Кіріспе

Құрылыс халықаралық көмекші тілі

Волапүк (/lang/'/v//ɒ//l//ə//p//ʊ//k/; , 'Әлем тілі', немесе әдеби аудармада 'Дүние сөйлесін') – 1879 және 1880 жылдар аралығында Германияның Баден қаласындағы католик священнигі Иоганн Мартин Шлейер жасаған, Құдай оған түсінде халықаралық тіл құруды тапсырған деп сенген жасанды тіл. Алғашқы маңызды халықаралық көмекші тіл ретінде, грамматикасы еуропалық тілдерден, ал лексикасы көбінесе ағылшын тілінен (кейбір неміс және француз тілдерімен бірге) алынған. Дегенмен, түбірлері көбінесе танылмас деңгейде бұрмаланған. Волапүк конгрестері 1884 (Фридрихшафен), 1887 (Мюнхен) және 1889 (Париж) жылдары өтті. Бірінші екі конгресте неміс тілі, ал соңғы конференцияда тек волапүк тілі қолданылды. 1889 жылға қарай, шамамен 283 клуб, волапүк тілінде немесе оның жайлы 25 мерзімді басылым, және 25 тілде 316 оқулық болды; сол кезде бұл тілге жуық миллион адам жазылған. Волапүк 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында эсперанто тілімен ығыстырылды.

r әріптері

Шлейердің 1880 жылғы Волапүкі және Қазіргі Волапүк екеуінде де «дін» деген rel және «темір» деген lel сияқты минималды l–r жұптары кездеседі.

Стресс

Көп буынды сөздерде басыс әрқашан соңғы дауысқа түседі; мысалы, neai "ешқашан" сөзі осылай айтылады. Ерекше жағдайларда, сұрау жұрнағы "li" тіркелген сөздің басысын өзгерте алмайды. Сөздер біріктірілгенде, біріктірілген бөліктердің соңғы буындарына қосалқы басыс сақталады, егер бұл жақын орналасқан басыс буындардың пайда болуына себеп болмаса.

Сөздік

Шлайер лексиканы көбінесе ағылшын тілінен, сондай-ақ неміс және француз тілдерінен бейімдеді. Кейбір сөздер бастапқы тілдердің бірін білетін адамға оңай танылады, бірақ көптеген басқалары түпкілікті тануға қиын болатындай өзгертілген. Мысалы, "vol" және "pük" сөздері ағылшын тіліндегі "world" және "speak" сөздерінен шыққан. Бұл деформациялар тіл білімі тұрғысынан маңызды болмаса да, және стресс ережесінің қарапайымдылығы мен тұрақтылығына қарамастан, тілдің қарсыластары оларды қатты сынай бастады. Дегенмен, Шлейердің ниеті қарыз сөздерді оларды тану қиын болатындай өзгерту болған сияқты, осылайша олардың шыққан тілдермен (және, тиісінше, ұлттармен) байланысын үзуге тырысқан. Керісінше, Эсперанто мен Интерлингва еуропалықтарға еуропалық емес ана тілі бар адамдарға қарағанда оңайырақ оқытылатыны жиі сынға түседі.

Грамматика

Грамматикасы еуропалық тілдерге тән қағидаларға негізделген, бірақ жалғастырмалы сипатта: грамматикалық өзгерістер әр мағыналық элемент үшін жеке-жеке қосымшалар тіркесу арқылы білдіріледі.

Сифаттар мен етістіктер

Iк жұрнағымен жасалған сын есімдер, әдетте, олар сипаттайтын зат есімнен кейін келеді. Олар осы жағдайда зат есіммен сан және септік бойынша үйлеспейді, бірақ егер олар зат есімнің алдында тұрса, арада сөздер болса немесе жеке тұрса, үйлеседі. Етістіктер о жұрнағын түбірге немесе -ік сын есіміне (gudik "жақсы", gudiko "жақсы") қосу арқылы жасалады; олар, әдетте, өзгертетін етістік немесе сын есімнен кейін келеді.

Өтірік сөздер

Дыбырлық есімдіктер о әрпімен басталады. Жекеше түрінде олар: ob "Мен", ol "Сен", om "Ол (ер)", of "Ол (әйел)", os (белгісіз), on "Бір", ok "Өзі". Көпше түріне s жұрнағы қосылады: obs "Біз", ols "Сіздер", oms "Олар". Меншік жалғауын а жалғауымен немесе ik: oba немесе obik "Менікі" арқылы жасауға болады. Сонымен қатар, сөздерді байланыстыратын сөздер мен үстеулер де зат есім түбірінен тиісті жұрнақтарды қосу арқылы құрастырылады. Кейінірек реформаланған Волапүкте om тек еркектерді білдірсе, on "ол" және белгісіз "олар" мағынасын алды.

Иеміздің дұғасы

1880 Schleyer Volapük1930 de Jong VolapükО Әке, Әке, Әке!
Paisaludomöz nem ola!
Nem olik pasalüdükonöd!
Kömomöd monargän ola!
Regän ola kömonöd!
Jenomöz vil olik, äs in sül, i su tal!
Vil olik jenonöd, äsä in sül, i su tal!
Bodi obsiksik vädeliki givolös obes adelo!
Givolös obes adelo bodi aldelik obsik!
E pardolös obes debis obsik,
E pardolös obes döbotis obsik,
äs id obs aipardobs debeles obas.
äsä i obs pardobs utanes, kels edöbons kol obs.
E no obis nindukolös in tendadi;
E no blufodolös obis,
sod aidalivolös obis de bad.
ab livükolös obis de bad!
(Ibä dutons lü ol regän, e nämäd e glor jü ün laidüp.)
Jenosöd!
So binosös!

Жалпы есім ретінде қолданылуы

Волапюк сөзі немесе оның түрі кейбір тілдерде "мағынасыз сөздер, дұрыс емес сөйлеу" дегенді білдіреді, мысалы, дания тіліндегі volapyk және эсперанто тіліндегі volapukaĵo. Орыс тілінде "Волапюк кодировкасы" термині кириллица әріптерін олардың сыртқы түріне сәйкес латын әліпбиімен жазуды білдіреді, мысалы, "волапюк" орнына "BOJTATTI OK" деп жазу.

Оқулық

Қазіргі волапюк тілінен он сабақты курс (Әрбір келесі сабаққа қадам салып өту үшін әрбір беттің төменгі жағындағы 'келесі' сілтемесін басыңыз)

Шығармалық емделу

. 2019 жылы қайта басылды (Amazon)