000 адам Хорватияға қашып кетті.
The Catholic population in the Gabela area suffered the difficult living conditions in what was then Turkey. According to some historians, rebellion in the Gabela area started on 19 June 1875, while according to Noel Malcolm it started on 3 July 1875. British consul in Sarajevo, William Holmes, on 9 July 1875 reported that a "band" of rebels, had blocked the bridge over the Krupa river and road between Metković and Mostar. In Trebinje was gathered about 2,000 Catholic and Orthodox participants and they selected Fr. Ivan Musić as leader of the uprising. Dervish Pasha, governor general of Bosnia and Herzegovina at that time, claim that both Catholics and Orthodox took part in the revolt. According to a correspondent for the Times in Herzegovina, William James Stillman, violence in Herzegovina started as a revolt of "the Catholic population between Popovo and Gabela" who "anticipated an Austrian intervention" and he also observed that Catholics at that time were "the most enthusiastic in the revolt". Soon new conflicts erupted in northern Bosnia and a large number of people fled to Croatia and Montenegro. By the end of 1876, the number of refugees from Bosnia and Herzegovina was between 100,000 and perhaps 250,000 people. According to Richard C. Hall, 150,000 people fled to Croatia.
Невесинже
1875 жылы көшбасшылар оралды және көтеріліс жоспарын жалғастырды, жоспар Невесинье аймағын азат ету, содан кейін Герцеговинаның қалған бөлігіне тарау болды. Осы уақытта түріктер хайдук Пера Тунгузды іздестірді, ол 5 шілдеде Бишини тауындағы керуенге шабуыл жасаған еді. 9 шілдеде түріктер Крековидің солтүстігіндегі Градак төбесінде Йован Гутичтің қарулы шаруаларымен қақтығысты. Бұл қақтығыс серб тілінде «Невесинье мылтығы» (Невесинска пушка) деп аталады және Герцеговинадағы көтерілістің басталуын білдірді. Бірінші кезекте Невесинье, Билеча және Столац қатысты, содан кейін тамыз айында Гачко және Черногория шекарасы. 50-300 адамнан тұратын отрядтар (чета) және 500-2000 адамнан тұратын жасақтар жиналып, Осман шекаралық бекеттеріне және бей мұнараларына шабуыл жасады. Османдықтардың Мостар, Требинье, Никшич, Фоча және шекаралық бекеттерде орналасқан 1800 сарбаздан тұратын 4 тұрақты әскер батальоны (Низами) болды, сонымен қатар провинцияның барлық жерінде көптеген бассыбозуктар да болды. Осман әскерлеріне Селим паша (Селим паша) басшылық етті, ол Босния вилайетінің қолбасшысы Дервиш пашаға (Дервиш паша) бағынды. Көтеріліс басталғаннан кейін түріктер күш түскенше келіссөздер арқылы уақытты ұзартуға тырысты. Көтерілісшілер салықты төмендетуді талап етті, бірақ түріктер бас тартты, соның салдарынан шайқас жалғасты. Тамыз айында Босниядан 4000 Низами келді, кейіннен теңіз арқылы Клек арқылы Требиньеге тағы 4 батальон жетті. Көтерілісшілер шілде және тамыз айларында көптеген шекаралық бекеттерді жойды және 5 тамызға дейін Требиньені қоршады. Түріктер 30 тамызға дейін Требиньені қайтарып алды. Тамыз айының соңында Боснияда шайқастар басталды, Сербия мен Черногория көмек көрсетуге уәде берді, бұл көтерілістің күшеюіне әкелді. Князь Никола Петр Вукотичті жіберді, ал Пеко Павловичтің басшылығымен көптеген черногориялық еріктілер келді. Сербия үкіметі халықаралық қысымға байланысты ашық түрде көмек көрсетуге батылмады, бірақ басқалармен бірге Мичо Любибратичті (1852-1862 жылдардағы көтеріліске қатысқан) жасырын түрде жіберді. Черногория мен Сербия үкіметтерінің өкілдері арасындағы келіспеушіліктер көтерілісшілер арасында қақтығыс тудырды, бұл аталған көтерілістің сәтсіздігіне себеп болды. Көптеген еуропалықтар мұсылман үстемдігін құлату мақсатымен (көбінесе италиялықтар, бұрынғы Гарибальдилер) көтеріліске қатысты.
The leaders returned in 1875 and continued their plans for revolt, the plan was for the liberation of Nevesinje region, then expansion to the rest of Herzegovina. In the meantime, Turks seek hajduk Pera Tunguz, who on 5 July, had attacked a caravan on Bišini mountain. On 9 July, the Turks clashed with the armed villagers of Jovan Gutić on the Gradac hill north of Krekovi. This conflict would be known in Serbian as Nevesinjska puška ("Nevesinje rifle") and marked the beginning of the uprising in all of Herzegovina. Firstly Nevesinje, Bileća and Stolac were involved, then in August, Gacko and the frontier towards Montenegro. Bands (known as četa) of 50–300 people and detachments of 500–2,000 people gathered and attacked Ottoman border posts and bey towers. The Ottomans had 4 battalions of the regular army (Nizami) with a total of 1,800 soldiers, situated in Mostar, Trebinje, Nikšić, Foča and the border posts, also a larger number of başıbozuk were present all over the province. The Ottoman troops were commanded by Selim Pasha (Selim paša) who in turn is under Dervish Pasha (Derviš paša), the commander of the Bosnia Vilayet. After the outbreak of the uprising, the Turks tried to gain time by starting negotiations while reinforcements arrived. The rebels wanted lower taxes, which the Turks refused, and the fighting continued. In August, 4,000 Nizami arrived from Bosnia, and later 4 more battalions by sea through Klek in Trebinje. The rebels had by July and August destroyed the majority of border posts and besieged Trebinje by 5 August. The Turks regained Trebinje by 30 August. In the end of August, fighting broke out in Bosnia, and Serbia and Montenegro promised aid, sparking an intensification of the uprising. Prince Nikola sent Petar Vukotić, while a large number of Montenegrin volunteers arrived at the command of Peko Pavlović. The Serbian government dared not to publicly assist because of international pressure but secretly sent Mićo Ljubibratić (who took part in the 1852–1862 uprising) among others. There was a conflict between the rebels because of disagreement between the representatives of the Montenegrin and Serbian governments, causing failures in the ongoing uprising. Many Europeans took part in the uprising with the idea of bringing down Muslim rule over Christians (mainly Italians, former Garibaldinians).
Салдары
Көтеріліс Ұлы Шығыс дағдарысының бастауы болды, "Шығыс мәселесінің" қайта жаңғыруына себепкер болды. Бұл аласқұру Балқандағы басқа Осман провинцияларының христиан халқы арасында жылдам тарады (әсіресе Болгариядағы сәуір көтерілісі), нәтижесінде Ұлы Шығыс дағдарысы деп танылатын жағдай туды. Балқан провинцияларындағы тәртіпсіздіктерді басу кезіндегі Османдықтардың жасаған зұлмылары 1877-78 жылдардағы орыс-түрік соғысына әкеп соқты, ол түріктердің жеңілісімен аяқталды. 1878 жылдың наурыз айында Сан-Стефано шартына қол қойылды, одан кейін сол жылдың шілдесінде Берлин шарты жасалды, бұл Османның Еуропадағы аумақтары мен күшін күрт азайтты. Берлин конгресі Босния мен Герцеговинаның номиналды түрде түрік билігінде қалатынын, бірақ Австрия-Мажарстан басқаруына берілетінін шешті. Австрия-Мажарстан 1908 жылы Босния мен Герцеговинаны аннексиялады. Осы оккупация мен аннексия сербтерді қатты ашуландырды және босниялық серб ұлтшылы Гаврило Принциптің Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандты өлтіруіне түрткіс болды.
The uprising was the starting point of the Great Eastern Crisis, the reopening of the "Eastern Question". The unrest rapidly spread among the Christian populations of the other Ottoman provinces in the Balkans (notably the April Uprising in Bulgaria) setting off what would become known as the Great Eastern Crisis. The Ottoman atrocities in suppressing unrest in the Balkan provinces eventually led to the Russo Turkish War of 1877–78, which ended in Turkish defeat, and the signing of the Treaty of San Stefano in March 1878, followed in July of the same year by the Treaty of Berlin, severely reducing Ottoman territories and power in Europe. The Congress of Berlin decided that Bosnia and Herzegovina, while remaining nominally under Turkish sovereignty, would be governed by Austria Hungary. Austria Hungary annexed Bosnia and Herzegovina in 1908. The occupation and annexation enraged Serbs and was a catalyst for the assassination of Archduke Franz Ferdinand of Austria by the Bosnian Serb nationalist Gavrilo Princip.
Мұра
Невешинье муниципалитетінің гербінде көтерілісті бейнелейтін екі мылтық бар. Серб Республикасының үкіметі Невешинье муниципалитетімен бірлесіп, жыл сайын көтерілістің жылдығын ұйымдастырады. 1963 жылы Жика Митровичтің Невесинье көтерілісі туралы югослав фильмі жарық көрді, ол серб тілінде «Невесињска пушка» деп, ал ағылшын тілінде «Thundering Mountains» деп аталды. Невешиньеден шыққан комик суретші Йован Братич (1974 жылы туған) Герцеговина көтерілісі туралы мультсериал жасады, оның бірінші бөлігі 2008 жылы, ал екінші бөлігі «Nevesinjska puška 2: Bitka na Vučjem dolu» деген атпен жарық көрді. Тарихшы Эдин Радушичтің сөзіне göre, "Милорад Экмечич отандық тарихнамада көтеріліспен байланысты кең ауқымдағы мәселелерді түсіндіруде басты рөл атқарды, 1960 жылдары Васо Чубриловичтен көтерілістің басты түсіндірушісі ретінде басымдық алды және содан бері осы тақырыпты зерттеген басқа тарихшыларға ең көп әсер етті". Сондай-ақ, "Экмечич соңғы жұмыстарында 19 ғасырдағы көтерілістің себептерін 20 ғасырдың соңындағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы қарсылық қозғалыстарымен және Босния мен Герцеговинадағы зорлық-зомбылықпен байланыстырып, діни соғысты ұзаққа созылған құбылыс ретінде қарастырды, оның маңызды эпизодтарының бірі 1875-1878 жылдардағы көтерілісте болды".
The Nevesinje municipality has a coat of arms with two rifles, symbolising the revolt. The government of Republika Srpska together with the Nevesinje municipality annually organises the anniversary of the revolt. In 1963, a Yugoslav film by Žika Mitrović about the Nevesinje rebellion was released, titled in Serbian as Невесињска пушка and in English as Thundering Mountains. Jovan Bratić (born 1974), a comic artist from Nevesinje, made a cartoon series on the Herzegovina Uprising, titled Nevesinjska puška, the first part released in 2008, and the second part Nevesinjska puška 2: Bitka na Vučjem dolu. According to historian Edin Radušić "Milorad Ekmečić gave the main word in interpretations of a wide range of issues related to the uprising in domestic historiography, in the 1960s he from Vaso Čubrilović took over the primacy as the main interpreter of the uprising, and since then he had the greatest influence on other historians who have dealt with this thematic framework". Also, "Ekmečić became more openly politically engaged in recent works, openly linking the motives of the 19th century uprising with the insurgent movements from WWII and violence in Bosnia and Herzegovina from the end of the 20th century, with the thesis of religious war as the appearance of the long duration, which has one of its key episodes in the uprising of 1875–1878".