Кіріспе

Сейюн (Саюнь немесе Саюн; سَيْئُوْن, Әдеби араб: ; Ескі Оңтүстік араб: 𐩪𐩺𐩱𐩬 S¹yʾn) – Йемендегі Хадрамаут аймағы мен облысындағы қала. Ол Хадрамаут аңғарының ортасында, Мукала ауданының астанасы және аймақтағы ең үлкен қала Мукаладан батыс жолымен орналасқан. Шибам мен Тарим қалалары да осы аңғарда орналасқан. Дәстүр бойынша, қаланың пайда болуы саяхатшылардың тоқтау орны болған. Сол жерде Сейюн есімді әйелге тиесілі кафе болған, және оның құрметіне аймақ осы атпен аталып кеткен. Содан бері қала Хадрамаут аңғарының ең ірі аймағына айналды. Қаланың маңындағы ең белгілі ауылдар – Мадура, Мерида, Бурр, Хазкир және Хута Султана. Қала Сейюн әуежайы арқылы қызмет көрсетеді. Сонымен қатар, 1920 жылдары саз және таспен салынған Катири сұлтанның Сейюн сарайы да мәшһүр. Ол сырттан келетін саудагерлердің базар алаңына қарап тұрады.

Тарих

Сейюн алғаш рет 4 ғасырдың басында, Хадрамаут аңғарының айналасындағы аймақты 4 ғасырдың басында билеген және аймақтағы 60 000 бағананы жойғаны үшін белгілі болған Дамар патшаның тұсында еске алынған. Бағаналарды жою, қазіргі жағдайдан өзгеше климаттық жағдайда жүзім шаруашылығының кеңінен таралуына байланысты Хадрамаут аймағының экономикалық гүлденуін көрсетеді. Сейюн ислам дәуірінде Рашид халифаты кезінде ауыл ретінде қалыптасты. Әкімшілік тұрғысынан Тарим қаласына бағынды. Бұл Умаядтар кезінде де сақталды. 708 жылы ол Шимб қаласына әкімшілік жағынан қосылды. Хаританың ұлы 1179 жылы көтеріліс жетекшісі болды, бірақ ол 1501 жылы ғана, Бадр Абу Тувайрқ (1501-1556) кезінде аңғардың астанасы болғанда толық тәуелсіздік алды. Осы кезде Айн Бадан бастап, Дофар қаласының батысына дейінгі аумақты қамтитын сұлтандықтан тұратын әкімшілік бірлік құрылды. 18 ғасырда Яфа Хадрамаут қалаларын басып алып, Сейюнның көп бөлігін иеленді, соның нәтижесінде мемлекет құрылды. 1852 жылы ол британдық Аден протекторатының (1869-1963) құрамына кірген Катири (Аден Катири) мемлекетінің астанасы болды. Оның бекінілген қамалы – Сұлтан сарайы – әл-Катири сұлтанының резиденциясы болды. Сұлтандықтың пошта маркаларында кейде «Сейюннің Катири мемлекеті» деп жазылған. Британ отаршылдығынан тәуелсіздік алғаннан кейін Сейюн бесінші провинция Хадрамауттың Оңтүстік ауданының астанасы болды.

География

Сайун ауданы шамамен 804 шаршы шақырым аумақты құрайды. Ол Хадрамаут губернаторлығының орталық бөлігінде және Вади Хадрамаутта, 15.57° солтүстік ендікте және 48.46° шығыс бойлықта орналасқан. Оның оңтүстігінде Тарим және Сах аудандары, солтүстігінде Тарим және Аль-Куф, шығысында Тарим, ал батысында Шибам аудандарымен шектеседі. Саюн губернаторлықтың астанасы Әл-Мұқалладан 320 шақырым қашықтықта жатыр. Жер бедері салыстырмалы түрде тегіс жазықтан тұрады, ол Вади Хадрамауттың бір бөлігі болып табылады және солтүстік және оңтүстік жақтарындағы тау жоталарымен қоршалған, олар солтүстік және оңтүстік үстірттерге дейін созылады. Вади Хадрамауттың бірнеше салалары осы таулар арқылы өтеді, оның ішінде Таримдегі Вади Шухух, Вади Жатма және Вади Бин Салман, ал Бурдағы Вади Мудар.

Климат

Климаты тропикалық, жазда температурасы жоғары (26–42 °C), ал қыста ыстық (6–28 °C). Жаңбыр сирек жауады, көбінесе көктемнің ортасынан бастап күзге дейін болады.

Демография

2004 жылғы санақ бойынша Саюн ауданының халқы шамамен 111 728 адамды құрады. Халық тығыздығы бір шаршы километрге 139 адамға бағаланды. Тұрғын аймақтар қала мен оның шет жақтарында, сондай-ақ Тариба, Тарис, Әл Гарфа, Вади Бур және Мудавара сияқты жерлерде шоғырланған. Халықтың шамамен 47,4% қалалық жерлерде, ал 52,6% ауылдық жерлерде тұрады. Саюн ауданы облыстың (губернаторлықтың) жалпы халқының 10,9%-ын және Уди-Хадрамаут пен шөл аймағының халқының 14,3%-ын құрайды.

Сәулет

Оның сәулеттік дамуына келетін болсақ, оны былайша қорытындылауға болады: 7 ғасырда ол Шахара әл-Сахил ауданында орналасқан шағын ауыл болды. Содан кейін басқа ғимараттарды қоса отырып, 922 жылы сұлтан Бадр Әби Туваирк билік құрған кезде оның айналасына қабырға салынды. Бұл қабырға 1347 жылы хижра күніне дейін сақталды. Ғимараттарға қатысты, 7 ғасырда олар 8 ғасырға дейін Шахара әл-Сахилмен шектелген. Қаланың зираты 7 ғасырда қаланың сыртында шығыс бағытта құрылған. Таха ибн Омар кейіннен қаладан алыс жердегі жерді сатып алып, мешіт (Таха мешіті) салды, бірақ басқа сәулеттік ерекшеліктер болған жоқ. 10 ғасырда сұлтан Бадр Әби Туваирк (922-977 жылдары) билік құрған кезіндегі Катири сұлтандығының астанасы болғандықтан, қалалық даму кеңейді. 1120 жылы Әли ибн Абдулла әл-Сқаф тайпалық ауданда шөл жерді иеленіп, онда мешіт салдырды. Қалалық даму 14 ғасырда Әбу Бәкір бин Сәлім әл-Сабан Уәди Джатамдағы шөл жерді сатып алып, онда мешіт салған кезде жалғасты. Сейюн мешіті осы дамуды қамтамасыз ету үшін 9 ғасырда хижра бойынша салынған. 14 ғасырда мешіт жұма мешіті ретінде қайта салынды, және Сейюнда жұма намаздары өткізілетін төрт мешіт бар: Әл-Жами мешіті, Таха мешіті, Әл-Карн мешіті және Басалам мешіті. Олардың ең көнесі – Сейюндегі Әл-Жами мешіті, ол жұма намаздары өткізілген жалғыз мешіт болды.

Сейюн мұражайы сарайы

Катири сарайы, сондай-ақ "Давил сарайы" деп аталады, Сейюн қаласының орталығында орналасқандықтан, қаланың және бүкіл Хадрамауттың ең танымал нысандарының бірі болып табылады. Бұл сарай саздан салынған сәулет өнерінің ең ұлы шедеврлерінің бірі саналады. Сарай алғаш рет сұлтан Бадр бин Абдулла бин Жафар әл-Катиринің билігінде, "Әбу Тувайрқ" (922-977 г.ж.) атымен танымал болған кезде, сұлтанның резиденциясы ретінде салынған. Бұл сарай Сұлтан Әбу Тувайрқ билікке келгенге дейін бар болғанын көрсетеді, ол оны ресми резиденциясы етіп бекітіп, мешіт салған. Сондай-ақ, ол сарайды жаңартып, кеңейтті. Хадрамаут аймақтарының көп бөлігін қамтыған қанды қақтығыстар кезеңінде көзге шыққан Сұлтан Әбу Тувайрқ, Шахр қаласының ішінде осы аймақтардың көп бөлігін басып алды. 1125 жылы Омар ибн Жафар әл-Катири сарайды қайта құрылымдауды жаңартты. 1272 жылы Ғалиб бин Мүхсин әл-Катири Сейюнға келіп, оны өзінің астанасы етіп жариялады. Ол Давил сарайын басқару штабы ретінде пайдаланып, оны жаңартып, қайта құрды. Кейіннен оның ұлы Мансур бин Ғалиб бин Мүхсин әл-Катири 1355-1357 жылдар аралығында сарай құрылысын жалғастырды, оған әшекейлер қосып, кеңейтті, соның ішінде сарайға кіреберіс – Әл-Акраны салып, алдынан үлкен зал мен оның төңірегін безендірді. Сарай осы күйінде бүгінге дейін сақталған. Жақында сарайдың бір бөлігі 1983 жылы ашылған мұражай ретінде пайдаланылуда. Мұражайда Уәди Хадрамауттың әртүрлі жерлерінен жиналған ежелгі заттар, соның ішінде Рибаттан қазба жұмыстары кезінде табылған жәдігерлер қойылған. Бұған қоса, халықтық мұраға және тарихи құжаттарға, оның ішінде Сейюн оның астанасы болған Катири сұлтандығына қатысты материалдар да бар. Сарайдың бір бөлігі Мәдениет министрлігінің әкімшілік кеңсесі ретінде бекітілді. 1982 жылы сарайдың оңтүстік-шығыс жағында 5000-нан астам көрерменге арналған театр салынды.

Сейюн Олимпиадалық стадионы

Сейюн Олимпиадалық стадионы Йемендегі ең ірі стадиондардың бірі және Хадрамауттағы ең үлкен стадион, ол 35 000-нан астам көрерменді қабылдауға қабілетті.

Қарат әл-Ар

Қарат әл-Арда 616 жылы тарихта айтылған ежелгі бекініс орналасқан. Тарихшылар осы бекіністе сұлтан Абдулла бин Рашид әл-Қахтани тұтқындалып, өлтірілгенін жазған. Кейін 855 жылы сұлтан Бадр бин Абдулла бин Али әл-Катири билік еткен кезде қамал қайта жаңартылып, сұлтандық түрме ретінде пайдаланылды.

Хисан әл-Фалс

Хисн әл-Фалс – тарихшылар алғаш рет 603 жылы айтқан ежелгі қамал. Оның жасы шамамен 400 жылға жуық деп есептеледі, себебі ол сұлтан Бадр Бинтуваректің немесе одан кейінгі дәуірде салынған. Ол Сейюн қаласының Аль-Карн ауданындағы төбеде орналасқан және стратегиялық әскери бекініс қызметін атқарған, оның қабырғалары Сейюн қаласының тарихи қабырғаларымен жалғасқан.