Кіріспе

Албан ақыны, жазушы және белсенді (1846–1900) Наим бей Фрашери, көбінесе Наим Фрашери деп танылады (25 мамыр 1846 – 20 қазан 1900), Албанияның ұлттық ақыны атанған албан тарихшысы, журналисі, ақыны, «рилиндас» және аудармашы. Ол қазіргі албан әдебиетінің негізін салушысы және 19 ғасырдағы албан мәдениетінің ең ықпалды тұлғаларының бірі саналады. Фрашеридің шығармалары бостандық, адамзат, бірлік, төзімділік және революция тақырыптарын зерттейді. Оның жиырма екі туындысының ішінде албан тілінде жазылған он бес, түрік тілінде төрт, грек тілінде екі және парсы тілінде бір шығарма бар. Ол албан тіліндегі суфи поэзиясының ең көрнекті өкілі деп есептеледі және әмісі Далип Фрашеридің ықпалымен суфизмді батыс философиясымен үйлестіруге тырысқан. Оның 20 ғасырдағы албан әдебиеті мен қоғамына, әсіресе Асдрени, Геджер Фишта және Ласгуш Порадечиге, сондай-ақ тағы көптеген авторларға ерекше әсері болды. «Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar» («Сен, Албания, маған құрмет сыйла, маған албан есімін бер») деген сөзі «O malet e Shqipërisë» өлеңінен алынып, Албанияның ұлттық ұраны ретінде бекітілді. Ол бірлік пен еркіндікті білдіреді және ел мен халқына деген мақтаныш сезімін көрсетеді.

Отбасы

Наим Фрашери 1846 жылдың 25 мамырында Осман империясының, қазіргі Албанияның Фрашер ауылында, исламның Бекташи тариқатымен байланысты бай албан отбасында дүниеге келді. Ол, Абдил және Сами – жер иесі және әскери қолбасшы Халид Фрашеридің (1797–1859) және Эминенің (1814–1861) сегіз баласының бірі еді. Наим мен оның бауырлары Абдил мен Сами Томор тауларының оңтүстік беткейіндегі Фрашер ауылында туып өсті. Ол араб, ежелгі және қазіргі грек, француз, итальян, осман түрік және парсы тілдері сияқты көптеген мәдениеттер мен тілдермен танысты. Батыс және Шығыс әдебиеттерінің мәдениетін бірдей біліп, құрметтеген санаулы адамдардың бірі болды. Ол алған білімнің арқасында Наим батыс үлгісінде классикалық білімнің негіздерін меңгерді. Зосиамаяда (ежелгі және қазіргі грек, француз және итальян тілдері) үйренген тілдерден басқа, Наим екі маңызды жергілікті Бекташиден парсы, түрік және араб тілдерін жеке сабақтар арқылы оқыды. 1870 жылы оқуын аяқтағаннан кейін Фрашери Стамбулдағы баспасөз бюросында бірнеше ай жұмыс істеді (1870), бірақ туберкулезге шалдыққандықтан туған ауылына қайта оралуға мәжбүр болды. Фрашердің климаты Наимге көмектесті және ол көп ұзамай Осман бюрократиясында Бератта, кейін Сарандада (1872–1877) кеңсе қызметкері болып жұмыс істей бастады. Алайда, 1876 жылы Фрашери жұмысынан кетіп, ревматизмнен емделу үшін қазіргі Австриядағы Баденге барды. 1885 жылы Осман билігі албан тілінде жазуға тыйым салды, нәтижесінде жарияланымдар шетелде шығарылды және Фрашери өзінің еңбектерінде бұл шектеулерді айналып өту үшін N.H.F. инициалдарынан пайдаланды. Кейіннен 1887 жылы Оңтүстік-Шығыс Албанияда албан мектептері ашылды. 1884 жылы Петро Пога, кейіннен Пандели Сотири редакторы болған «Дрита» атты албан журналы жарық көрді, ал Наим Фрашери сол кезде Осман билігі албан тілінде жазуға рұқсат бермегендіктен, көлеңкедегі редактор болды. 1887 жылы Файық Коницаға жазған хатында Фрашери Осман империясының тұрақсыз жағдайына қатысты пікір білдірді, албандықтар үшін ең жақсы шешім – бүкіл Албанияның Австрия-Мажарстанға қосылуы екенін айтты. 1900 жылы Наим Фрашери Стамбулда қайтыс болды. 1950 жылдары түрік үкіметі оның мәйітін Албанияға жіберіп, қайта жерлеуге рұқсат берді.

Шығармалары

Әдеби беделімен және мазмұнының стильдік және тақырыптық ауқымымен Фрашери қазіргі албан әдеби тілінің дамуына маңызды үлес қосты. Оның туындыларының маңызы шығармашылық өрнегінде емес, поэзиясы мен сенімінің әлеуметтік және саяси мақсатында жатыр. Оның еңбектері діни және аумақтық айырмашылықтарды жеңіп, тәуелсіз албан бірлігінің құрылуына деген құштарлықты, сондай-ақ өркениетке және албан халқының саяси, экономикалық және мәдени өрлеуіне деген оптимистік сенімді көрсетеді. «Багети е Буйкеси» поэмасында Фрашери Албанияның табиғи және мәдени сұлулығын, халқының қарапайым өмірін суреттейді, онда мистикалық шаттыққа ешнәрсе бұзылмайды және барлық жанжалдар келісім мен қызығушылықты табады. Фрашери өзінің либералды дінін албандықтардың бостандыққа, төзімділікке және діни жағынан бөлінген халқының ұлттық санасын қалыптастырудың терең көзі деп санады. Сондықтан ол «Флеторе е Бекташиньет» атты теологиялық еңбегін жазды, ол қазір ұлттық маңызы бар туынды. Онда оның сенімін білдіретін кіріспе және сектаның наным-сенімдеріне заманауи көзқарас ұсынатын он рухани өлең бар. Өзі Бекташи болғандықтан, ол албан тілінің тазалығын қалады және өмірінде «Fletore e Bektashinjët» еңбегінде орденнің иерархиялық терминдерін албан тіліне аударуға тырысты, бұл албан Бекташизмін қажет етеді. Оның «Багети е Буйкеси» поэмасы Албанияның табиғи сұлулығын және албан халқының қарапайым өмірін жұртқа жеткізе отырып, Албанияның оған «албан» есімін сыйға тартқаны үшін алғыс айтады. Оның құрметіне Албанияда, Косовода, сондай-ақ Солтүстік Македония мен Румынияда бірқатар ұйымдар, ескерткіштер, мектептер мен көшелер құрылды. Оның туған және өскен үйі, қазіргі таңда мұражай болып табылады және маңызды мәдени мұра ескерткіші деп жарияланды. Мұнда қолжазбалар, портреттер, киім-кешектер және оның және ағалары Абдил мен Самидің бюстері сияқты көптеген артефакттар сақталған. Фрашеридің суреті 1992-1996 жылдар аралығында 500 лек банкнотасының бет жағында, ал 1996 жылдан бері 200 лек банкнотасында бейнеленген. Банкнотаның артқы жағында оның отбасылық үйінің суреті бейнеленген. Албан ұлты оның есімімен аталатын еңбегін таныды, ол албандық монах және миссионер Ана Терезаға да табыс етілді.