Кіріспе

"Қорқыт орнында атеисттер жоқ" деген мақал – қиын жағдайлар мен қатты қорқыныш адамды Құдайға сенуге итеретінін көрсететін афоризм. Нақты соғыс жағдайында, сенімнің мұндай күрт өзгеруі "оқ дуңғырындағы дінге келу" деп аталады. Бұл пікірдің логикасы керісінше дәлелдеу үшін де пайдаланылады.

Шығу тегі

Бұл мәлімдеме – адамдар қорқыныш немесе стресс кезінде, мысалы соғыс кезінде ("тұңғымаларда") жоғары күшке сенетінін немесе үміттенетінін көрсететін афоризм. Бұл сөздің бастауы белгісіз. АҚШ әскери капелланы Уильям Томас Каммингс 1942 жылы Батан шайқасы кезіндегі далалық уағызда айтқан болуы мүмкін, бірақ ғалымдар осы уағыздың куәгерін таба алмады. Басқа дереккөздерде подполковник Уоррен Дж. Клер (немесе ол жерде сөйлескен анонимді сержант), ол да Батаанда болған және 1942 жылы осы сөзді жариялаған; немесе подполковник Уильям Кейси деп көрсетіледі. Бұл фраза көбінесе соғыс тілшісі Эрни Пайлға жатқызылады, алайда Пайл қайтыс болғанға дейін осы туралы ешқандай жарияланған мәлімет жоқ. Президент Дуайт Д. Эйзенхауэр 1954 жылғы 7 ақпанда Ақ үйден тікелей эфирде берілген Америкалық Легион бағдарламасында осы сөзді келтірген. Осы мәлімдемеге ұқсас, бірақ сәл өзгеше формулировкадағы сөздер Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңындағы баспасөз хабарларында одан да ертерек кездеседі, ал осыған ұқсас идея Платонның «Заңдарында» және Карл Маркстің жиі бұрмаланатын толық емес цитатында іздестіріледі: «Дін – бұл қанаушылыққа ұшыраған жаратылыстың күрсінісі, жүрексіз әлемнің жүрегі және жансыз жағдайлардың жаны. Бұл – халықтың опиумы». Осы цитата соғыстың кейбір сарбаздарда Құдайға деген сеніміне күмән тудыруы сияқты кері әсерін талқылауда да қолданылады. Бұл сөз соғысқа қатысты емес жағдайларда да пайдаланылған. 2008 жылдың қыркүйегінде, 2007–2010 жылдардағы қаржы дағдарысының ең қиын кезеңінде Бен Бернанке мен Пол Кругман қаржы дағдарысына сілтеме жасай отырып, осы цитатаның нұсқасын танымал етті. Олар бір жыл бұрын Cato Journal журналында жариялаған Гарвард профессоры Джеффри Франкельдің сөздерін қайталады: «Тұңғымаларда атеистер жоқ дейді. Олай болса, дағдарыс кезінде либертариандықтар да жоқ болуы мүмкін». Осы сөйлем Густав Хасфордтың «Кіші мерзім» романында да келтірілген. Бұл цитата экономист Пол Кругманмен байланыстырылады, бірақ оны жиі дұрыс емес атрибуциялайды.

Сын

Бірнеше атеистік ұйым бұл фразаға қарсы шығады. Атеистер мен еркін ойлаушылардың әскери қауымдастығы афоризмді сынау үшін "Түбіршектегі атеистер" деген ұранды қабылдады. Жазушы Джеймс Морроу: "«Түбіршекте атеист жоқ» деген мақал атеизмге қарсы емес – түбіршектерге қарсы аргумент" деді. 2015 жылы, бұл фразаны «ескі, тоқыраған, жалған клише» деп сипаттаған Freedom From Religion Foundation американдық атеист, агностик, еркін ойлаушы және скептик АҚШ қарулы күштерінің ветерандарын еске алу үшін "Түбіршектегі атеистер" ескерткішін орнатты.