Кіріспе

Американдық ғарышкер және Айды зерттеуші (1932 жылы туған). Астронавт болудан бұрын Скотт Вест-Пойнттегі АҚШ Әскери академиясын бітіріп, Әуе күштеріне қосылды. Еуропада истребитель-ұшқышы болып қызмет еткеннен кейін, ол Әуе күштерінің тәжірибелік сынақ ұшқыштары мектебін (62C тобы) және ғарыш зерттеушілер ұшқыштары мектебін (IV тобы) бітірді. Скотт 1975 жылы полковник шенімен Әуе күштерінен зейнеткерлікке шықты, жалпы ұшқан уақыты 5600 сағаттан асты. Астронавт ретінде Скотт 1966 жылғы наурыз айында Нил Армстронгпен бірге «Gemini 8» миссиясының пилоты ретінде алғашқы ғарыш сапарын жасады, Жердің төменгі орбитасында он бір сағаттан сәл кем уақыт өткізді. «Gemini 8» апатты жағдайға ұшырамаса, ол ғарышқа шыққан екінші американдық астронавт болар еді. Содан кейін Скотт 1969 жылғы наурыз айында «Apollo 9» миссиясының басқару модулінің пилоты ретінде орбитада он күн болды, бұл миссияда командир Джеймс Макдивитт және Ай модулінің пилоты Расти Швейкартпен бірге «Apollo» ғарыш кемесін жан-жақты сынады. «Apollo 12» миссиясын қолдағаннан кейін Скотт үшінші және соңғы рет ғарышқа ұшып, «Apollo 15» миссиясының командирі болды – төртінші адамдардың Айға қонған миссиясы және алғашқы J миссиясы. Скотт пен Джеймс Ирвин Ай бетінде үш күн болды. Жерге оралғаннан кейін Скотт пен оның экипажы НАСА-ның назарынан тыс қалды, себебі олар рұқсатсыз төрт жүз пошта конвертін Айға алып кеткені анықталды. Калифорниядағы НАСА-ның Драйден ұшу зерттеу орталығының директоры қызметін атқарғаннан кейін Скотт 1977 жылы агенттік қызметінен зейнеткерлікке шықты. Одан бері ол бірнеше ғарышқа қатысты жобалармен айналысып, «Apollo 13» сияқты ғарыш бағдарламасы туралы бірнеше фильмдерге кеңесші болып жұмыс істеді.

Ерте өмір және білім

Скотт 1932 жылғы 6 маусымда Сан-Антонио, Техас штатының жанындағы Рэндольф Филдте (оның құрметіне орташа атын алған) дүниеге келді. Оның әкесі Том Уильям Скотт (1902–1988) – АҚШ Әуе күштерінің ұшқышы, кейіннен бригадалық генерал шеніне көтерілген; анасы – Мариан Скотт (1904–1999). Скотттың балалық шағы әкесінің орналасқан жері – Рэндольф Филдте өтті. Содан кейін Индианадағы әуе базасына, ал 1936 жылы АҚШ билігінде болған Филиппиннің Манила қаласына көшіп барды. Дәуіт әкесін қатаң тәртіпті адам ретінде есіне алады. 1939 жылдың желтоқсан айында отбасы АҚШ-қа оралды. 1941 жылы Перл-Харборға шабуыл жасалған кезде отбасы тағы да Сан-Антониода тұрды; жақын арада Том Скотт шетелге жөнелтілді. Әкесі үш жылға кеткенде оған жеткілікті тәртіп болмайтыны сезілгендіктен, Дәуіт Техас әскери институтына жіберілді, ал жаздарын әкесінің колледждегі досы Дэвид Шаттакпен Калифорниядағы Гермоса жағажайында өткізді, оның құрметіне оның аты қойылған еді. Әкесі сияқты ұшқыш болуды армандаған Дәуіт көптеген ұшақ үлгілерін жасады және ұшу туралы соғыс фильмдерін қызығушылықпен тамашалады. Том Скотт қайтып келген кезде Дәуітке әскери ұшаққа мінуге рұқсат берілді, ал Дәуіт Скотттың өмірбаяндық естеліктерінде ол бұл оқиғаны «өмірімдегі ең қызықты сәт» деп еске алды. Дәуіт Скотт Американың скауттар ұйымында белсенді болды және «Өмірлік скаут» деген екінші ең жоғары атаққа ие болды. Том Скотт Калифорнияның Риверсайд қаласының жанындағы Март әуе күштері базасына тағайындалған кезде Дәуіт Риверсайд политехникалық орта мектебінде оқыды, онда ол жүзу командасына қосылып, бірнеше штаттық және жергілікті рекордтарды жаңартты. Дәуіт орта мектепті бітіруге үлкермей тұрып, Том Скотт Вашингтонға ауыстырылды. Калифорнияда бітіруге бола ма деген талқыдан кейін, Дәуіт Вашингтонның Батыс орта мектебінде оқыды және 1949 жылдың маусым айында бітірді. Дәуіт Скотт Вест-Пойнттағы АҚШ Әскери академиясына түсуді қалады, бірақ оны іске асыру үшін байланыстары жетіспеді. Ол мемлекеттік қызметке емтихан тапсырып, Мичиган университетіне инженерлік факультетіне түсуге стипендия алды, онда ол үздік студенттердің қатарында болды. 1950 жылдың көктемінде ол Вест-Пойнтқа қабылдау туралы шақыру алды. Скотт Мичиганға жүзу стипендиясымен барып, 440 ярдтық еркін жүзуде жаңа рекорд орнатты, ал сол жылы команда капитаны болған Джек Крейги, Вест-Пойнттың жүзу жаттықтырушысы Гордон Чалмерстің Мичиганнан Скотты алуға қуанғанын еске алды, ол сол кездегі жетекші бағдарламалардың бірі болатын. Скотт әлі де ұшқыш болуды және жаңадан құрылған АҚШ Әуе күштеріне (АҚШӘ) офицер болып тағайындалуды қалады. Әуе күштері академиясы 1954 жылы, Скотттың Вест-Пойнтты бітірген жылы құрылды; Вест-Пойнт және АҚШ Әскери-теңіз академиясының түлектерінің ширек бөлігі Әуе күштері офицерлері болып ерікті түрде тағайындалуына мүмкіндік беретін уақытша келісім жасалды. Скотт әскери ғылымдар бойынша бакалавр дәрежесін алып, 633 студенттің арасында 5-ші орынды иеленді және Әуе күштеріне офицер болып тағайындалды.

Әуе күштері ұшқышы

Скотт 1954 жылдың шілдесінде Аризона штатындағы Марана әуе базасында алты айлық бастапқы ұшқыш дайындығынан өтті. 1955 жылы Техас штатындағы Вебб әуе күштері базасында жоғары ұшқыш курсын аяқтады, содан кейін Техас штатындағы Лафлин және Аризона штатындағы Люк әуе күштері базаларында оқ ату дайындығынан өтті. 1956 жылдың сәуірінен 1960 жылдың шілдесіне дейін Скотт Нидерландыдағы Состерберг әуе базасында 32-ші тактикалық истребитель эскадрильясында F-86 Sabre және F-100 Super Sabre ұшақтарында қызмет етті. Скотт Суық соғыс кезеңінде Еуропада дислокацияланған, сол кезде АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен болатын. 1956 жылғы Венгрия төңкерісі кезінде оның эскадрильясы бірнеше апта бойы жоғары сақтандыру режимінде болды, бірақ соғысқа қатыспай-ақ бұйрық алынды. Скотт өзінің карьерасын сынақ ұшқышы ретінде дамытқысы келді, Эдвардс әуе базасында оқуға түсуді жоспарлады. Оған сынақ ұшқыштары мектебіне түсудің ең тиімді жолы – авиация саласында магистратураны бітіру екені айтылды. Сондықтан ол Массачусетс технология институтына (MIT) өтініш беріп, қабылданды. 1962 жылы MIT-тен Аэронавтика және астронавтика саласындағы ғылым магистрі және Аэронавтика және астронавтика инженері (E.A.A.) дәрежесін алды. Бұл дәрежелерді алғаннан кейін Скотт Әуе күштерінен жаңа Әскери-әуе академиясына профессор ретінде бару туралы бұйрық алып, таң қалды, себебі ол сынақ ұшқыштары мектебіне жіберуді күткен. Бұйрықтарға наразылық білдіруге тыйым салынғанмен, Скотт Пентагонға барып, полковникпен сөйлесіп, қолдау тапты. Скотт Эдвардсқа бару туралы өзгертілген бұйрық алды. 1962 жылдың шілдесінде Скотт Эдвардстағы АҚШ Әуе күштерінің сынақ ұшқыштары мектебіне келді. Мектептің бастығы Чак Йегер болды, ол дыбыс жылдамдығын бұзған алғашқы адам еді, және Скотт оны үлгі етіп алған; ол онымен бірнеше рет ұшты. Скотт өзінің курсындағы үздік ұшқыш атанды. Ол сондай-ақ Эдвардстағы Ғарыш зерттеуші ұшқыштар мектебіне іріктелді, онда болашақ әуе күштерінің астронавттары дайындалған. Ол онда Lockheed NF-104A сияқты ұшақтарды 100000 фут (30480 м) биіктікте басқаруды үйренді.

NASA мансабы

1963 жылы ғарышкерлердің үшінші тобына қабылдануға үміттенгенде Скотт әскери карьерасынан уақытша ғып кетуді жоспарлаған еді; ол ғарышқа бірнеше рет ұшып, содан кейін Әуе күштеріне оралуды күткен. Кейін сол жылы ол үшінші топтың он төрт ғарышкерінің қатарына ілікті. Скотттың алғашқы міндеті – Аполлон бағыттау компьютерінің жасалуын қадағалайтын МТИ-дегі ғарышкерлер өкілі болу еді. Ол 1964 және 1965 жылдардың басым бөлігін Массачусетс штатының Кембридж қаласында өткізді. Gemini 4 миссиясында резервтік CAPCOM, ал Gemini 5 миссиясында CAPCOM ретінде жұмыс істеді.

Егіздер 8

Gemini 5 аяқталғаннан кейін ұшу экипажы операцияларының директоры Дик Слейтон Скоттқа ол Нил Армстронгпен бірге Gemini 8-де ұшатынын хабарлады. Бұл Скотты негізгі экипажға алғашқы топтан кірген ғарышкер етті, тіпті қосымша экипажда болмастан. Скотты ұшқыштар ретіндегі біліктілігі үшін әріптестері жоғары бағалады; басқа топтан болған ғарышкер Майкл Коллинз кейіннен Скоттың Армстронгпен ұшуға таңдалуы оған NASA не істеп жатқанын білетіндігіне сендірді деп жазды. Скот Армстронгты біршама талапкер деп тапты, бірақ екеуі де бір-бірін өте құрметтеді және жақсы жұмыс істеді. Олар ұшырылуға дейінгі жеті айдың көп бөлігін бірге өткізді. Армстронгсыз Скот жасаған жаттығулардың бірі – жоспарланған ғарышқа шығуға дайындалу үшін «Vomit Comet» көлігінде жаттығулар жасау болды. 1966 жылдың 16 наурызында Армстронг пен Скотт ғарышқа ұшты, бұл үш күнге созылуы жоспарланған ұшу болды. Олармен байланысуы тиіс Agena зымыраны бір сағат қырық минут бұрын ұшырылған еді. Олар сақтықпен Agena-ға жақындасып, онымен байланысты, ғарышта алғаш рет байланыс жасалды. Бірақ байланысқаннан кейін, біріккен аппарат күтпеген қозғалыс жасады. Осы орбитаның бөлігінде Бақылау орталығы байланыстан шығып қалды, және астронавттардың Agena мәселеге себепкер болды деген сенімдері дұрыс емес екені анықталды, себебі апаттық ажыратуды орындағаннан кейін айналу тек күшейді. Ғарыш кемесі айналып тұрғанда, астронавттардың есінен айырылуы немесе Gemini аппаратының ыдырауы қаупі туды. Мәселе – аппараттың орбиталық бағытталған және маневрлеу жүйесінің (OAMS) қозғалтқыштарының бірі күтпеген жерден іске қосылғандығында болды; экипаж осы қозғалтқыштарды өшірді, ал Армстронг айналуды тоқтату үшін реакциялық басқару жүйесінің (RCS) қозғалтқыштарын іске қосты. RCS қозғалтқыштары қайта кіру үшін қолданылуы керек еді, және миссия ережелерінде егер олар ертерек іске қосылса, Gemini 8 Жерге қайта оралуы керек делінген. Gemini 8 ұшырылған күні Батыс Тынық мұхитына қонды; миссия он сағатқа созылды, ал ерте аяқталу Скоттың ғарышқа шығуын тоқтатты. Фрэнсис Френч пен Колин Берджесс NASA және ғарыш жарысы туралы кітабында: «Шындығында, Скотт Gemini 8 миссиясының күтпеген оқиғалары кезінде керемет ептілік танытты. Тіпті апатты жағдайда, Бақылау орталығымен байланыссыз болған кезде, ол екі аппарат ажырамас бұрын Agena-ның жерден басқаруын қайта қосуды ойлады». Бұл NASA-ға Agena-ны жерден тексеруге және оны келесі Gemini миссиясында пайдалануға мүмкіндік берді. Скоттың қабілеті NASA тарапынан мойындалды, ол қысқа ұшудан бес күн өткен соң Apollo экипажына тағайындалды. Армстронгпен бірге Скотт NASA-ның ерекше қызмет медалімен марапатталды, сондай-ақ Әуе күштері оған «Айқасқа шақырған ұшқыш» орденін берді. Ол подполковник шындығына да көтерілді. Apollo 15 – ғылыми зерттеулерге баса назар аударатын алғашқы J миссиясы болды, Ай бетінде ұзақ уақыт болу және Айлық жүріп өту көлігін (LRV) пайдалану көзделді. Геологияға қызығушылық танытқан Скотт оқу кезінде экипажымен бірге Калтех геологы Ли Сильвермен экскурсияға шығуға уақыт тапты. Ғылымгерлер Apollo 15 қай жерге қонуы керек екендігі туралы екіге бөлінді; Скоттың Хэдли-Рилл аймағына қону керек деген пікірі жеңіп шықты. Ұшыру күніне қарай уақыт азайып бара жатқанда, Скотт экскурсияларды Ай бетінде кездесетін жағдайға ұқсатуға тырысты, Ай бетінде киетіндей рюкзактарды симуляциялады, ал 1970 жылдың қарашасынан бастап LRV-нің оқулық нұсқасын пайдаланды. Apollo 15 1971 жылдың 26 шілдесінде Кеннеди ғарыш орталығының 39А ұшыру кешенінен ұшырылды. Ай орбитасына ұшу кезінде аз қиындықтар болды, және миссия оқиғасыз Ай орбитасына енді. LM Falcon арқылы Айға Скот пен Ирвинмен бірге түсу 30 шілде күні түстен кейін болды, Скот командашы ретінде қонуды жүзеге асырды. Компьютермен басқарылатын ұшу жолының жоспарланғаннан оңтүстікке қарай болғандықтан туындаған қиындықтарға қарамастан, Скотт соңғы түсу үшін қолмен басқаруды қабылдады және Falcon-ды белгіленген қону аймағына сәтті қондырды. Қонудан кейін Скотт пен Ирвин қысымды костюмдерінің шлемдері мен қолғаптарын киді, және Скотт Ай бетінде бірінші және жалғыз EVA-ны жасады, LM-нің үстіндегі теңізге ілу портынан басын және денесінің жоғарғы бөлігін шығарып жіберді. Ол айналадағы аумақты биік жерден суретке түсіріп, келесі күні жүріп өтетін жерді барлап шықты. 1972 жылдың 11 шілдесінде жарияланған баспасөз хабарламасында ғарышкерлердің «әрекеттері болашақтағы тағайындалу үшін таңдауда ескерілетіні» айтылды, бұл олардың қайтадан ғарышқа ұшуының өте үлкен еместігін көрсетеді. Newsweek басылымы «оның [Скотт] үшін алдағы миссиялар жоспарланбағанын» хабарлады. Скотт өзінің автобиографиясында сол кездегі Астронавттар кеңсесінің басшысы болған Алан Шепард оған Apollo 17-нің қосымша экипажы болып қалу немесе Кеңес Одағымен бірінші бірлескен миссия – Apollo Soyuz сынақ жобасында арнайы көмекші болып жұмыс істеу мүмкіндігін ұсынғанын айтты; Скотт соңғысын таңдады. NASA өкілі Скотттың Астронавттар корпусын тастаудан басқа таңдауы болмағанын мәлімдесе де, бұл ақпарат баспасөзде жарияланды, бірақ Слейтонның бастығы Кристофер К. Крафт, Бақылау орталығының баспасөз қызметі қателік жасады және трансфер қосымша жаза емес екенін мәлімдеді.

NASA басқаруы

Аполлон-Союз бағдарламасындағы рөлінде Скотт техникалық сарапшылар тобын жетекшілік етіп Мәскеуге сапар шекті. Мәскеуде ол миссияның советтік бөлімінің командирі Алексей Леоновпен кездесті, олар кейіннен бірлесіп автобиография жазды. 1973 жылы Скоттқа Эдвардс қаласында орналасқан NASA-ның Драйден Ұшу зерттеу орталығының директорының орынбасары лауазымы ұсынылды. Бұл Скоттқа ғарыш шегіне жеткен ұшақтарда ұшуға және зейнеткер Чак Йегермен қайта танысуға мүмкіндік берді, ол кеңесші-сынақ пилоты ретінде жұмыс істеді, және Скотт оған ұшуға рұқсат берді. 1975 жылдың 18 сәуірінде, 42 жасында Скотт Драйдендегі орталық директоры болды. 1970-ші және 1980-ші жылдары Скотт бірнеше мемлекеттік жобалардың үстінде жұмыс істеді, оның ішінде Әуе күштерінің нұсқасы үшін астронавттарды даярлауды жобалау да болды. 1986 жылғы «Челленджер» апатынан кейін Скотттың бірінен астам фирмасы жұмылды; компания апатқа қатыспағанмен, шаттлдың кейіннен қайта жобаланған бөліктері Скотттың фирмасының рөлін жойды. Скотт 1981 жылдың сәуірінде алғашқы Space Shuttle (STS 1) ұшуы кезінде британдық теледидарда комментатор болды. Ол сондай-ақ «Аполлон-13» фильмі мен 1998 жылғы HBO мини-сериалы «Жерден Айға» кеңесші болды. Скотт 3D IMAX фильмі «Керемет шөл» (Magnificent Desolation, 2005) бойынша кеңес берді, онда Аполлон астронавттары Айға қалай барғаны көрсетілген, бұл фильмді Том Хэнкс пен IMAX Corporation өндірді. 2003 жылдан 2004 жылға дейін Скотт BBC телесериалы «Ғарыштық Одиссея: Планеталарға саяхат» бойынша кеңесші болды. 2004 жылы ол Леоновпен бірге АҚШ пен КСРО арасындағы «ғарыш жарысының» тарихын және екі жақты өмірбаянын жазуға кірісті. «Айдың екі жағы: Суық соғыс кезеңіндегі ғарыш жарысының тарихы» атты кітап 2006 жылы жарық көрді. Армстронг пен Хэнкс екеуі де кітапқа алғысөз жазды. Скотт Браун университетінің ғылыми тобында «Чандраян-1» ай серігі бойынша жұмыс істеді. NASA үшін ол 500 күндік Айды зерттеу жобасының үстінде жұмыс істеді және «Күн жүйесін зерттеу және зерттеудегі кеңейтілген визуализация (ADVISER): Ай мен Марстан ғылыми деректерді барынша пайдалану» тақырыбындағы зерттеу жобасына қатысты. Тараптардың келісімімен 2018 жылдың тамызында сот ісі тоқтатылды, ал 2021 жылы Булова «Аполлон-15» миссиясының 50 жылдығына арналған еске алу сағатын шығарды.

Жеке өмір

1959 жылы Скотт өзінің бірінші әйелі Энн Луртон Оттке үйленді. Олардың екі баласы болды. 2000 жылы ол британдық тележүргізуші Анна Фордқа никелесетіні хабарланды; сол кезде ол әлі Энн Скоттқа үйленген болатын, бірақ олар бөлек тұрып жатқан еді. Оның Фордпен қарым-қатынасы 1999 жылы басталды. 2001 жылы Скотт пен Форд ажырасып кетті. Кейін ол Морган Стэнлидің бұрынғы вице-президенті Маргарет Блэкке үйленді. Скотт сондай-ақ, Gemini8 рейсі үшін «Ерекше көзге түскен батырлық» медалімен марапатталды. Скотт Apollo9 миссиясы үшін Әуе күштерінің ерекше қызметі үшін медалін алды. Скотт Apollo15 миссиясы үшін екінші рет Әуе күштерінің ерекше қызметі үшін медалімен марапатталды. 1971 жылдың 15 қыркүйегінде Чикаго қаласы Apollo15 экипажына 200 мыңнан астам адам қатысқан шеру ұйымдастырды. Қала әкімі Дейли экипажға құрметті азаматтық медальдарын табыс етті. 1971 жылдың 25 тамызында Apollo15 экипажы Нью-Йорк қаласында ленталармен шеруде құрметке бөленді. Қала оларға алтын медальдар сыйлады. Сол күні БҰҰ Бас хатшысы Тант үштікке БҰҰ-ның алғашқы Бейбітшілік медалін табыс етті. 1971 жылдың қыркүйек айында Әуе күштері қауымдастығының жылдық кешінде Apollo15 экипажына қауымдастықтың ең жоғары наградасы – Дэвид С. Шиллинг кубогы табыс етілді. Скотт Әуе күштері мен Әуе күштері қауымдастығына Айға алып барған заттарын сыйға берді: «Into the Wild Blue Yonder» әнінің ноталарын және АҚШ Әуе күштерінің туын. Apollo15 экипажы мен Роберт Гилрут (Адамды ғарышқа ұшатын кемелер орталығының директоры) 1971 жылғы Роберт Дж. Коллиер кубогымен марапатталды, ол авиация немесе астронавтика саласындағы ең үлкен жетістік үшін жыл сайын беріледі. Скотт 1971 жылы Apollo15 рейсіндегі рөлі үшін Халықаралық Аэронавтика Федерациясынан Де ла Волькс медалін, Алтын ғарыш медалін және В. М. Коморов дипломын алды. Скотт 1978 жылы үшінші рет NASA-ның ерекше қызметі үшін медалімен марапатталды. 2013 жылы Скотт Джексонвилл университетінен ғылым және технология бойынша құрметті доктор дәрежесін алды. Бұл университет тартқан алғашқы құрметті дәреже болды. Скотт Америка Астронавтика қоғамының мүшесі, Америка Аэронавтика және Астронавтика институтының қауымдасқан мүшесі, сондай-ақ Эксперименталды сынақ ұшқыштары қоғамының, Тау Бета Пи, Сигма Си және Сигма Гамма Тау ұйымдарының мүшесі. 1993 жылы Скотт басқа он екі Gemini ғарышкерлерімен бірге АҚШ Ғарышкерлер залына енгізілді.