Отбасы кемелер: Тарих және тактикасы

Кіріспе

Соғыс кезінде қасақана өртке қойылған кемелер
қасақана өртке қойылған кеме

Өрт кемесі – жау кемелеріне қарсы шабуыл жасау немесе ұқсас маневр кезінде өртке қою үшін жасалған үлкен ағаш кеме. Өрт кемелері темір корпусты кемелер пайда болғанға дейін теңіз соғысы тарихында ағаш кемелерге қарсы тиімді қолданылды; олар жау экипажының рухын құлдырату үшін қорқыту және дүрліксіту стратегияларында маңызды рөл атқарды. Өрт кемесі ретінде пайдаланылатын кемелер кейде артық, ескірген немесе қасақана оқ-дәрі немесе басқа да жанғыш заттармен толтырылған кемелер болды, бірақ соғыс кезінде қару-жарағы таусылған немесе тастап кетуге мәжбүр болған белсенді кемелер де қолданылды. "Жарғыш кемелер" деп те аталатын "құбылыс кемелері" – жау кемелерінің жанында жарылып, зиян келтіру үшін жасалған өрт кемесінің бір түрі болды. Өрт кемелері Гравелин шайқасында испан армадасына қарсы ағылшын флоты және грек тәуелсіздік соғысында тиімді қолданылды.

Ежелгі дәуір, алғашқы қолданылу

Тирліктер отты кеме жіберіп, Тир қамалында (б.з.д. 332 ж.) екі македониялық қоршау мұнарасын және басқа да қамау машиналарын қиратты. Карфагендік отты кемелер үшінші Пуникалық соғыс кезінде көптеген рим кемелерін жойды және рим флотының барлығын өртеуге жақын болды (б.з.д. 149 ж.). Ежелгі Қытайда Янцзы өзеніндегі Қызыл жартастар шайқасында (208 ж.) Хуан Гай Цао Цаоның теңіз күштеріне құрғақ шөп, кеспе және майға толы отты кемемен шабуыл жасады. Вандалдар Шығыс Рим империясы жіберген флотқа қарсы Бон мүйісі шайқасында (468 ж.) отты кемелерді тиімді пайдаланды. 673 жылы грек отының ойлап табылуы отты кемелердің қолданылуын арттырды, алдымен гректер, кейін осы затты жасау құпиясын білген басқа елдер де пайдаланды. 951 және 953 жылдары орыс флоттары отты кемелерден аман қалды.

Жауынгерлік желкеннің жасы, жетілдірілуі

Өрт кемелері Орта ғасырларда, әсіресе крест жорықтары кезінде қолданылған, бірақ көбінесе олар жанғыш заттармен уақытша жабдықталған кемелер болатын. Қазіргі заманғы өрт кемесінің пайда болуы – бұл осы мақсатта арнайы құрылған және флотқа тұрақты қосылған теңіз кемесі түрі. Оның тарихы 1588 жылы испан армадасының жеңілісімен басталып, 1827 жылы Наварино шайқасында түріктерге қарсы одақтастардың жеңісімен аяқталды. Бұл кезең қалыңдықпен қаруланған желкенді кемелер дәуірімен бірге жүрді. Алғашқы қазіргі заманғы өрт кемелері 17 ғасырдың басында Отыз жылдық соғыс кезінде голланд және испан флоттарының әрекеттерінде қолданылды. Олардың қолданылуы сол ғасыр бойы артып, арнайы құрылған өрт кемелері көптеген теңіз флоттарының тұрақты бөлігіне айналды, қажет болғанда қолдануға дайын тұрды. Бастапқыда өрт кемелері ретінде кішкентай және көне соғыс кемелері таңдалды, бірақ 1700 жылға қарай өрт кемелері осы рөлге арналған ерекшеліктермен құрыла бастады. Көбінесе олар сол кездегі әдеттегі кішкентай әскери кемелердің – 10-16 зеңбірегі бар бригтер немесе кемелік слоптардың үлгісі болды. Арнайы құрылған өрт кемелерінің ерекшеліктеріне негізгі палуба тақтайшаларының астындағы жалған палуба кірді. Палуба тақтайшалары алынып, жанғыш заттар мен жарылғыш заттар торға үйіліп қойылды, бұл жақсы ауа ағынын қамтамасыз етіп, оттың тұтануын және таралуын жеңілдетті. Оттың жақсы ағынын қамтамасыз ету үшін қақпаның алдыңғы бөлігінде және төрттік палубада бірнеше тіктөртбұрышты түтіктер орнатылды. Зеңбірек тесіктері жоғарыдан емес, төменнен ілгектелді (басқа соғыс кемелерінен өзгеше), арқандардың жанбауы үшін гравитация күшімен ашық ұсталып тұрды, бұл жақсы ауамен қамтамасыз етті. Ал мачталардың төменгі бөліктері "бекіністермен" қоршалды, оттың мачталарды ертерек құлатып, өрт кемесін қозғалыстан айырмауы үшін. Арқандарға ілігішетін тұтқалар жарақтардың ұштарына орнатылды, өрт кемесінің нысананың арқандарына ілінуін қамтамасыз етті. Кемеге кіру үшін кеменің артқы бөлігіне (әдетте оң жағына) үлкен есік орнатылды, от тұтанғаннан кейін экипаж тез шығуына мүмкіндік берді. Құтқару қайығын бекіту үшін арқанның орнына тізбек қолданылды, себебі от арқанға зақым келтіруі мүмкін. Өрт кемелері өте сирек және тек белгілі бір тактикалық жағдайларда қолданылғандықтан, тіпті олардың өркендеген кезеңінде де кішкентай крейсерлер мен әскери кемелерге сұраныс болды. Сондықтан көптеген арнайы құрылған "өрт кемелері" ұзақ жылдар бойы қарапайым әскери кемелер ретінде қызмет етті, тіпті өз мақсаты бойынша ешқашан қолданылмады. 1666 жылы Холмс жасаған "Бонфайр" шайқасында қолданылған бес өрт кемесінің үшеуі соңғы миссияға жіберілмес бұрын он жылдан астам уақыт Корольдік флотта қызмет еткен. Наполеон соғыстары кезінде сирек қолданылса да, өрт кемелері 1808 жылға дейін Британ Корольдік флот құрамында болды, содан кейін британдық эскадрильяларына бекітілген тұрақты өрт кемелерін пайдалану тоқтатылды. Кішкентай өрт кемелері жау кемелерінен әлдеқайда маневрлі болды, әсіресе Эгей теңізінің жағалауында, аралдар, аралшалар, жартастар, шығанақтар мен бұғаздар үлкен кемелердің қозғалысын қиындатқандықтан, олар түрік флотының кемелеріне үлкен қауіп төндірді. Грек тәуелсіздік соғысындағы көптеген теңіз шайқастары өрт кемелерінің көмегімен жеңіліп, оның ішінде 1822 жылғы маусымда Хиостың жағасында Осман флагманының өртелуі ерекше көзге түсті. Өрт кемелерін сәтті пайдалану үшін күтпегендік элементін қолдану қажет болды (бұл қазіргі заманғы әскери-теңіз арнайы операцияларымен ұқсас). Бұл грек теңіз дәстүрінің маңызды белгісі болып саналады.

While fire ships were used in the Medieval period, notably during the Crusades, these were typically ships that were set up with combustibles on an ad hoc basis. The career of the modern fire ship, as a naval vessel type designed for this particular function and made a permanent addition to a fleet, roughly parallels the era of cannon armed sailing ships, beginning with the defeat of the Spanish Armada in 1588 and lasting until the Allied victory over the Turks at the Battle of Navarino in 1827. The first modern fireships were put to use in early 17th century Dutch and Spanish fleet actions during the Thirty Years War. Their use increased throughout that century, with purpose built fireships a permanent part of many naval fleets, ready to be deployed whenever necessary. Initially small and often obsolete smaller warships were chosen as fireships but by 1700 fireships were being purpose built with specific features for their role. Most were adaptations of the usual small warships of the day – brigs or ship rigged sloops of war with between 10 and 16 guns. The practical design features of purpose built fireships included a lattice work false deck below the planks of the main deck – the planks would be removed and the combustibles and explosives stacked on the lattice, which gave good draught and ensured the fire would hold and spread. A number of square section chimneys would be let into the forecastle and quarterdeck to also help ensure a good draught for the fire. The gunports would be hinged at the bottom (rather than the top as on other warships) so that they would be kept open by gravity rather than ropes (which would otherwise burn thorough), further ensuring a good air supply. On the other hand, the lower parts of the masts would be surrounded by 'coffer dams' to ensure that the fire would not bring down the masts prematurely and thus deprive the fireship of motive power. Grappling hooks would be fitted to the ends of the yardarms so that the fireship would become entangled in its target's rigging. A large sally port door was let into the rear quarter of the ship (usually the starboard side) to allow easy exit for the crew once the fire had been set and lit. There was often a chain fixed here for mooring the escape boat rather than a rope that may have been damaged by the fire. Because fireships were used relatively rarely and only in specific tactical conditions even in their heyday, and there was always demand for small cruisers and warships, most purpose built 'fireships' served long careers as ordinary warships without ever being used for their actual purpose. Of the five fireships used in Holmes's Bonfire of 1666 three had been in service with the Royal Navy for over a decade before being deployed on their final mission. While only used sparingly during the Napoleonic Wars, fire ships as a distinct class were part of the British Royal Navy until 1808, at which point the use of permanently designated fire ships attached to British squadrons disappeared. As the small fire ships were much more maneuverable than enemy ships of the line, especially in the coasts of the Aegean Sea where the islands, islets, reefs, gulfs and straits restrained big ships from being easily moved, they were a serious danger for the ships of the Turkish fleet. Many naval battles of the Greek war of independence were won by the use of fire ships, notably the burning of the Ottoman flagship off Chios in June 1822. The successful use of fireships required the use of the element of surprise (a visible similarity with modern day naval special operations). It is considered an important landmark in Greek naval tradition.

19 және 20 ғасырлар, ескіру

XIX ғасырдың басында кеме жасауда ағаштан емес, темірді және бумен жұмыс істейтін қозғалтқыштарды қолдану кеңінен таралып, өртке қарсы кемелердің қаупін азайтты. Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерациялық Әскери-теңіз күштері Миссисипи өзенінде өрт салдарды кейде пайдаланды. Бұл – қарағай түйіндері мен шайыр сияқты жанғыш материалдармен толтырылған салалы қайықтар болатын. Өрт салдарды тұтандырып, өзен ағысымен жауға қарай жіберушілік еді (мысалы, Бас өтпелі шайқасында). 1940 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Люцид» кодолық атымен британдық операциясы жүзеге асырылды. Оның мақсаты – ескі мұнай танкерлерін француз порттарына жіберіп, Ұлыбританияға жоспарланған шабуылға арналған баржаларды жою еді; алайда, екі танкердің де істен шығуына байланысты операция тоқтатылды. Жарылғыш заттармен толтырылған кемелер әлі де тиімді болуы мүмкін еді. Мұндай жағдайдың бір мысалы – 1942 жылғы «Арба» операциясы. Онда ескі эсминец жарылғыш заттармен толтырылып, Францияның Сен-Назердегі құрғақ докқа шағылыстырылды. Бұл, француз батыс жағалауында басқа құрғақ докқа кіре алмайтын «Тирпиц» линкорға оның қолданылуын болдырмау мақсатында жасалды. Жерорта теңізінде Италия Әскери-теңіз күштері жарылғыш заттармен толтырылған жылдам моторлы қайықтарды, көбінесе бекітілген нысаналарға қарсы тиімді пайдаланды. Италиялықтар «MTM (Motoscafo da Turismo Modificato)» деп атаған әрбір қайықтың корпусында жарылғыш зарядтар орналастырылған. Олардың ең танымал әрекеті – 1941 жылғы Суда шығанағына жасалған шабуыл. Нәтижесінде крейсер және 8300 тонналық норвегиялық «Перикл» танкері жойылды. 2000 жылы Йемендік көтерілісшілердің басқарылатын зымыранмен жабдықталған «Коул» эсминецке жасаған, жарылғыш заттармен толтырылған моторлы қайықтағы сәтті шабуылын өртке қарсы кеме идеясының дамуы ретінде қарастыруға болады. Тағы бір жарылғыш кеме шабуылы 2004 жылдың сәуірінде Ирак соғысы кезінде болды. Онда жарылғыш заттармен жүктелген үш моторлы қайық Парсы шығанағындағы Хаур Аль Амая мұнай терминалын бомбалауға тырысты. Көрінетін өзіне-өзі өлтіруші шабуыл кезінде, біреуі «Firebolt» қайығына жақын келгенде жарылып, оны батырып жіберді. Оқиғада екі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің және бір АҚШ жағалау күзетінің қызметкері қаза тапты.

From the beginning of the 19th century, steam propulsion and the use of iron, rather than wood, in shipbuilding gradually came into use, making fire ships less of a threat. During the American Civil War, the Confederate States Navy occasionally used fire rafts on the Mississippi River. These were flatboats loaded with flammable materials such as pine knots and rosin. The fire rafts were set alight and either loosed to drift on the river's current towards the enemy (for example at the Battle of the Head of Passes)

During World War II in September 1940, there was a British sortie codenamed Operation Lucid to send old oil tankers into French ports to destroy barges intended for the planned invasion of Britain; it was abandoned when both tankers broke down. Ships or boats packed with explosives could still be effective. Such a case was Operation Chariot of 1942, in which the old destroyer was packed with explosives and rammed into the dry dock at Saint Nazaire, France, to deny its use to the battleship Tirpitz, which could not drydock anywhere else on the French west coast. In the Mediterranean, the Italian Navy made good use of high speed boats filled with explosives, mostly against moored targets. Each boat, called by the Italians MTM (Motoscafo da Turismo Modificato), carried of explosive charge inside its bow. Their best known action was the 1941 assault on Souda Bay, which resulted in the destruction of cruiser and the Norwegian tanker Pericles, of 8,300 tons. The successful attack by Yemeni insurgents in a speedboat packed with explosives on the guided missile destroyer Cole in 2000 could be described as an extension of the idea of a fireship. Another explosive ship attack took place in April 2004, during the Iraq War, when three motor craft laden with explosives attempted the bombing of Khawr Al Amaya Oil Terminal in the Persian Gulf. In an apparent suicide bombing, one blew up and sank a rigid inflatable boat from Firebolt as it pulled up alongside, killing two US Navy personnel and one member of the US Coast Guard.

XXI ғасыр, камикадзе ұшақтарымен қайта жаңғыру

2022 жылдың қазанында Украинаға Ресейдің басып кіру кезінде, бірнеше камикадзе типті теңіз үстіндегі ұшқышсыз аппараттар Севастополь теңіз базасындағы Ресейдің әскери кемелеріне қарсы, ұшқышсыз әуе аппараттарының қолдауымен қолданылды.