Кіріспе

Австралияның 1913 жылдан 1914 жылға дейінгі 6-шы премьер-министрі Джозеф Кук (7 желтоқсан 1860 – 30 шілде 1947) – Австралияның алтыншы премьер-министрі, 1913 жылдан 1914 жылға дейін қызмет еткен австралиялық саясаткер. Ол Либерал партиясының басшысы болды, ал бұрын 1908 жылдан 1909 жылға дейін Антисоциалистік партияның басшысы болған. Оның 1913 жылғы сайлаудағы жеңісі Австралиядағы федералды сайлауда оңтүстік партияның бірінші рет толық көпшілікке ие болғанын көрсетті. Кук Англияның Стаффордшир графтығындағы Сильвердейлде дүниеге келді және тоғыз жасында жергілікті көмір шахталарында жұмыс істей бастады. 1885 жылы Австралияға көшіп, Жаңа Оңтүстік Уэльстің Литгоу қаласында қоныстанды. Ол кенші болып жұмыс істеді, сондай-ақ жергілікті жұмысшылар қозғалысына кәсіподақ өкілі ретінде қатысты. 1891 жылы Кук Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы ассамблеясына Еңбек партиясының өкілі ретінде сайланды, осылайша оның алғашқы парламент мүшелерінің бірі болды. 1893 жылы партияның басшысы болып сайланды, бірақ келесі жылы партиялық тәртіп мәселесіндегі келіспеушілікке байланысты Еңбек партиясынан кетті. Содан кейін ол Джордж Ридтің үкіметінде министр болуға шақырылды және Ридтің еркін сауда партиясына қосылды. 1901 жылы Кук жаңа Федералды Парламентте Паррамата округін өкілдік етіп сайланды. Ол федералды еркін сауда партиясының (кейіннен Антисоциалистік партия деп аталды) жетекшісінің орынбасары болды, тағы да Джордж Ридтің басшылығымен, ал 1908 жылы Ридті партия басшысы және оппозиция басшысы лауазымына ауыстырды. «Бірігу» деп аталған оқиғада Кук өз партиясын Альфред Дикиннің Протекционисттік партиясымен біріктіруге келісті, нәтижесінде 1909 жылы алғаш рет Еңбек партиясына қарсы біріктірілген партия құрылды. Ол жаңа Либерал партиясының жетекшісінің орынбасары болды, Дикинге қайтадан премьер-министр болуға мүмкіндік берді және 1910 жылғы сайлауда үкімет жеңілгенге дейін Қорғаныс министрі болды. Кук 1913 жылғы қаңтарда Дикиннің орнына Либерал партиясының басшысы болды және бірнеше айдан кейін 1913 жылғы сайлауда Эндрю Фишердің Еңбек партиясынан бір орынды басымдыққа ие болды. Оның партиясы Австралия Сенатында көпшілікті қамтамасыз ете алмады, бұл басқаруды қиындатты, нәтижесінде ол бірінші екі палатаны таратуды ұйымдастырды. 1914 жылдың қыркүйегінде жаңа сайлау жарияланды, онда Либерал партия көпшілігін жоғалтты; Фишер премьер-министр болып қайта оралды. Кук өзінің өкілеттігі кезінде көп заңнаманы қабылдамады, бірақ Австралияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуының алғашқы кезеңдерін бақылады. Содан кейін үшінші рет оппозиция көшбасшысы болды. 1917 жылы Кук екінші партияның бірігуіне қатысып, Либералдар мен Билли Хьюздің Ұлттық Еңбек партиясын біріктіріп, Ұлттық партияны құрды. Ол Хьюзтің тұсында де-факто премьер-министрдің орынбасары болды, сондай-ақ Әскери-теңіз күштері министрі (1917–1920) және Қаржы министрі (1920–1921) болды. Ол 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясына делегат ретінде қатысты, онда ол Чехословакияның шекарасын анықтаған комитеттің мүшесі болды, сондай-ақ Хьюзбен бірге Версаль шартына қол қойған екі австралиялықтың бірі болды. Саясаттан кеткеннен кейін Кук 1921 жылдан 1927 жылға дейін Ұлыбританиядағы Жоғарғы комиссар болып қызмет етті. Ол 86 жасында бірінші федералды парламенттің соңғы тірі қалған мүшелерінің бірі ретінде қайтыс болды. Кук 1860 жылдың 7 желтоқсанында Англияның Стаффордшир графтығындағы Сильвердейлде шағын коттеджде дүниеге келді. Ол Маргарет (туған аты Флетчер) мен Уильям Куктың жеті баласының екіншісі болды. Оның үлкен әпкесі Сара 1865 жылы қайтыс болды, бірақ оның үш кіші әпкесі мен екі інісі ересек жасқа дейін өмір сүрді. Куктың ата-анасы оның туылғаннан кейін бірнеше ай өткен соң бір үйге көшіп, ақырында Ньюкасл көшесіндегі үйге қоныстанды. Балалардың барлығы бір бөлмеде екі төсекпен тұратын, ал ет сатып алуға отбасының мүмкіндігі де аз болатын. Куктың әкесі жақын маңдағы Голливудта шахтада көмір өндіруші болған. 1873 жылдың сәуір айында шахтадағы апатта қаза тапқан ол, үлкен ұлын отбасының негізгі табыс көзі болуға мәжбүр етті. Кук тек жергілікті Англикан шіркеуінің Санкт-Лука мектебінде ғана білім алған. Ол мектепті тастап, тоғыз жасында көмір шахтасында жұмыс істей бастады, оннан он екі сағатқа дейін күніне бір шиллинг алады. Таңертеңгі сағат төрттен бастап оның атқа қарап, шахтадағы құрал-жабдықтарды тазалап, майлап отыру міндеті болды. 1870 жылы бастауыш білім беру туралы заң қабылданғаннан кейін Кукқа заңды кететін жасқа жеткенге дейін мектепке қайта оқуға рұқсат берілді. Ол мектепті екінші рет әкесінің қайтысынан кейін тастап, жергілікті шахтадағы бұрынғы жұмысына оралды. Алайда, оның мұғалімінің және ата-анасының назар аударуының арқасында оның жағдайының жақсаруына деген ерекше күшті ниет оның бойына сіңірілді. Бұл ниет оның ең маңызды қасиеттерінің біріне айналды, алдымен өзін-өзі жетілдіруге ұмтылысымен, ал кейінірек саясатта табысқа жетуге деген шешімділігімен көрінді. Жастық шағында ол Примитивтік Методизмді қабылдады және осы дінді қабылдауын әкесінің есімінен бір әріпті алып тастау арқылы белгіледі. 1885 жылдың 8 тамызында ол Мэри Тернерге үйленді, олар бес ұл мен үш қыз өмірге әкелді. Олардың үйленуінен кейін көп ұзамай, олар Жаңа Оңтүстік Уэльске көшіп, Литгоуда Куктың жеңесімен және Сильвердейлден келген басқа да бұрынғы шахтерлермен бірге қоныстанды. Кук 1891 жылы Еңбек партиясының Австралия саясатындағы алғашқы үлкен жетістігінде көмір өндірушілердің округі Хартли үшін Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы ассамблеясына сайланды. Бұл Еңбек партиясының Австралия парламенттерінде алғаш рет орын жеңген кез еді. Алайда, 1894 жылы Кук парламенттік Еңбек партиясының (Каукус) шешімдеріне бағынуға барлық мүшелердің міндетті түрде қол қоюын талап ететін «серт» туралы Еңбек партиясының шешімін қабылдаудан бас тартқан парламентшілердің қатарында болды. Бұл оның діни сенімдеріне де байланысты болды, ол жанның тәуелсіздігін қажетті моральдық императив деп сақтады. Жыл соңына қарай ол Джордж Ридтің еркін сауда партиясының жақтаушысы болды және көп жылдар бойы Еңбек партиясы тарапынан «кластық сатқын» ретінде қарастырылды. Ол Ридтің баға жетпес серігі болды, бірақ екеуінің арасы тек қана қашықтықтан сақталды. Ол әрбір штатқа халық санына қарамастан тең өкілдік беретін Сенат демократиялық емес деп санады, сондай-ақ саяси шешімдерді ең төменгі деңгейде қабылдау қағидасы болып табылатын субсидиарлықтың либералдық тұжырымын жақтады. Осы себепті ол федералды үкіметтің өкілеттіктерін кеңейтуге бағытталған 1911 және 1913 жылғы референдумдарға қарсы күресті. Кук бастапқыда федералды саясатқа қатысуды жоспарламады, оның орнына Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрі Ридтің орнын басуды үміттенеді. Алайда, партия Паррамата округінде Уильям Сэнфордқа қарсы тұруға белгілі кандидатты іздеді, бұл Сиднейдің шетіндегі Парраматадан Көк Тауларға дейін созылған үлкен округ. Рид болашақта үкіметте Почта министрі лауазымын ұсынып, оны ынталандыруға тырысты, бірақ Кук сайлауға дейін бірнеше апта өткенге дейін келіспеді. Ол үлкен көпшілік дауысымен сайланды, өте қатыгез науқанда Сэнфордты жеке пайдаға бағытталған саяси ұстанымдарды қабылдады деп айыптады. Ержан саудагерлер үкіметті Протекционистерден жеңіп ала алмады, Рид оппозиция жетекшісі болды. Федералды парламенттің бірінші сессиясында Кук парламенттік процедуралар мен тактика шебері ретінде танылды, «қашан қажет болса, жиі және ұзақ сөйлеуге әрқашан дайын». Ол темір өнеркәсібін мемлекеттік меншікке беруді және міндетті келісім және арбитраж енгізуді қолдады, бұл оның бұрынғы саяси көзқарастарымен үйлеседі. Тарифтер жұмысшы отбасыларына қажетті тауарлардың бағасын арттыратынын ескере отырып, 1902 жылы ол «егер кемінде он баласы болмаса, ешбір адам Сауда және кеден министрі лауазымында отыруға лайық емес» деген пікір білдірді. 1901 жылдың маусымында Кук Литгодан Сиднейдің Батыс бөлігіндегі Марриквиллдегі үлкен үйге көшті. Кук 1901 жылы қайта сайланды...

Құрметтер

Кук 1914 жылғы 16 шілдеде Ұлыбританияның Жеке кеңесіне тағайындалды. 1918 жылы ол Әулие Михаил және Әулие Георгий орденінің Ұлы крестінің иегері (GCMG) атағымен марапатталды. 1972 жылы Австралия Поштасы шығарған оның портреті бар пошта маркасында оның есімі бейнеленді. Кук деп аталатын жер бар болғанымен, ол капитан Джеймс Кук есімімен аталған. 2006 жылы Австралия сайлау комиссиясының Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты бойынша қайта бөлу комитеті бұл округті Джозеф және Джеймс Кук есімдерімен бірлесіп атауды ұсынды. Алайда, 2022 жылға дейін ешқандай шара қабылданбады, сондықтан Кук өзінің атымен федералды сайлау округі аталмаған жалғыз (қабілетті) премьер-министр болып қала береді. Канберраның Белконнен ауданында орналасқан Кук шағын қаласы Джозеф пен капитан Джеймс Кук есімдерімен бірлесіп аталған.

Қолжазбалар

Джозеф Куктың күнделігі, 1909–1928, Австралия Ұлттық мұражайы, Канберра AFC.