Кіріспе
Құс түрі. Испан немесе сабан құсы (Passer hispaniolensis) – сабан тұқымдас құс. Ол Жерорта теңізі аймағында және Оңтүстік-Батыс және Орталық Азияда таралған. Бұл құс үй құсына өте ұқсас, және екі түрдің тығыз байланысы Жерорта теңізі аймағындағы будандасу арқылы туындаған "биологиялық шатасу" сияқты жағдайда көрінеді, бұл осы түрдің таксономиясын күрделендіреді.
The Spanish sparrow or willow sparrow (Passer hispaniolensis) is a passerine bird of the sparrow family Passeridae. It is found in the Mediterranean region and south west and central Asia. It is very similar to the closely related house sparrow, and the two species show their close relation in a "biological mix up" of hybridisation in the Mediterranean region, which complicates the taxonomy of this species.
Сипаттама
Испан торғайы – ұзындығы мен салмағы жағынан ірі торғай. Оның ұзындығы және салмағы үй торғайларынан сәл үлкен және ауыр, сондай-ақ одан сәл ұзын және мықтырақ мүсілі бар. Аналығының негізгі түстес қауырсыны үй торғайынан ажырату қиын, ол жалпы алғанда сұр-қоңыр, бірақ жақсы көрінетін белгілері бар. Аналығының қабырғаларында ақшыл жолақтар, ақ қаймақ түсті қас және арқасында кең қаймақ жолақтар болады. Испан торғайының екі түрі – батыс испан торғайы (P. h. hispaniolensis) және шығыс испан торғайы (P. h. transcaspicus) – танылады, олардың тозығы жеткен көбелек қауырсындарында арасында көзге көрінетін айырмашылық шамалы. Оларды жаңа қысқы қауырсындарында оңайрақ ажыратуға болады, шығыс түрі P. h. transcaspicus ақшыл түсті және кестен түсі аз.
Дауыс
Испан құйрығының дыбыстануы үй құйрығының дыбыстануына ұқсас. Еркек құс ұясында көрсетіліп тұрғанда үй құйрығынан сәл өзгеше дыбыс шығарады. Бұл дыбыс – үй құйрығының дыбысына ұқсас, бірақ қаттырақ және жоғарырақ пернедегі екі буынды, өткір шырық, мысалы, «чирп-чирп» деп жазуға болады. Ұялау орындарына келген немесе кеткен құстар қолданатын осыған ұқсас, бірақ жұмсақ және үй құйрығының дыбысына көбірек ұқсайтын дыбыс бар. Испан құйрығының басқа да дыбыстары үй құйрығының дыбыстарынан шамалы ғана ерекшеленеді. Жұптасқан құстар ұяда жұмсақ дыбыс шығарады, топтап ұшқан құстар ұшу кезінде бірнеше дыбыстан тұратын дыбыс шығарады, ал қауіп төндіргенде ескерту дыбысы шығарылады.
Таксономия және жүйелеу
Оның таксономиясы Жерорта теңізінде үй құсымен болатын "биологиялық араласу" салдарынан қатты күрделенеді. Жерорта теңізінің көп бөлігінде осы екі түрдің бірі немесе екеуі де кездеседі, бірақ гибридтеу шектеулі деңгейде ғана байқалады. Италия түбегі мен Корсикада бұл екі түрдің орнына итальяндық құйрыққұс – испандық және үй құйрыққұстарының арасындағы аралық белгілері бар, қызықты құс түрі кездеседі. Жерорта теңізіндегі Мальта, Гозо, Крит, Родос және Карпатос аралдарында мәртебесі белгісіз аралық құстардың саны көбірек. Испандық құйрыққұсты алғаш голландиялық зоолог Коенрад Якоб Темминк Испанияның оңтүстігіндегі Алхесирас қаласынан алынған үлгі бойынша Fringilla hispaniolensis деп сипаттаған. Ағылшын тіліндегі әдеттегі атау осы түрдің Испаниядан сипатталғанын көрсетеді. Бұл құстың ылғалды мекендеу ортасына байланысты сазқұлақ деп атау кейде қолданылады, әсіресе итальяндық құйрыққұс сол түрдің бірі саналғанда. Passer тұқымдасының атауы латын тілінде "құс" деген мағынаны білдіреді, ал hispaniolensis – "испандық" дегенді білдіретін жаңа латын сөзі. Испандық құйрыққұстың екі түршесі белгілі: батыс номиналды түршесі hispaniolensis және шығыс түршесі transcaspicus, оны австриялық орнитолог Виктор фон Цхуси цу Шмидхофен 1902 жылы Түрікменстанның Йолотен қаласынан сипаттаған. Соңғы екі ғасырда табиғи таралу арқасында оның ареалы кеңейді, Балқанда 1950 жылдан бастап Румыния, Сербия және Молдоваға жетті; ал Макаронезияда ареалдың кеңеюіне әкелінгендер мен кемелермен саяхаттау айыпталды, бірақ көшпенді құстардың табиғи таралуы ықтимал. Одан әрі, Шотландия мен Норвегияға дейін кездейсоқ құстар кездеседі.
Hispaniolensis түркі
Батыстағы hispaniolensis түршесі Иберия және Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында, бірқатар аралдарда және Балқанда көбейеді. Иберияда ол сирек кездеседі, Тахо өзенінің аңғарында және кейде солтүстік месетте, шығыс жағалауда, Гвадалкивир және Гуадиана аңғарларында таралған. Үй шаңырығы мен испан шаңырығы Магрибтің шығыс жартысында "гибридтік популяцияны" құрайды, ал батыс жартысында гибридтесу аз. Солтүстік Италия мен Корсикада испан шаңырығын итальян шаңырығы алмастырады, ал екеуі Оңтүстік Италияда, сондай-ақ Мальта, Крит және Родос сияқты жақын аралдарда араласады. Испан шаңырығының Батыс Канар аралдарында біраз уақыттан бері орналасқан болуы мүмкін, өйткені ол 1828 жылы табиғатты зерттеуші алғаш рет аралға келген кезде Лансаротеде табылды. 1830 жылдары Фуэртевентура, Гран-Канария және Тенерифеде тіркелді, ал 1940 жылдан бері ол қалған барлық аралдарға тарады.
Transcaspicus түркі
Шығыс түркіні transcaspicus Анатолия мен Кипрден бастап Таяу Шығыс және Орталық Азия арқылы Қытайдың қашықтағы батыс бөліктеріне дейін қоныстанады. Таяу Шығыста Сирия мен Ливан арқылы Иерусалимге дейін көбейеді. Түркияның шығысында көбейеді, бірақ Ирак пен Кувейтте өте сирек кездеседі. Бұл жерде ол өзінің ареалын кеңейтті, Қазақстандағы Алакөл көлі маңындағы аймақта, онда 1950 жылға дейін егіншілік дамымаған болатын. Қыста Үнді субконтинентінің жазықтарында және Парсы шығанағында қыстайды. Испан құйрықшыны Канар аралдары мен Мадейраға әкелгенге дейін, тау құйрықшыны – аймақтың жалғыз туатын құсы болды. Канар аралдарында испан құйрықшыны көбінесе барлық ортада кездеседі, ал тау құйрықшыны құрғақ жерлерден басқа барлық жерлерден ығыстырылған. Мадейрада испан құйрықшыны егістік жерлерде көптеп таралған, бірақ ол ғимараттарда ұя салуға немесе аралдың құрғақ солтүстігінде көбейюге толыққанды бейімделмеген. Кабо-Верде аралдарының көп бөлігінде испан құйрықшыны кең таралмаған, себебі онда эндемикалық Яго құйрықшыны және Сан-Висентедегі үй құйрықшыны бар. Фого аралында ол құйрықшынның жалғыз түрі болып табылады, ол барлық ортада кең таралған, Сан-Филиппедегі үйлерде де, Пико-ду-Фого вулканының жартас қабырғаларында да көбейеді. Испан құйрықшынының тіршілік ету деңгейі туралы көп мәлімет жоқ, ал тіркелген ең ұзақ өмір сүру мерзімі – 11 жыл.
Тамақтандыру
Басқа шағылалар сияқты, ол негізінен дәнді дақылдар мен басқа да шөптердің тұқымдарымен қоректенеді, сонымен қатар жапырақтар, жемістер және басқа да өсімдік материалдарын жейді. Жас құстар көбінесе жәндіктермен қоректенсе, ересектер көбею маусымында және одан бұрын жәндіктермен және басқа жануарлармен қоректенеді. Балапандар алғашқы бірнеше күнде тек жәндіктермен тамақтанады, содан кейін біртіндеп дәнді дақылдардың мөлшері артады. Жәндіктерді жеуде испандық шағыла мүмкіндікті пайдаланады, ең көп таралған жәндіктермен қоректенеді. Орталық Азияда бұл - гусеницалар, құмырсқалар, шоқырлар және жұлдызқұрттар.
Өсіру
Испан құсқұйрығы үлкен колонияларда, тығыз орналасқан немесе тіпті бірнеше бөліскен ұяларда көбейеді. Ұялар көбінесе ағаштар мен бұталарда, бұтақтар арасында немесе ақ лелек сияқты ірі құстардың ұяларының астында салынды. Колонияларда он жұптан жүз мыңға дейін жұптар болуы мүмкін. Әр жұп 3–8 жұмыртқа туады, олар 12 күнде жарылады, ал балапандар шамамен 14 күндікке келгенде ұшып кетеді. Еркектер ұя салуға ұрғашылардан көбірек уақыт жұмсайды.
Мәртебе
Еуропадағы испан құсқарларының популяциясы 2,8 миллионнан 6,2 миллионға дейін көбейтілген жұптарды, немесе 8,4 миллионнан 18,6 миллион жеке құстарды құрайды. Әлемдік популяцияның бір бөлігі Еуропалық популяциядан тұрады және ол 17 миллионнан 74 миллионға дейін есептеледі. Еуропаның кейбір аймақтарында популяция төмендеген, бірақ басқа аймақтарда ол өскен және түрге қауіп төніп тұрған жоқ, сондықтан IUCN Қызыл тізімінде "ең аз алаңдатушы" деп бағаланған.