Кіріспе

Балық түрлері

Плоскоглазый мысық (Pylodictis olivaris), сонымен қатар көптеген жалпы атаулармен белгілі, оның ішінде балшықты мысық немесе қапталды мысық, Солтүстік Американың тұщы сулы Ictaluridae туысына жататын ірі түрі. Бұл Pylodictis туысының жалғыз түрі. Үлкен көлдер аймағынан Мексиканың солтүстігіне дейін тараған, ол кеңінен таратылған және кейбір аймақтарда инвазивті түр болып саналады. Плоскоглазый мысықтың ең жақын туысы – әлдеқайда кішкентай кең ауызды соқыр мысық, Satan eurystomus.

Жалпы атаулар

Платхедтік сыртқыны сары сыртқы, балшық сыртқы, Джонни сыртқысы, гужон, аппалухион, опелуза, пид сыртқысы және Миссисипи сыртқысы деп те атайды. Озарк тауларының диалектісінде оны "әжелі мысық" деп атауға болады. Оның денесі қара қоңырдан қара түске дейін қатты дақтармен өрнектелген болуы мүмкін. Көздері кішкентай, ал төменгі жақшасы жоғары жақшадан анық көрінеді. Жоғарғы жақшадағы тіс жастығы артқа қарай созылған. Құйрық қанаты шеттері ойық болып келеді, және оның жоғарғы бөлігінде оқшауланған ақ жиек болуы мүмкін. Бұл Солтүстік Америкадағы екінші ірі сыртқы (көк сыртқыдан кейін, Ictalurus furcatus). Жетілу шағына 4 және 5 жыл аралығында, немесе шамамен жетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Аппалач тауларының батысында, Миссисипи, Миссури және Огайо бассейндеріндегі ірі өзендерді қамтитын кеңінен таралған аймақ – жалпақбас балықтың туған жері. Оның ареалы солтүстікке Канадаға дейін, батысқа Техасқа дейін, ал оңтүстікке Мексика шығанағына дейін, соның ішінде Солтүстік-Шығыс Мексикаға дейін созылады. Жалпақбас балық толық күшіндегі теңіз суында (шамамен мыңнан 35 бөлік немесе судың әр литріне 35 грамм тұз) тіршілік ете алмайды, бірақ ол біраз уақытқа 10 ppt тұздылықта сақталып, 5 ppt дейін жақсы өсе алады. Жалпақбас балық – су түбінде тіршілік ететін балық, яғни ол су қоймасының түбінде жатуды ұнатады. Бұл балықтар орташа және ірі өзендерді, салыстырмалы түрде жылы сулы және тұрақты, баяу ағысты суларды жақсы көреді. Жалпақбас балық тік жағалаулары бар жерлерді ұнатады, яғни құрлық жағалауы судан сәл көтеріңкі және құлаған ағаштар немесе ағаш қалдықтары бар аймақтарды. Атап айтқанда, бұл балықтар ағаш қалдықтарының тереңдігі кемінде 3 метр және диаметрі кемінде 3 метр болатын жерді ұнатады. Жалпақбас балықтың мекендеу аумағы әдетте 2 километрден кем болады, яғни ол көшпес балық түріне жатады.

Диета

Жалпақбас сом тірі жемді ұнатады. Ол ашкөз ет жейтін жануар және негізінен балықтармен, жәндіктермен, құрттармен және қабықтылылармен қоректенеді. Ол басқа кішкентай сомдарды және қозғалатын және діріл тудыратын кез келген нәрсені де жейді. Олар рактер, американдық шыршалы балық (Dorosoma cepedianum), жәндіктер мен дернәсілдері, каналдық сом (Ictalurus punctatus), барабан (Aplodinotus grunniens), басқа жалпақбас сомдар, жасыл күнбалық (Lepomis cyanellus) және сазанды жейді. Дернәсіл жәндіктер жалпы ұзындығы шамамен 100 мм (3,9 дюйм) жеткенге дейін басты жем болып табылады, содан кейін рактер мен кішкентай балықтар да диетаға қосылады. Ұзындығы 250 мм-ден асатын жеке балықтар тек басқа балықтармен ғана қоректенеді. Шамамен екі жасқа келгенде жалпақбас сомдардың диетасы негізінен рактерден тұрады, бірақ алты жасқа дейін рактерді пайдалану азайа бастайды. Алты жасқа толғанда, олар рактерді толығымен диетасынан шығарып, негізінен балықтан тұратын диетаға көшеді, бұл балық жейтін диета деп аталады. Жалпақбас сомдар екі жастан алты жасқа дейін диетасын екі себептің бірінен өзгертеді: рактер жоқ мекенжайға көшу немесе сомның дене мөлшерінің өсуіне байланысты диетадағы өзгеріс. Алты жастан асқан және негізінен балық жейтін жалпақбас сомдардың диетасы маусымдық түрде өзгереді, яғни жылдың әртүрлі уақытында әртүрлі балықтарды жейді. Жалпақбас сомдар жылы сулы түрлер болғандықтан, жас сомдардың орташа жеу мөлшері температураның жоғарылауымен артады, ал температураның төмендеуімен азаяды. Бұл сомдардың жеуі шамамен 66 градус Фаренгейтте күрт өседі және олардың тәбеті шамамен 90 градус Фаренгейтке дейін жоғары болып қалады. Олардың тәбеті 60 градус Фаренгейтте төмендеуі басталады, көптеген сомдар 52 градус Фаренгейтте тамақтануды тоқтатады және ешбір сом 45 градус Фаренгейтте немесе одан төмен тамақ жемейді.

Өсіру

P. olivaris-тің шағылысуы маусымның соңы мен шілде айының басында жүреді, ал ұялар су астындағы бұтақтар мен басқа да қоқыстар бар жерлерде салынады. Ұя салатын еркектер жұмыртқаларды ашулы және талмай қорғайды және желпітеді. Жұмыртқаның мөлшері аналық балықтың дене мөлшеріне пропорционалды түрде өзгереді; әдетте, бір килограмм балыққа 2640 жұмыртқадан шамамен түседі. Орташа есеппен әр жалпақ бас балық 100 000-ға жуық жұмыртқа салады. Еркек балықтың жұмыртқаларды желпітудегі рөлі – қанаттарының көмегімен жұмыртқаларға оттегі жеткізу. Бұл балықтардың шағылысуы су температурасы шамамен 66-75 градус Фаренгейтке жеткенде және өзеннің ағысы тұрақты болғанда болады. Жалпақ бас балықтары 3-6 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі және көбейе алады. Өзеннің немесе ағыстың тозуы салдарынан өзен төсегінде табиғи ойыстар пайда болады, осы ойыстар жалпақ бас балықтарының ұя салатын жерлері болып табылады. Жалпақ бас балықтарының күндізгі қозғалысы жазда ең жоғары болады, себебі олардың шағылысуы көктемнің соңынан жаздың басына дейін жүреді. Ал қыста күндізгі қозғалысы ең төмен болады, өйткені олар қыс аяқталуын күтеді, бұл қыстау фазасы деп аталады.

Адамдармен қарым-қатынасы

Терең ойыстарда, көлдерде және кең, ақырын ағатын өзендерде тіршілік ететін жалпақ бас балық, балық аулаушылардың арасында кең таралған; оның еті барлық балықтардың ішінде ең дәмдісі деп есептеледі. Оның ірілігі оны қоғамдық аквариумдар үшін де тартымды нысан етеді.

Спорттық балық аулау

Аңғалақтар мен қайырмаларды, аяқ-қолдарды немесе жалаңаш қолдарды (ноудлинг) қолдана отырып, жалпақ бас балық аулау хобби болуы мүмкін. Балықшылар бұл түрді әртүрлі су жолдарында іздейді, оның ішінде каноэге тіпті кішірек келетін шағын өзендер, Миссури, Миссисипи, Огайо, Теннесси және Колорадо сияқты ірі өзендер, сондай-ақ су қоймалары. Жалпақ бас балықтардың орналасуының ерекшелігі – өзендердің иілістерінде жиі кездесетін бүршіктер мен тамырлар сияқты су астындағы ағаш жамылғылары. Жақсы жалпақ бас балық аулайтын жерде, әдетте, өзеннің сол бөлігімен салыстырғанда терең су, орташа ағыс және өзен шабағы, көлеңкелі, карп, барабан, панфиш немесе сорғыштар сияқты мол жемдік балықтарға қол жеткізу болуы керек. Ірі жалпақ бас балықты аулауға шығатындар көбінесе орташа ауыр немесе ауыр акциялы шанышқалар, үлкен желілік катушкалар және сынаққа төзімділігі жоғары желілерді қолданады. Әдетте, өзен шабағы, көлеңкелі, күнбалық (мысалы, көк балық), сорғыштар, карп, алтын балық, барабан және 14-15 см ұзындықтағы бұқа балықтары сияқты ірі тірі жемдер артықшылыққа ие.