Кіріспе
Тәжірибелі жұмысшы немесе әскери зейнеткер
Ардагер – белгілі бір мамандық немесе сала бойынша маңызды тәжірибесі бар (әдетте, білікті және құрметті) және сарапшылыққа ие адам. Әскери ардагер – қарулы күштерде қызметтен тоқтаған адам. Зерттеушілерді қызықтыратын мәселе – әсіресе, соғыс аймақтарында қызмет еткен әскери қызметшілердің әскери қызметтен кейінгі денсаулығы. Бұл алаңдаушылық АҚШ және Австралия сияқты елдердегі ардагерлердің арасында психологиялық және заттарды қолдану бұзылыстарының көрсеткіштері жалпы халықтан жоғары болуынан туындайды. Австралияда Ардагерлер істері департаменті ардагерлер қауымдастығының "нақты өмірдегі" денсаулық сақтау мәселелерін шешу үшін алдын ала қызметтер көрсетеді.
Ардагерлерге деген қоғамдық көзқарас
Әскери ардагерлер өз елдерінде көбінесе ерекше қарауға ие болады. Соғыс ардагерлеріне, әдетте, зор құрмет пен мәртебе көрсетіледі, алайда кейбір жағдайларда ардагерлерге деген жағымсыз сезімдер туындауы мүмкін: танылмаған немесе ұтылған соғыстардың ардагерлері кемсітілуі ықтимал. Кейбір елдерде (мысалы, 1945 жылдан кейінгі Германияда) ардагерлерге жалпы халық ерекше құрмет көрсетпейді және арнаулы Ардагерлер күні де болмайды, бірақ мұндай шараларды кейде азшылық топтары ұйымдастырады. Бұқаралық ақпарат құралдарында ардагерлердің бейнесі қалыптасқан халық пікіріне әсер етеді. 2020 жылы жүргізілген шағын зерттеу ардагерлердің өздерінің БАҚ-тағы бейнелеуін жақсарту үшін қандай шаралар қабылдауға болатынын көрсетті, олар кейбір стереотиптерден аулақ болу қажеттігін атап өтті.
Конго-Киншаса
Конголықтардың Бельгияның Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуынан шыққан кейбір ардагерлер Конгоның әртүрлі аймақтарында тұрады. Олар диктатор Мобуту Сесе Секо билігі кезінде үкіметтен өтемақы алғанмен, оның құлатылғаннан кейін зейнетақы ала алмайды. Ұлыбритания, тарихи түрде тұрақты әскерлерге сенімсіздікпен қарағандықтан, 19 ғасырға дейін өз ардагерлері үшін көп жасаған жоқ. Дегенмен, 1680 жылдары олар үшін екі шағын аурухана салынды. Лондон және басқа қалалардың көшелерінде мүгедек немесе қатыгез жарақат алған ардагерлер садақа сұрап жүрді. Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерге, әсіресе жартылай немесе толық мүгедек болғандарға ұлттық назар аударды. Корольдің Ұлттық тізілім схемасы (KNRS) – Бірінші дүниежүзілік соғыстың мүгедек ардагерлері үшін жұмыспен қамту бағдарламасы. Ковальскийдің айтуынша, бұл бағдарлама практикалық, жаңашыл және өз заманынан озып кеткен, сонымен қатар Ұлыбританиядағы мүгедек ардагерлері үшін қабылданған ең маңызды заң болды. Тікелей көмекпен қатар, ол мүгедек ардагерлері үшін жұмыспен қамту бағдарламаларының қажеттілігі және мемлекеттің жауапкершілігі туралы ұлттық пікірталас тудырып, болашақта оларға көбірек жәрдемақы беру қажеттігін қалыптастырды. XXI ғасырда Ұлыбританияда халыққа шаққанда ардагерлердің тығыздығы ең жоғары елдердің бірі, 2000 жылы 13 миллион адамды құрады, яғни 1000 адамға 219 ардагер шаққанда.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында ардагер – қарулы күштерде қызмет еткен (резерв және Америка Құрама Штаттары Ұлттық гвардиясының белгілі бір мүшелері де осыған жатады) және ар-намыссыз жағдайларда қызметтен босатылған адам. Жиі кездесетін жаңылыс пікірге сәйкес, әскери ардагер деп тек соғыста қызмет еткен немесе белсенді қызметтен зейнеткерлікке шыққандар ғана аталады. 1990 жылы жас американдықтардың 40%-ының ата-анасы ардагер болған, ал 2014 жылы бұл көрсеткіш 16%-ға төмендеді. 2016 жылы АҚШ-тан тыс жерде туған ардагерлердің арасында мексикалық және филиппиндық американдықтар ең көп санды екі топты құрады, ал барлық ардагерлердің 3%-ы АҚШ-тан тыс жерде дүниеге келген. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Америкада шамамен 21 миллион ардагер бар. Pew Research Center зерттеу орталығының мәліметінше, "1981-96 жылдары туған мыңжылдықтардың еркектерінің тек 4%-ы ғана ардагер, ал 70-80 жастағы еркектердің 47%-ы" ардагер, "олардың көпшілігі Корея соғысы мен оның салдары кезінде есейді".
АҚШ-тағы ардагерлерге берілетін жәрдемақылар
Президент Авраам Линкольн 1865 жылы АҚШ Азамат соғысының аясындағы екінші инаугурациялық сөзінде ардагерлерге жақсы қарауға шақырды: "[С]оғысқа қатысқандарды, олардың жесірлерін және жетімдерін күтуге тиіспіз". Америка Азамат соғысы ардагерлер ұйымдарын құрды, мысалы, Республиканың Ұлы Армиясы және Біріккен Конфедерация Ардагерлері. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ардагерлерге қатысты көзқарас өзгерді. Соңынан наразы ардагерлер тұрақсыздық факторына айналды. Олар жылдам ұйымдасып, әскермен байланыста болды және көбінесе өздері қарулы болды. Жұмыссыз ардагерлерден құралған Бонус армиясы Ұлы депрессия кезеңіндегі маңызды наразылық қозғалыстарының бірі болды, Конгресс уәде берген бонусты алғанға дейін Вашингтонға шеру ұйымдастырды. АҚШ-тың әр штаты штаттық ардагерлерге берілетін жәрдемақылар үшін нақты талаптарды белгілейді. Ветерандар істері департаменті (VA) ауруханаларынан медициналық көмек алу үшін, 1980 жылдың 7 қыркүйегіне дейін ардагер кем дегенде 180 күн активті қызмет өткерген болуы керек, ал аталған күнден кейін кем дегенде 24 ай қызмет өткерген болуы керек. Дегенмен, егер ардагер медициналық себептермен босатылса және VA арқылы қызметімен байланысты мүгедектік жәрдемақысын алса, мерзім шектері қолданылмайды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі американдық ардагердің тәжірибесі
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ішінара Бірінші дүниежүзілік соғыстың тәжірибесінен туындап, қатысушы мемлекеттердің көпшілігі ардагерлерді қолдау үшін кеңейтілген әкімшіліктер құрды. АҚШ-та «Америка легионы» және «Шетелдегі соғыстар ардагерлері» сияқты ардагерлер ұйымдары G.I. заңының қабылдануына ықпал етті. Бұл заң ардагерлерге тегін немесе субсидияланған білім беруге және денсаулық сақтауға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Жаңа білім алған әскери қызметшілер экономикаға елеулі үлес қосты, ал VA несиелерінің көмегімен тұрғын үй сатып алып, Американың өсіп келе жатқан орта тапқа қатысты. Қала шеттеріндегі елді мекендердің дамуы ардагерлер мен олардың отбасылары үшін жеткілікті тұрғын үймен қамтамасыз етті.
OEF және OIF-тен кейінгі американдық ардагердің тәжірибесі
"Тұрақты бостандық" және "Ирак бостандық" операцияларының көптеген ардагерлері 21-шы ғасырдағы соғысқа тән ерекше қиындықтарға тап болды. "Тұрақты бостандық" және "Ирак бостандық" операциялары мен бұрынғы соғыстардың арасындағы маңызды айырмашылық – резервтегілерге және көп рет орналастыруларға үлкен сенім арту. "Тұрақты бостандық" операциясының басында орналастырылған әскерлердің 80%-ға жуығы Ұлттық гвардия мен резервтен болды, ал қазіргі әскери қызметшілердің шамамен 40%-ы бірнеше рет соғысқа аттанды. Бұл көптеген әскерлердің әскери өмірге бейімделуіне кедеріл келтірді, өйткені олардың көпшілігі әскери мәдениетке толыққанды қаныққан жоқ. Көптегендер үшін қайта орналастырулардың көбеюі – бірнеше рет ауысу, үлкен беймәлімдік, ұзақ мерзімдер және қысқа демалыс уақыты дегенді білдірді, бәрі де стресс деңгейінің жоғарылауына әкеледі. Медицинаның жетістіктерінің арқасында 21-шы ғасырдағы соғыста бұрынғы соғыстарда қаза болатын ауыр жарақаттармен көптеген адамдар аман қалады.
АҚШ-тағы әйел ардагерлер
АҚШ әскерінде әйелдер екі жүз жылдан астам уақыттан бері қызмет етіп келеді. Кейбір әйел ардагерлер өздерін ер әріптестерінен кемсітілгендей сезінеді, сондықтан қарулы күштерде қызмет еткен әйелдер кейде "көрінбейтін ардагерлер" деп аталады. Әйелдер екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана толыққанды ардагерлер ретінде мойындалды, ал оған дейін VA жәрдемақысына құқығы болмады. Қазіргі уақытта АҚШ ардагерлерінің 8 пайыздан астамы – әйелдер. ОЭЖ/ОИЖ/ОДЖ ардагерлерінің шамамен 11,6 пайызын әйелдер құрайды. 2008 жылдың сәуір айында Орегон штатының Пендлтон қаласында өткен үш штаттық (Вашингтон, Айдахо, Орегон) әйел ардагерлер конференциясына East Oregonian газетінің хабарлауынша, 362 әйел ардагер қатысты. Көбінесе штаттар маусымның 12-сін әйелдер ардагерлері күні деп жариялайды немесе заңмен бекітеді. 2011 жылдың 5 тамызында Эрика Борггрен Иллинойс штатының Ардагерлер істері департаментінің директоры болып тағайындалды және "әйел ардагерлер көбінесе өздерін ардагерлер ретінде танымайды және ерлермен салыстырғанда ардагерлердің мүмкіндіктерін толыққанды пайдаланбайды" деген мәселені шешуге бағытталған жаңа әйелдер ардагерлері бағдарламасын құрды. Ол 2013 жылдың 24 қаңтарында Прицкер әскери кітапханасында доктор Ребекка Дж. Ханнаган және Кимберли Митчелл қатысқан, Стейси Бака жүргізген веб-трансляцияда бүгінгі әскери қызметтегі әйелдерге қатысты маңызды мәселелерді талқылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан келген қара нәсілді ардагерлер Президент Гарри С. Трумэннің соғыстан кейін әскердегі бөлінуді жойғанына қарамастан, үйде теңдікке қол жеткізе алмады. Қара нәсілді ардагерлер 1950-1960 жылдардағы азаматтық құқықтар қозғалысында маңызды рөл атқарды. Ұлттық қара нәсілді ардагерлер қауымдастығы – афроамерикалық және басқа да аз ұлтты ардагерлерге қолдау көрсететін ұйым.
Әскери қызмет пен ардагерлердің денсаулығына әсері
Әскери қызметтің әсері терең және ұзаққа созылуы мүмкін, сондай-ақ кейбір ардагерлердің қалыпты өмірге қайта бейімделуі қиын болып жатыр. 2009 жылғы деректер көрсеткендей, түрмеде отырған ардагерлердің саны Ауғанстандағы британдық әскерлер санынан екі есе көп. Үйсіз қалғандық, көшеде ұйықтау және қарым-қатынастардың үзілуі де жиі кездеседі. Ұлыбританиядағы үйсіздерге көмектесетін CRISIS (1994) және Ex Services Action Group (1997) ұйымдары жүргізген зерттеулер көрсеткендей, үйсіз адамдардың төрттен бірі бұрын қарулы күштерде қызмет еткен. "Таймс" газеті 2009 жылдың 25 қыркүйегінде Англия мен Уэльсте "әскери ардагерлердің түрмеде отыру саны алты жыл ішінде екі еседен астамға өсті" деп хабарлады. Сол күні жарық көрген газеттің тағы бір мақаласында "Combat Stress" әскери ардагерлердің психикалық денсаулығымен айналысатын қайырымдылық ұйымы дәрігерлерден түскен жолдамалардың 53%-ға артқанын мәлімдеді.
Қауіптері
Австралия, Канада, Ұлыбритания және АҚШ-та барлық жастағы әскери ардагерлердің өзіне-өзі қол жұмсау қаупі жалпы халықтан, әсіресе жас ардагерлерден едәуір жоғары. АҚШ армиясының зерттеуі көрсеткендей, ең жоғары қауіпті кезең – бастапқы әскери оқыту. Көптеген елдердегі зерттеулерге сәйкес, ең осал адамдардың қатарында мыналар бар: қиын балалық шағы болғандар; соғыста тікелей қақтығысқа қатысқандар; посттравматикалық стресс синдромы, қорқыту және сексуалдық зорлыққа ұшырағандар.
Мысалдар
2010 жылдың 28 қаңтарында Лондон метросында жарияланған «Соғыс ардагерлері өзіне қол жұмсауға бейім» деген мақала, Mental Health Foundation (Психикалық денсаулық қоры) есебіне сілтеме жасап, Ауғанстан соғысының Ұлыбритания ардагерлеріне көбірек көмек көрсету қажеттігін айтты. Көптегендер елдеріне оралғаннан кейін «алкогольге тәуелділік, қылмыс және өзіне қол жұмсау» проблемаларына тап болды. АҚШ-та ардагерлер арасындағы өзіне қол жұмсау көрсеткіші ұлттық орташа көрсеткіштен 300% жоғары. АҚШ-тағы жылдық суицидтердің 30% ардагерлерге тиесілі.
Травмадан кейінгі стресс бұзылуы
Травмадан кейінгі стресс бұзылуы (ПТСР) – көптеген ардагерлерге әсер ететін жағдай. Соғысқа байланысты ПТСР-мен ауыратын ардагерлерді зерттеулер көрсеткендей, АҚШ ардагерлерінің 4-17%-ына ПТСР диагнозы қойылған. Дегенмен, Ұлыбританиядағы әріптестерінің көрсеткіші айтарлықтай төмен – тек 3,6%. Жаңа емдеу бағдарламалары соғыстан кейінгі депрессия және ПТСР сияқты психикалық денсаулық проблемаларымен күресіп жатқан ардагерлерге көмек көрсету үшін енгізілуде. Когнитивтік-мінездік терапия (КМТ) ардагерлер арасындағы психикалық денсаулық мәселелерін емдеудің маңызды әдісіне айналып, АҚШ Қорғаныс министрлігі тарапынан депрессия мен ПТСР үшін стандартты емдеу ретінде қарастырылуда. КМТ – пациенттің жағымсыз сезімдеріне себеп болатын ойлау және мінез-құлық үлгілерін өзгертуге бағытталған психотерапиялық тәсіл. Оның ПТСР-ді емдеуде тиімділігі дәлелденген. Соңғы кезде КМТ-ны терапевтпен өзара әрекеттестіретін онлайн бағдарламалар да ардагерлердің психикалық денсаулығын жақсартуда сәтті қолданылуда. Көз қозғалысын десенсибилизациялау және қайта өңдеу (EMDR) де ПТСР-ге қарсы тиімді, инвазивті емес және дәрі-дәрмек қолданбайтын емдеу әдісі болып табылады, бірақ әскери жарақаттанудың нақты жағдайларында тиімділігі зерттелмеген. 25 жасқа дейінгі ардагерлер 25 жастан асқандарға қарағанда ПТСР-ге шалдығу қаупі жоғары. Ауыр ПТСР-мен күресіп жатқан жас ардагерлерде метаболикалық синдром мен өзіне-өзі қол жұмсау қаупі де артады. Музыка терапиясы ардагерлерге өздерін еркін білдіруге, алаңдаушылықтан арылуға және ПТСР-мен күресуге көмектеседі. Майк Лоусонның «Музыка мен ғылым музыка терапиясымен кездеседі» атты еңбегінде Лоусон: «Заманауи музыка терапиясы екі дүниежүзілік соғыс кезеңінде және одан кейін Ардагерлер әкімшілігінің ауруханаларында кеңінен қолданыс тапты. Ең қарапайым түрінде, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ауруханалардағы «Виктрола» арқылы дыбыс жазбаларын ойнату жараланған және соққыға ұшыраған пациенттерге оң әсерін тигізді. Осылайша, американдық әскери ауруханаларда музыка терапиясының алғашқы нысаны пайда болды» деп түсіндіреді.
Басқа аурулар
Ардагерлердің жалпы халыққа қарағанда бірнеше ауруларға, әсіресе жас ардагерлерге (25 жасқа толмағандарға) қаупі жоғары. Жас ардагерлерде заттарды қолдануға байланысты тәуелділік, соның ішінде алкогольге тәуелділік және жалпы психикалық ауруларға шалдығу қаупі артады. Мұның себебі, олар әскери қызметтің кері әсерлеріне және бейбіт өмірге қайта бейімделудегі қиындықтарға назар бөлгісі келмейтін болуы мүмкін, себебі бұл олардың қарулы күштеріне жалдануға жағымсыз әсер етеді. Дегенмен, көмек бар және ардагерлер көмек және кеңес алу үшін ұйымдардың кең желісіне және тиісті заң шығарушы органдарға жүгінуге құқылы, мұны әлсіздік деп санамауы керек. Әскери қызмет – адам табиғатына жатпайтын күрделі тәжірибе болуы мүмкін, сондықтан медициналық, психологиялық, тұрмыстық немесе қаржылық көмекке зәрулік тууы мүмкін. 2013 жылғы қаңтарда АҚШ-та 57 849 үйсіз ардагер тіркелді, бұл барлық үйсіз ересектердің 12 пайызын құрайды. АҚШ-тағы үйсіз ардагерлердің шамамен 8 пайызы әйелдер.