Кіріспе
Перстер (Πέρσαι, Persai, латыншасы Persae) – ежелгі Грекияның классикалық дәуірінде грек трагедияшысы Эсхил жазған ежелгі грек трагедиясы. Бұл – б.з.б. 472 жылы Афинадағы Дионисия фестиваліндегі драмалық сайыстарда бірінші жүлде алған, Перикл хоргос болған, қазіргі кезде жоғалып кеткен трилогияның екінші және жалғыз сақталған бөлігі.
The Persians (Πέρσαι, Persai, Latinised as Persae) is an ancient Greek tragedy written during the Classical period of Ancient Greece by the Greek tragedian Aeschylus. It is the second and only surviving part of a now otherwise lost trilogy that won the first prize at the dramatic competitions in Athens' City Dionysia festival in 472 BC, with Pericles serving as choregos.
Талқылау
Аискил перстер туралы пьеса жазған алғашқы адам емес еді. Оның үлкен замандасы Фриних олар туралы екі пьеса жазды. Біріншісі, «Милеттің тонауы» (б.з.д. 493 жылы, Аискилдің пьесасынан 21 жыл бұрын жазылған), перстердің Кіші Азиядағы Афинаның иониялық колониясын қиратуы туралы болды. Афинаның өз колониясын тастап кетуін көрсеткен осы қатыгез жеңілісті бейнелегені үшін Фриних айыппұл төледі және оның пьесасын одан әрі қоюға тыйым салатын заң қабылданды. Екіншісі, «Финикиялық әйелдер» (б.з.д. 476 жылы, Аискилдің нұсқасынан төрт жыл бұрын жазылған), Аискилдің «Перстері» сияқты бірдей тарихи оқиғаны қамтыды. Фринихтің ешбір пьесасы бізге жеткен жоқ. «Перстер» пьесасының интерпретациялары оны жеңілген перстерге деген ықылас ретінде немесе жалғасып жатқан соғыс аясында гректердің жеңісін тойлау ретінде қарастырады. Ықыласты көрсететін мектептің артында Аристотельдің сындық еңбектерінің үлкен салмағы бар; шын мәнінде, басқа да грек трагедияларының барлығы көрермендерді сахнадағы бір немесе бірнеше кейіпкерлерге деген сезімталдыққа шақырады. Тойлаушы мектеп пьесаның ксенофобиялық мәдениеттің бөлігі екенін, соғыс кезінде жек көрінетін жауына ықылас таныту қиын екенін айтады. Пьеса барысында Ксеркс өзінің азабын «душпандарым үшін қуаныш» деп атайды (1034-жол).
Кейінгі өндіріс тарихы
Аристофанның "Құрбақтар" (1028) атты еңбегіндегі мәліметке сәйкес, Сиракузалық Гиеро Эсхилді Сицилияда "Парсылар" трагедиясын қайта қоюға шақырған. Пьеса сахналанғаннан кейін жетпіс жыл өткен соң, комедия драматуры Аристофан "Құрбақтар" (б.з.д. 405) пьесасында парсылардың афиналықтар тарапынан қайта қойылғанын айтады. Онда Эсхил "Парсылар" трагедиясын "жеңіске жету құштарлығына арналған тиімді уағыз" деп сипаттағандығы, ал Дионис "Ұлы Дарийдің күндері туралы ән айтқан жерін ұнатқанын, хор қолдарын қозғап, "Вах! Вах!" деп айқайлаған" (1026–28) делінеді. "Парсылар" Рим және Византия империяларында, парсылармен соғысқан елдерде танымал болды, және оның танымалдылығы қазіргі Грецияда да сақталған. Энтони Подлекидің сөзіне қарағанда, 1965 жылы Афинадағы қойылым кезінде көрермендер "бірден орындарынан тұрып, актерлердің сөздерін ықылымды үзіп тастады". Америкалық Питер Селларс 1993 жылы Эдинбург және Лос-Анджелес фестивальдерінде "Парсылар" трагедиясының маңызды қойылымын сахналады, оны 1990–1991 жылдардағы Шығанақ соғысына жауап ретінде ұсынды. Қойылым Роберт Аулеттаның жаңа аудармасында орындалды. Ол 1993 жылдың 16 тамызында Корольдік лицей театрында ашылды. Хамза Эль Дин музыкасын жазды және орындады, ал Бен Галли және Брюс Одланд пен Сэм Ауингер дыбыс дизайнын жасады. Дарий рөлін Лен Карио, ал Ксеркс рөлін Майкл Штулбарг сомдады. 2010 жылғы Аарон Пучигиан аудармасында Эсхилдің өзі жасаған хорлық одаларға арналған егжей-тегжейлі түсіндірмелер алғаш рет енгізілді, олар хордың нақты бөлімдерімен (строфа және антистрофа) оқуға тиіс жолдарды көрсетеді. Пучигианның театрлық түсіндірмелері мен сахналық нұсқаулары бар басылымын пайдаланып, "Парсылар" пьесасы Нью-Йорктегі WorkShop Theater Company-нің 2011 жылғы көктемгі бір актілік фестивалі "Шайқасқа қатысқандар" аясында оқылды. Сондай-ақ 2010 жылы Кайт О'Райлидің марапатталған аудармасы Ұлттық театр Уэльспен Сеннибридж оқу алаңында (Брекон маяктарындағы әскери полигон) сахналады. Көрермендер бұл қойылымның оларды қоршаған тамаша ландшафтқа, аймақтың ерекше тарихына және сахнада орындалған ежелгі грек мәтінінің қазіргі заманғы бейімделуіне назар аударуға мәжбүр еткенін бағалады. Бұл жұмыс О'Райлиге Тед Хьюз атындағы поэзиядағы жаңа туындылар үшін сыйлықты жеңіп алды. Саламис шайқасының 2500 жылдығына орай, 2020 жылдың 25 шілдесінде "Парсылар" трагедиясы алғаш рет табиғи ортасында, яғни Эпидаврдың ашық аспан астындағы театрында ойналды және YouTube арқылы халықаралық деңгейде тікелей эфирде көрсетілді. Бұл қойылым Грекияның Ұлттық театрының өндірісі болды және Эпидавр фестивалінің аясында Димитриос Лигнадис режиссерлік етті. Актерлер пьесаны ежелгі және қазіргі грек тілдерінде орындады, ал ағылшын тіліндегі субтитрлер YouTube-та көрсетілді. Қазіргі уақытта бұл пьеса 2022 жылғы Кембридж грек пьесасының екі пьесадан тұратын қойылымының бірі ретінде сахналануда. 2024 жылдың наурыз айында Дублиннің Абби театры ақын Нуала Ни Дхомнайлдың пьесасының алғашқы ирланд тіліндегі аудармасын сахналады.
Ықпал
Эскилдің драмасы Перси Бише Шеллидің 1821 жылы жарық көрген «Геллас: Лирикалық драма» драмасының үлгісі болды. Бұл 1822 жылы қайтыс болғанға дейін оның соңғы жарияланған поэтикалық туындысы еді. Т. С. Элиоттың «Шөл дала», «Өлілерді жерлеу» шығармасындағы 63-жол, «Мен өлімнің осыншама көпті жойғанын ойламаған едім» деген сөздері, Эскилдің «Персиялықтар» трагедиясындағы хабаршының 432-жолындағы «Дегенмен, соншама көп адам бір күнінде мерт болған ешқашан емес екеніне сенімді бола аласыздар» деген сөздерін қайталайды, бұл да Дантенің «Тозақ» поэмасының III кантосындағы 56-57-жолдарымен саякес келеді: ch'i' non averei creduto / Che morte tanta n'avesse disfatta. Қазіргі әдебиетте Димитрис Лякос өзінің дистопиялық эпосында «Z213: Exit» «Персиялықтар» трагедиясының хабаршысынан алынған цитаталарды қолданады (δίψῃ πονοῦντες, οἱ δ᾽ ὑπ᾽ ἄσθματος κενοὶ: кейбіреулері шөлден зардап шегіп, ал кейбіреулеріміз шаршап, дем тастап) әскери операцияның сәтсіздігін және одан кейінгі әскерлердің шегінуін көрсету үшін, апокалиптикалық ортада. «Персиялықтар» трагедиясынан алынған үзінділер фрагментация аясында, бұзылған синтаксис соғыстан кейінгі ландшафтты еске түсіреді.