Кіріспе

Ежелгі Римнің бас діни қызметкерлері

Понтификтер алқасы (Collegium Pontificum; collegium қараңыз) – ежелгі Рим мемлекетінің құрамындағы, мемлекеттік діннің ең жоғары дәрежедегі діни қызметкерлерінен тұратын орган. Алқаға pontifex maximus және басқа понтификтер, rex sacrorum, он бес фламен және Вестальдар кірді. Понтификтер алқасы төрт негізгі діни алқаның бірі болды; бастапқыда олардың жауапкершілігі қоғамдық және жеке құрбандықтарды бақылаумен шектелген, бірақ уақыт өте келе олардың міндеттері артты. Басқа алқалар – агурлар (болашақты болжайтындар), quindecimviri sacris faciundis («қасиетті рәсімдерді орындайтын он бес адам») және эпулондар (фестивальдерде тойларды ұйымдастырушылар) болды. «Понтифекс» атауы латын тілінде «көпір салушы» дегенді білдіреді, бұл Тибр өзенімен байланысты құдайлар мен рухтарды ынақты етудегі өте ертедегі рөлге сілтеме болуы мүмкін. Сондай-ақ, Варро бұл лауазымды «істей білуге қабілетті» деп түсіндіреді. Pontifex maximus алқаның ең маңызды мүшесі болды. 104 жылға дейін pontifex maximus алқаның басқа діни лауазымдарына тағайындау құқығына толық ие болды. Фламендер рим дінінің он бес ресми культінің діни қызметкерлері болды, әрқайсысы белгілі бір құдайға бағынған. Үш негізгі фламен (flamines maiores) – Юпитердің бас діни қызметкері Диалис фламен, Марсқа табынушы Марциалис фламен және Квиринусқа арналған Квириналис фламен. Он екі фламеннің құдайлары: Кармента, Церес, Фалацер, Флора, Фуррина, Палатуа, Помона, Портун, Вулкан (Вулкан), Вольтурн және есімдері жоғалған екеуі. Весталь қыздары алқаның жалғыз әйел мүшелері болды. Олар Римнің қасиетті ошағын күзетіп, Веста ғибадатханасының ішіндегі жалынды мәңгілік оттай жандырып отыратын. 6-10 жас аралығындағы қыздар осы лауазымға таңдалып, 30 жыл бойы рәсімдер мен міндеттерді орындауға, соның ішінде тазалықты сақтауға міндетті болды.

Мүшелік

Діни қызметкерлердің әртүрлі алқаларына, оның ішінде понтификтер алқасына мүшелік әдетте саяси жағынан ықпалды немесе бай отбасылардың мүшелеріне берілетін құрмет еді. Вестальдік қыздардың қызмет мерзімі 30 жылды құрады. Республиканың алғашқы кезеңінде діни қызметкер бола алатындар – тек патрицистер ғана еді. Алайда, б.з.д. 300 жылы қабылданған Lex Ogulnia заңы плебейлерге понтифик және аугур болу құқығын берді. Дегенмен, тіпті Республиканың соңғы кезеңінде де, қамқорлықтың ақыр соңында патриций магистраттарында екеніне сенеді, ал кейбір ежелгі діни лауазымдар – Диалис, Мартиалис және Квириналис фламиндері, сондай-ақ Салий коллегиясы плебейлерге ешқашан ашылмады. Понтификтер алқасының мүшелерінің саны уақыт өте келе артты. Бастапқыда үш мүшеден тұратын алқа, б.з.д. үшінші ғасырға қарай тоғызға дейін, Сулла – он бесе, ал Август – жиырма беске дейін көбейтілді. Б.з.д. III ғасырға дейін алқа өз қатарынан pontifex maximus сайлап отырды. Алқаның өз pontifex maximus сайлау құқығы қайтадан берілді, бірақ бұл оқиғаның мән-жайы белгісіз. Бұл жағдай Сулладан кейін тағы өзгерді, оның реформаларына жауап ретінде pontifex maximus сайлау құқығы жиырма бес тайпаның он жетісінен құралған жиналысқа қайтадан тапсырылды. Дегенмен, алқа әлі де жиналыста дауысқа қойылған үміткерлерді бақылап отырды. Империя кезінде бұл лауазым Юлий Цезардың үлгісімен императорлардың автоматты түрде иеленуіне дейін, қолданыстағы понтификтер ұсынған үміткерлерден ашық сайланды. Pontifex maximus – биліктегі маңызды саяси лауазым болды, сондықтан лауазымға үміткерлер көбінесе алқаның белсенді саяси мүшелері болды. Көптеген үміткерлер, мысалы, Юлий Цезарь, pontifex maximus лауазымында тұрған кезінде консулдыққа да сайланды. Алайда, б.з.д. 44 жылдан кейін понтификтер, Римнің басқа ресми діни қызметкерлері сияқты, саяси ықпалын жоғалтты. Марта Хоффман Льюис понтификтердің кеңесіне тек төрт рет жүгінілгенін анықтады: Августтың Ливияға үйленуі алдында; б.з.д. 37 жылы олар тізімдегі бір адамның денесін Кампус алаңынан алып тастауға бұйрық бергенде; император Клавдий Агриппинаға үйленген күні олар тәуекелдік құрбандық шалғанда; және харупиктердің тәртібін реформалау мәселесі бойынша олардың кеңесі сұралғанда.

Рим мемлекетіндегі рөлі

Рим патшалығы кезінде Рим папалары негізінен патшалардың кеңесшілері болды, бірақ б.з.д. 510 жылы Римнің соңғы патшасы қуылғаннан кейін, Папалар алқасы Рим Сенатының діни кеңесшілеріне айналды. Төрт діни колледждің ең маңыздысы ретінде, Папалар алқасының міндеттеріне Сенатқа құдайларға қатысты мәселелер бойынша кеңес беру, күнтізбеге бақылау жасау, осылайша рәсімдерді және олардың ерекше ритуалдарын қадағалау, сондай-ақ керемет құбылыстар пайда болғанда құдайларды ынақты ету кірді. Олардың ең маңызды міндеттерінің бірі – Libri pontificales (паптық кітаптар) туралы қамқорлықты ұстау болды. Олардың ішінде acta, indigitamenta (құдайлардың шақыруларының немесе аттарының тізімі), ritualia, commentarii, fasti және annales (магистраттар мен маңызды оқиғалардың жылдық тізімдері) кірді. Бұл заттар Папалар алқасының толық иелігінде болды және қажет болған жағдайда оларды тек олар ғана қарауға құқылы болды. Lex Acilia de intercalando заңы алқаға күнтізбеді басқару құқығын берді. Осылайша, олар діни және саяси жиналыстардың, құрбандық шалудың, дауыс берудің және сенат шешімдерінің қабылдалуының күндерін анықтады. Рим Папаларының алқасы республикалық кезеңнің басында Регияны (патшалардың ескі сарайын) иеленді. Олар бұрын патшаның қолында болған діни билікті алмастырды. Дәлірек айтқанда, діни рәсімдер үшін патшаның орнын басатын rex sacrorum лауазымы құрылды. Христиандық Рим империясының ресми дініне айналғаннан кейін, Папа Лев I шамамен 440 жылы папаның билігін көрсету үшін pontifex maximus атағын қолдана бастады. Жаңа өсиеттегі «бас жұбындар» термині (мысалы, Марк 15:11) Латын Вульгатасында Pontifices деп аударылған, ал Еврейлерге 2:17-де «жоғарғы жұбын» Pontifex деп аударылған.

Кіші Pontifex

Рим папаларына папалық клерктер немесе жазушылар (scribae) көмектесті, бұл лауазым ерте Республика кезеңінде scriba pontificius деп, ал Август кезеңінде pontifex minor деп аталды. Кіші понтификс әр айдың бірінші күні, Календа күні Юнонаға арналған рәсімде (res divina) қатысты. Ол Капитолий төбесіндегі қасиетті аумақта (templum) – Калабра Куриясында жаңа айды бақылау үшін орналасты.