Жаңа монархия: Еуропада билікті орталықтандыру дәуірі
New Monarchs
Жаңа монархтар: 15 ғасырдағы Еуропалық билеушілердің біріктіруі, орталық үкімет құруы, экономикалық өсім мен колонизацияға әкелген өзгерістер. Тарих, саясат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ерте замана монархтары, тәжді билікке шоғырландыруға тырысқандар
Early modern monarchs that tried to centralize power in the crown
"Жаңа монархтар" – еуропалық тарихшылардың 20 ғасырдың бірінші жартысындағы ұғымы, ол 15 ғасырлық еуропалық билеушілерді сипаттау үшін жасалған. Бұл билеушілер өз елдерін біріктіріп, тұрақты және орталықтандырылған үкіметтер құрды. Осы орталықтандыру 16 ғасырда бүкіл әлемдік отарлау және жаулау дәуіріне жол ашты, сондай-ақ Еуропада қарқынды экономикалық өсуге мүмкіндік берді. Көптеген тарихшылар әскери революция мықты орталық үкіметтердің құрылуын мүмкін еткенін, тіпті қажет еткенін, олардың мақсаты – жаулауға және жауланудан қорғануға қабілетті әскери күшті барынша арттыру болғанын айтады.
The New Monarchs is a concept developed by European historians during the first half of the 20th century to characterize 15th century European rulers who unified their respective nations, creating stable and centralized governments. This centralization allowed for an era of worldwide colonization and conquest in the 16th century, and paved the way for rapid economic growth in Europe. Many historians argue the Military Revolution made possible, and indeed made necessary, formation of strong central governments in order to maximize military strength that could enable conquest and prevent being conquered.
Тарих
Жаңа монархиялар, яғни бірыңғай халқы бар, өте күшті орталықтандырылған үкіметтер 15 ғасырдың ортасында пайда бола бастады. Бұл дамудың себебі зор демографиялық және экономикалық өсім болды. Бұл жаңа монархиялар құрылмас бұрын, жаңа монархтар көптеген өзгерістер жасауға тиіс болды: күшті қарсыластарын әлсірету, кірістерін арттыру, елді біріктіру және король мен оның бюрократиясының билігін күшейту сияқты. Өздерін нығайта алған екі ел – Франция мен Англия. Англияны Тюдор әулетінен Генрих VII және оның ұлы Генрих VIII басқарды, ал Францияны Валуа әулетінен Людовик XI, Людовик XII және Франциск I басқарды.
New Monarchies, which were very powerful centralized governments with unified inhabitants, began to emerge in the mid 15th century. Factors responsible for this advance were the vast demographic and economic growth. Before these New Monarchies were formed, there were many changes the new monarchs had to make: including weakening powerful rivals, increasing revenue, unifying the country, and strengthening the power of the king and his bureaucracy. Two countries successful in strengthening themselves were France and England. England was headed by Henry VII and his son Henry VIII of the Tudor dynasty; France was headed by Louis XI, Louis XII and Francis I of the Valois dynasty.
Себептер
1450-1550 жылдар аралығында жаңа монархиялардың құрылуына көптеген факторлар ықпал етті. Біріншіден, халық саны 50 пайызға өсті, демек патшаға салық төлейтін адамдардың саны көбейді. Бұл экономикалық өсімге алып келді, себебі сұраныстың артуы экономиканы жандандырды. Адамдар үлкен тәуекелге бара бастап, серіктестіктер құрып, ірі қаражаттарды инвестициялауға мүмкіндік алды. Халық байып, тауарлар мен тұтыну заттарына деген сұраныс артты, соның нәтижесінде саудагерлер мен керуеншілер де байыды. Саудагерлер патшаның кірісін арттыратын баж салығын көп төлей бастады. Жаңа монархия құру және нығайту үшін патшалар көптеген өзгерістер енгізуге мәжбүр болды. 15 ғасырдың басында саяси фрагментация болды, себебі кейбір елдер бірікпеген және кішкентай аумақтарды басқаратын көптеген тәуелсіз билеушілер болды. Сол кезде аристократия мен шіркеу күшті билікке ие болды. Патша монархиясын біріктіру және күшейту үшін өзгерістер жасауы керек еді. Ол өзінің қарсыластарын – шіркеу мен аристократияны әлсіретіп, билікті өзіне шоғырландыруы тиіс болды. Сондай-ақ ол салықтарды арттыру немесе мемлекеттік лауазымдарды сату арқылы қаржыландыруды көбейтуі керек еді. Көптеген патшалар осы екі шараны да қолданды.
Many factors were responsible for the New Monarchies' rise from the years 1450 1550. First, there was a huge increase in population of 50%; thus there were more people paying the king's taxes. This led economic growth, as the increase in demand stimulated the economy. People began taking bigger risks and forming partnerships, enabling large sums of money to be invested. People became wealthier, resulting in a greater consumption of goods and luxuries, making merchants and traders wealthy. Merchants were then paying larger amounts in tariffs, increasing the king's revenue. To create and sustain a new monarchy kings had to introduce many changes. In the early 15th century there was political fragmentation, as some countries were not unified and there were many separate rulers governing small areas. At that time the nobility and the church rose to be the thriving powers. The king had to make changes to unify and strengthen his monarchy. He would have to weaken his rivals, the church and nobility, and transfer the authority to himself. He would also have to increase his funding by either increasing taxes, or selling government offices. Many kings did both.
Қабылданған шаралар
Англия мен Франция билеушілері билікті таққа орталықтандыру үшін өздерінің бәсекелестерін – шіркеу мен дворяндарды әлсіретуі керек болды. Англияда Генрих VII шешулі түрде жеңіске жетіп билікке келді, Розалар соғысы, анасының отбасы, Ланкастер және олардың қарсыластары, Йорк үйі арасында болған соғыс. Ланкастерлер мен Тюдорлар күштері күшті Йорк әулетін жеңді, оның басшысы Генрих Тюдор (кейін Генрих VII) болды, оның Ланкастер әулетінен шыққандығы Ланкастер армиясының арасында оның заңдылығын нығайтты. Генрих Босворт даласындағы шайқастан кейін таққа отырды және екі соғысып жатқан үйді Елизавета Йорктікке үйлену арқылы біріктірді, осылайша қақтығыстың екі жағындағы ең мықты асыл отбасылардың қарсыласу мүмкіндігін әлсіретті және билікті дворяндардан алыс орталықтандыруды жеңілдетті. Сонымен қатар, Розалар соғысы кезінде көптеген ақсүйектер қайтыс болды, Генрих VII Англияда 73 теңдеспен, ал Ирландияда тағы 16-мен таққа отырды, сондықтан кеңінен таралған дворяндар арасында оның билігіне қарсы тұру үшін жеткілікті күш болмады, тіпті олар қаласа да. Генрих VII дворяндардан төменгі сынып өкілдерін, дворяндарды патшаның заңын орындайтын және салықтарды жинайтын Бейбітшілік судьялары ретінде жалдады; бұл дворяндықтың күшін әлсіретті және патшаның заңдары сақталғанын қамтамасыз етті. Ол сондай-ақ өзінің патша сотының, Жұлдызды палатаның билігін арттырды, оларға бұрын дворяндар қараған істерді берді: осылайша сот жүйесіне өзінің билігін арттырды. Франция өзінің дворяндарын әлсіретуде және билікті орталықтандыруда қиындықтарға тап болды. 14 ғасырдың ортасына дейін аристократтар өте күшті болды, өздерінің заңдары мен соттары бар тәуелсіз билеушілер ретінде қызмет етті. Франсис I үкіметтегі лауазымдарды сатты, олардың көбі атақпен бірге келді. Бұл аристократияның қатарын арттырды, бұл Францияға аристократияны өзіне адал адамдармен сұйытуға мүмкіндік берді. Бұл екі елде шіркеу мен оның билігі мәселесін шешудің әртүрлі әдістері болды. Томас Кромвельдің кеңесімен Генрих VIII католик шіркеуінен бөлініп, өз дінін – Англикан шіркеуін құруға шешім қабылдады. Франциск I, екінші жағынан, қарапайым тәсілге шешім қабылдады және папаны 1516 жылы Болонья конкордатына қол қоюға мәжбүр етті, бұл патшаға епископтарға және басқа да діни лауазымдарға қалаған адамды тағайындау құқығын берді және папалық билікті азайтты. Екі патша да табысқа жетуі керек болды. Франция Англияға қарағанда көбірек капиталға мұқтаж болды, өйткені оның 15 000 сарбаздан тұратын тұрақты әскері патшаның кірісінің жартысына кетеді. Екі ел де салық жинауды жақсартты, өйткені адамдар салықтан жалтаруға жол бермеді. Генрих VII өзінің табысын арттыру үшін көптеген жоспарлар жасады. Салықтарды көтеру үшін Парламенттің келісімі қажет болғандықтан, ол қылмыскерлерге айыппұлдарды көбейтті. Бұл қылмысты азайтып, оның қазынасын арттырды. Сонымен қатар ол монополияларды сатты, үлкен сомаға ие болды, өйткені олар өз өнімдерін кез келген бағаға сатуға мүмкіндік алды, бәсекелестікке қауіптенбейді. Францияның іс-әрекеті сәл өзгеше болды; Франсис I үкімет лауазымдарын сатты және салық жинауды бір агенттікке орталықтандырды. Бір агенттіктің басшылығымен салық жинау, салықтан жалтаруға мүмкіндік беретін адамдар азайды. Франция да жаңа салықтар енгізді.
The rulers of England and France both had to weaken their rivals, the church and nobility, in order to centralise power to the crown. In England, Henry VII came to power by decisively winning the Wars of the Roses, fought between his mother's family, the House of Lancaster, and their rivals, the House of York. The Lancastrian and Tudor forces defeated the powerful House of York, led by Henry Tudor (later Henry VII), whose descent from the House of Lancaster gave him legitimacy among the Lancastrian army. Henry then ascended to the throne after the Battle of Bosworth Field, and unified the two warring houses in his marriage to Elizabeth of York, thereby weakening the potential for opposition from the strongest noble families on both sides of the conflict, and making it much easier to centralise power away from the nobility. Moreover, so many nobles had died during the Wars of the Roses that Henry VII came to the throne with a total of 73 peers in England, and a further 16 in Ireland, so there was a lack of power among the wider nobility to challenge his rule even if they had wanted to. Henry VII hired the gentry, the class below nobility, to serve as Justices of Peace, who enforce the king's law and collect taxes; this weakened the power of nobility and made sure the king's laws were followed. He also increased the power of his royal court, the Star Chamber, giving them cases that previously went to nobility: thus increasing his own power over the judicial system. France had more difficulty in weakening its nobles and centralising power. Before the mid 1400s the aristocrats were very powerful, serving as independent rulers with their own laws and courts. Frances I sold offices in government, many of which come with a title. This increased the number of men in the class of nobles enabling Frances to dilute the aristocracy with men loyal to him. These two countries had very separate methods of dealing with the problem of the church and its power. Henry VIII, under the advice of Thomas Cromwell, decided to break off from the Catholic church and start his own religion, the Anglican church. Francis I, on the other hand, decided on a more simplistic approach and forces the pope to sign the Concordat Of Bologna in 1516, which gave the king power to appoint whomever he wants for bishops and other religious positions and lessened the power of the papacy. Both kings needed to increase revenue. France needed more capital than England because of its permanent army of 15,000 soldiers, which cost half of the king's revenue. Both countries improved tax collection by preventing people from evading taxes. Henry VII concocted numerous schemes to increase his revenue. Since he needed Parliament's consent to could increase taxes, he increased fines for criminals. This had the dual effect of decreasing crime and increasing his treasury. Furthermore, he sold monopolies, which fetched large sums because those in possession could sell their products at any price, without fear of competition. France had a slightly different way of doing things; Frances I sold positions of government, and centralized tax collection under one agency. With one agency heading the collection, fewer people were able to evade taxes. France also instituted new taxes.
Нәтижелер
Жаңа монархияларды тұрақтандыру оңай болмаса да, бұл өте тиімді болды. Генрих VIII және Франциск I-ден кейін Англия мен Франция үшін соғыстар басталды, Англияның солтүстігіндегі көтеріліс пен Франциядағы азаматтық соғыс орын алды. Екі ел де Жаңа монархия кезінде жинаған күштің арқасында осы қиындықтарды еңсере алды. Сонымен қатар, Англияның Жаңа монархиясы кезінде қалыптасқан күш Генрих VIII-ден кейін таққа отырған Эдуард пен Мэридің тұрақсыз билігіне қарсы тұруға көмектесті.
Though stabilizing New Monarchies was not easy, it proved to be very worthwhile. After Henry VIII and Francis I, wars began for England and France, England's northern rising and France's civil war. Both countries are able to pull through because of the strength invested during the New Monarchies. Additionally the strength formed during England's New Monarchies helped withstand the fragile reigns of Edward and Mary, who followed after Henry VIII.