Кіріспе
Артикуляция орны
Велярлар – тілдің артқы бөлігімен (тілдің дорсалы) жұмсақ таңдайға (ауыздың артқы қабырғасына, «велум» деп те аталады) тіреліп айтылатын дауыссыз дыбыстар. Ауыздың артқы қабырғасының велярлық аймағы салыстырмалы түрде кең болғандықтан және тілдің артқы бөлігінің қозғалысы аса дәл болмағандықтан, велярлар оңай ассимиляцияға ұшырайды, олардың артикуляциясы жақын орналасқан дауысты дыбыстардың сапасына байланысты артқа немесе алға қарай жылжиды. Олар көбінесе автоматты түрде алға жылжиды, яғни алдыңғы дауысты дыбысқа дейін ішінара немесе толықтай жалпайып айтылады, ал артқы дауысты дыбысқа дейін ішінара немесе толықтай комекке жылжиды. Палатальданған велярлар (мысалы, ағылшын тіліндегі *keen* немесе *cube* сөздеріндегідей) кейде палатовелярлар деп аталады. Көптеген тілдерде ерін дауыстықпен жасалған велярлар да бар, мысалы, онда артикуляция еріндердің дөңгеленуімен бірге жүреді. Велум мен еріндерде бірдей жасалатын дауыссыз дыбыстар да бар, мысалы. Бұл айырмашылық шамалас дауыссыз дыбысқа дейін жоғалады, себебі лабиализация дыбысқа ерін дауыстықпен жасалған артикуляцияны қосуды білдіреді, ал мұндай беймаз жағдай көбінесе лабиовеляр деп аталады. Халықаралық фонетикалық қауымдастығының мәліметтері бойынша велярлық діріл немесе соққы жасау мүмкін емес: өкпелік дыбыстар кестесіндегі көлеңкеленген бөлімдерді қараңыз. Велярлық позицияда тіл діріл немесе соққы жасаумен байланысты қозғалысты орындауға өте шектеулі мүмкіндікке ие, ал тілдің денесі велярлық діріл немесе соққы жасау үшін жеткілікті жылдамдықпен қозғала алмайды.
are not very precise, velars easily undergo assimilation, shifting their articulation back or to the front
depending on the quality of adjacent vowels. They often become automatically fronted, that is partly or completely palatal before a following front vowel, and retracted, that is partly or completely uvular before back vowels. Palatalised velars (like English in keen or cube) are sometimes referred to as palatovelars. Many languages also have labialized velars, such as , in which the articulation is accompanied by rounding of the lips. There are also labial–velar consonants, which are doubly articulated at the velum and at the lips, such as This distinction disappears with the approximant consonant since labialization involves adding of a labial approximant articulation to a sound, and this ambiguous situation is often called labiovelar. A velar trill or tap is not possible according to the International Phonetics Association: see the shaded boxes on the table of pulmonic consonants. In the velar position, the tongue has an extremely restricted ability to carry out the type of motion associated with trills or taps, and the body of the tongue has no freedom to move quickly enough to produce a velar trill or flap.
Ағаштардың жетіспеушілігі
Велярлық дауыссыз адам тілдерінде ең көп кездесетін дауыссыз. Велалары жоқ (және ешқандай дорсальды дауыссыз) тілдер ретінде Xavante, Таити және (фонологиялық тұрғыдан, бірақ фонетикалық емес) бірнеше Skou тілдері (Wutung, Vanimo диалектісі және Бобе) тілдері жазылған. Басқа тілдерде қарапайым велярлар кездеспейді. Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы Американың жергілікті тілдеріне тән ерекшелік – тарихи *k дыбысының палатализациялануы. Мұндай дыбыстар сақталып, тоқтаулы дыбыстар болған жағдайда, олар американдық фонетикалық жазу жүйесімен белгіленген, бұл шамамен IPA [c] дыбысына сәйкес келеді, бірақ Саанич (Coastal Salish тілінің диалектісі), Salish Spokane Kalispel және Chemakum тілдері сияқты тілдерде *k одан әрі аффрикаттанып [t͡ʃ] дыбысына айналған. Сол сияқты, тарихи *k’ [t͡ʃʼ] дыбысына, ал тарихи *x [ʃ] дыбысына айналған; *g немесе *ŋ дыбыстары болған жоқ. Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінде де тарихи *k дыбысы палатализацияланып, убых тілінде [t͡ʃʼ] және черкес тілінің көптеген диалектілерінде [t͡ʃ] дыбысына айналған. Екі аймақта да тілдерде лабиалданған велярлық қатар (мысалы, Тынық мұхитының солтүстік-батысында) және увулярлық дауыссыз дыбыстар сақталған. Велярлық дыбыстарды сақтайтын тілдер отбасында, жай және лабиалданған велярлық дыбыстар превелярлық болып табылады, бұл оларды поствелярлық увулярлық дыбыстардан ерекшелеу үшін жасалған болуы мүмкін. Превелярлық дыбыстар палатализацияға бейім. Осындай жүйе, ең болмағанда маргиналды қалпында, прото-индоеуропа тілі үшін қайта құрастырылған. Дауыссыз жарық дыбысынан басқа, ешбір велярлық дауыссыз, тіпті ағылшын тілінде кездесетін [k] және [ɡ] дыбыстары да кеңінен таралмаған. Дауыссыз жарық дыбыстары жоқ тілдерде, мысалы, мандарин қытай тілінде [ŋ] фонемасы болмайды, бірақ ол басқа тілдерде сирек кездеседі. Тілдер құрылысының әлемдік атласында зерттелген тілдердің шамамен 10%-ында, әдетте [k] дыбысы бар тілдерде, [ŋ] дыбысы жоқ. Pirahã тілінде фонетикалық тұрғыдан [k] және [ŋ] дыбыстары бар. Алайда, [k] дыбысы басқа дауыссыз дыбыстар сияқты әрекет етпейді, сондықтан ол фонемалық тұрғыдан [k] емес, Pirahã тіліндегі жалғыз велярлық дауыссыз – [k] деген пікір айтылады. Гавайи тілінде [k] және [ŋ] дыбыстары айырмаланбайды; [k] дыбысы сөздің басында [ʔ] дыбысына, [ŋ] алдында [k] дыбысына ұқсас, ал басқа жағдайларда өзгеріп отырады, әсіресе Ниихау және Кауаи диалектілерінде. Гавайи тілінде [ŋ] дыбысы болмағандықтан және [k] дыбысы [ʔ] мен [k] арасында өзгеретіндіктен, гавайи тілінде велярлық фонемалар бар деу қиын. Бірнеше койсан тілдерінде өкпелік велярлық дауыссыз дыбыстардың саны немесе таралуы шектеулі. (Олардың клик дауыссыз дыбыстары увулярлық немесе мүмкін велярлық аймақта жасалған, бірақ бұл тұйықтау ауа ағынының механизмінің бөлігі болып табылады, дауыссыз дыбыстың артикуляциялық орны емес.) Мысалы, !Xóõ тілінде велярлық дыбыстар сөздің ортасында немесе соңында қолданылмайды, бірақ Juǀʼhoan тілінде велярлық дыбыстар тілдің басында да сирек кездеседі.
Pirahã has both a and a phonetically. However, the does not behave as other consonants, and the argument has been made that it is phonemically , leaving Pirahã with only as an underlyingly velar consonant. Hawaiian does not distinguish from ; tends toward at the beginning of utterances, before , and is variable elsewhere, especially in the dialect of Niihau and Kauai. Since Hawaiian has no , and varies between and , it is not clearly meaningful to say that Hawaiian has phonemic velar consonants. Several Khoisan languages have limited numbers or distributions of pulmonic velar consonants. (Their click consonants are articulated in the uvular or possibly velar region, but that occlusion is part of the airstream mechanism rather than the place of articulation of the consonant.) Khoekhoe, for example, does not allow velars in medial or final position, but in Juǀʼhoan velars are rare even in initial position.