Кіріспе

Испанияның әскери жетекшісі және дипломаты (1507–1582)

Фернандо Альварес де Толедо и Пиментель, Альбаның 3-ші герцогы (29 қазан 1507 – 11 желтоқсан 1582), Испания мен Португалияда Альбаның Ұлы герцогы (Lang es, Grão Duque de Alba) және Нидерландыда Темір герцог (IJzeren Hertog немесе қысқаша 'Alva') ретінде танымал, испандық дворян, генерал және дипломат болған. Альба Испанияның Нидерландындағы сексен жылдық соғыстағы әрекеттерімен әйгілі болды, онда оның ұзақ әскери науқандары мен қатал репрессиясы голландтық көтерілісті басуға жеткіліксіз болды. Альба Кастилияның көрнекті әскери отбасында дүниеге келген. Ол алғаш рет 1535 жылы Тунисті жаулап алу кезінде Осман-Габсбург соғысында, Батыс Жерорта теңізінде үстемдік үшін болған ұзақ соғыстың бір бөлігі ретінде көзге түсті. Содан кейін ол 1547 жылғы Мюльберг шайқасында испан әскерлеріне қолбасшылық етті, онда Киелі Рим императоры Карл V армиясы Шмалькальдия соғысында неміс протестант князьдерін жеңді. Альба 1551–1559 жылдардағы Италия соғысы кезінде испандық Габсбург әскерінің бас қолбасшысы болды, 1555 жылы Милан губернаторы, ал 1556 жылы Неаполь вице-королі болды. 1567 жылы Испания королі Филипп II Альбаны Нидерландының губернаторы етіп тағайындап, голланд бүлікшілерін басуды тапсырды. Альба "Қан кеңесі" деп аталған Қауіпсіздік кеңесін құрды, ол мыңдаған адамды айыптауға әкелді. Әскери тұрғыдан Альба Сегіз жылдық соғыстың алғашқы кезеңдерінде Вильгельм Оранье әскерлерін бірнеше рет жеңді, бірақ көтерілісті тоқтатуға қол жеткізе алмады және 1573 жылы Испанияға қайта шақырылды. Альбаның соңғы әскери жетістіктері 1580 жылғы португалдық мұрагерлік дағдарысында болды, осы үшін ол Португалияның вице-королі және констебль атақтарымен марапатталды. Ол 1582 жылы Лиссабонда қайтыс болғанға дейін екі лауазымды да атқарды.

Алғашқы жылдар

Фернандо 1507 жылғы 29 қазанда Авила провинциясының Пьедрахита қаласында дүниеге келді. Ол Гарсия Альварес де Толедо и Суниганың, Альба де Тормес II герцогы Фадрике Альварес де Толедо и Энрикес де Киньонестің мұрагері және Беатрис Пиментелдің, Родриго Алонсо Пиментелдің қызы, Бенавенте IV графы – I герцогы мен оның әйелі Мария Пачеконың ұлы болды. Фернандо үш жасында жетім қалды. Оның әкесі Гарсия 1510 жылы Африкадағы Джерба аралындағы жорықта қаза тапты. Алты жасында Фернандо атасы, Альбаның екінші герцогымен бірге Наварраны басып алуға арналған әскери миссияға қатысты. Оның жастық шағы мен білімі сол дәуірдегі Кастилия аристократиясына тән болды. Ол Альба үйінің герцогтық сарайында, Альба де Тормес қаласындағы сарайда екі итальяндық ұстаз – сицилиялық бенедиктин Бернардо Джентилеа және Северо Мариниден, сондай-ақ испандық Ренессанс ақыны және жазушысы Хуан Босканнан білім алды. Ол Рим католицизмі мен гуманизмде тәрбиеленді. Латын тілін жақсы меңгерді, француз, ағылшын және неміс тілдерін білді. 1524 жылы, он жеті жасында, ол Кастилия констеблінің, Фриас II герцогы Иниго Фернандес де Веласконың әскеріне қосылды, Франция мен Наварра басып алған Фуэнтеррабияны басып алу кезінде. Қоршаудағы рөлі үшін Фернандо Фуэнтеррабия губернаторы болып тағайындалды. 1531 жылы атасы Фадрике қайтыс болғанда, герцогтық титул Гарсияның тұңғыш ұлы ретінде Фернандоға өтті. Өмірінің басынан бастап ол испан монархтары Карл I және оның мұрагері Филипп II-ге қызмет етті.

Испания патшаларының әкімшісі

1541 жылы Фернандо Альварес де Толедоны Испания королі Карл I Испания королінің бас жоғары басқарушысы (Mayordomo Mayor del Rey de España) етіп тағайындады. Альба монарх 1556 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымды сақтап тұрды. 1546 жылы Карл I Альбаның үшінші герцогы Фернандоны Алтын Жүн орденінің рыцары етіп бекітті. 1548 жылдан бастап король Карл испан монархиясындағы мұрагері принц Филипптің дайындықтарын күшейтті және Филиппті жаңа рөлге дайындау үшін Альба герцогін ұлының басқарушысы (mayordomo mayor) етіп тағайындады. Фернандо Филипппен бірге 1551 жылға дейін Еуропаны аралап саяхаттады. Фернандо Филипппен бірге Англияға Мэри Тюдормен некелесу рәсіміне қатысу үшін барды. Герцог 1554 жылғы 25 шілдеде Винчестер аббаттығында өткен салтанатқа қатысқан Испанияның он бес грандының бірі болды. Карл қайтыс болғаннан кейін, жаңа король Филипп II Альбаның үшінші герцогы Фернандоны 1582 жылы герцог қайтыс болғанға дейін басқарушы ретінде қызметте ұстады. 1563 жылы король Филипп II Альба герцогтарының мұрагеріне берілетін Хюэскар герцогы атағын құрды. Фернандоның ұлы Фадрике Альварес де Толедо Хуэскардың бірінші герцогы атанды. 1566 жылы Альбаның ұлы және мұрагері Фадрике, Австрия королевасы Аннаның қызметкері Магдалена де Гусманға берген неке уәдесін бұзды, осыдан кейін ол тұтқындалды және Валладолидтегі Ла-Мота қамалына қамалды. Келесі жылы ол әкесімен бірге Фландрияға әскери қызметке бару үшін босатылды. 1578 жылы Филипп II Фадрикеге қарсы қозғалған істі қайта қарауды бұйырды. Тергеу барысында Фадрике үйленуден жалтарғандықтан, әкесі Альба герцогының рұқсатымен Гарсия Альварес де Толедо мен Виллафранка-дель-Бьерсоның төртінші маркизі Озорионың қызы Мария де Толедоға жасырын үйленгені анықталды. Фадрике Ла-Мота қамалына қайта қамалды. Альба герцогы Фернандо "сарқыраманың қатаң тәртібін бұзғаны үшін" бір жылға сарайдан қуылды. Герцог Уседаға жер аударылды, оның хатшылары Фернандо де Альборноз бен Эстебан Ибарра да жазасын сол жерде өтеді.

Османдықтар мен француздарға қарсы (153242)

1532 жылы Фернандо Альбаның үшінші герцогы болғаннан кейін Карл V оны Венаға Осман әскерінің шабуылына қарсы қаланы қорғауға жіберді. Осман әскері Гюнс қоршауында уақыт жоғалтқандықтан қарқынын жоғалтып, Венаға қарсы шабуылдаудан бас тарды және даладан кері шегінді. Осы уақыт ішінде оны Еуропа бойынша саяхаттарында сарбаз-ақын Гарсиласо де ла Вега сүйреп жүрді. Де Ла Веганың Альбаға жақын серігі ретінде ерекше мүмкіндіктері мен жазушы ретіндегі шеберлігі тарихшыға Альба герцогының поэзиясы арқылы ең терең сезімдерін зерттеуге мүмкіндік береді, әсіресе соғыс дайындығындағы қиын сапарлар және Альбаның әйеліне деген құштарлығы туралы. Герцогтың соғысқа қатысқан алғашқы әскери тапсырмасы Тунисті жаулап алу болды. 1535 жылдың маусым айының басында Кальяриде Васто маркизі басқаратын әскери күшпен бірге кемеге мінді. 14 шілдеде Ла-Гулета бекінісі басып алынды, ал бір аптадан кейін армия Хайреддин Барбаросса қорғаған Тунис қаласын жаулады. Осылайша Испания Жерорта теңізінің батыс бөлігін қайта бақылауға алды. 1542 жылы ол испан әскерлерін француз армиясына қарсы жетектеп, Перпиньян қоршауын аяқтады. Қоршау Альба үшін шешуші жеңіс болды және 1542 жылғы француз шабуылы кезінде Франциск I үшін ең ауыр жеңілістердің біріне айналды.

Германияда (154647)

1547 жылы Карл I, қасиетті Рим императоры Карл V ретінде, протестант күштерімен Шмалькальдия соғысына қатысты. Альба герцогы Эльба өзенінің жағасындағы Мюльберг шайқасында элиталық испандық жаяу әскері – Терциоларға басшылық етті. Альбаның Терциолары жасаған қанаттық шабуыл император армиясының Саксония курфюрстігіне қарсығы шешуші жеңісіне зор үлес қосты.

Миланда және Неапольде (155559)

Кейінгі жылдары Франция мен Испания арасындағы қақтығыстың ошағы Италия жартыаралына ауысты. Альба Италияға Испанияның Габсбург әскерінің бас қолбасшысы ретінде жіберілді, 1555 жылы Миланның губернаторы, ал 1556 жылы Неапольдің вице-королі болды. Габсбургтердің жауы болып табылатын жаңадан тағайындалған Папа Пауль IV Франция королі Генрих II-ді испандықтарды Италиядан қууға итермеледі. Папаның әскерлері осы мақсатта француздарға қосылды. 1556 жылдың шілдесінде Папа Филипп II-ні Неаполь патшасы лауазымынан шеттетуге шақырды. Альба ойланбастан 12 000 испан сарбазымен Римге жорық жасады. Ол науқанды қаржыландыру үшін Польшаның жесір ханышасы Бона Сфорцадан 430 000 дукат қарыз алды; бұл қарыз «Неаполитан сомалары» деп аталды және ешқашан қайтарылмады. Папа Гиз герцогы Франциск басқаратын француз әскерінің Неапольге аттануына уақыт беру үшін бітімге шақырды. Испандықтар француздарды ұстап алып, Сан-Квентин шайқасында жеңіске жетті. Француздардың қолдауысыз, папаның әскері испандықтардан жеңіліп, Альба герцогы 1557 жылдың қыркүйегінде Римге кірді. Папа бейбітшілік сұрауға мәжбүр болды. 1559 жылдың сәуір айында Альба Франциямен соғысты аяқтаған және Испанияның ресурстарын Жаңа Испанияны экономикалық тұрғыдан пайдалану үшін босатқан Като-Камбрезис шартына қол қойды. Италия жартыаралы ұзақ мерзімді бейбітшілікке енді, бұл екі рет жесір қалған Филипп II мен Франция королі Генрих II-нің қызы Изабел де Валуаның некесімен бекітілді. Патшалық той, Париж қаласында өткен кезде, Альба Филипптің өкілі ретінде әрекет етті.

Нидерландының губернаторы (156773)

26 желтоқсан күні 1566 жылы Альба Рим папасы V Пийдің "Solent Romani Pontifices" паптық бұйрығы арқылы "Алтын раушан" орденіне, қасиетті қылышқа және бас киімге ие болды. Бұл католицизмді қолдауы мен оның жақтастарының бірі саналғаны үшін берілді. 1566 жылдың тамыз-қазан айларында Нидерландыда "Иконоборлық" (Беелденсторм) оқиғасы болды, оның кезінде кальвинистердің топтары көптеген католик монастырларын және шіркеулерін шабуылдап, қиратты, қабірлерді тонады және мүсіндерді жойды. Азаматтық және діни бүлікшілерді басу үшін король II Филипп Альбаны күшті армиямен бірге 1567 жылдың 22 тамызында Брюссельге жіберді. Ол келген соң, Испания королінің әпкесі Маргарет Парманы азаматтық сот билігінен шеттетуге мәжбүр болды. Альба жергілікті ақсүйектердің корольге қарсы ашық көтеріліс жасап, жаңа протестанттық ілімдерді, католиктер үшін ерестік санайтын дінді қолдайды деп шешті. Бірнеше күннен кейін, 1567 жылдың 5 қыркүйегінде Альба Нидерландыда "Қан соты" деп белгілі болған "Қиындықтар кеңесін" құрды. Бұл кеңес 1566 жылғы тәртіпсіздіктерге жауаптыларды, әсіресе еретиктер деп саналғандарды соттау үшін құрылды. Альба сонымен қатар диалогты қолдайтын және сыртқы араласуға қарсы шыққан жергілікті католик ақсүйектерін де нысанаға алды. Фламанд ақсүйектерінің үш басшысының екеуі – Сан-Квентин шайқасында француздарды жеңген атты әскерге басшылық еткен Филипп II-нің католик генералы Эгмонт графы және Хорн графы Филипп де Монтморенси тұтқындалды. Сот екеуін де өлім жазасына кесті. Антверпен қаласының мэрі Антони ван Стрален, Мерксем лорды және Ян ван Касемброт та қанды репрессияның көптеген құрбандарының арасында болды. Сотталғандар 1568 жылдың 5 маусымында Брюссельдегі қала әкімшілігінің алаңында дарға асылды. Альба Фламандтың дәстүрлі әділет жүйесіне сенімсіздікпен қарады, оны айыпталушыларға ықылас білдіретін деп есептеді және өлім жазасын жеке куә болды. Кейін ол "Қиындықтар кеңесінің" жергілікті көмекшілеріне де сенімсіздікпен қарады, олардың өз мақсаттары болуы мүмкін деп ойлады. Фландриядағы әскерлерді ұстау үлкен экономикалық шығындарға әкелді. Герцог халыққа жаңа салықтар салды және заңдарын реформалады. Кейбір қалалар, соның ішінде Утрехт, төлеуден бас тартып, көтеріліс ұйымдастырды, ол Нидерланды бойынша жылдам тарады. Оранж князі Вильгельм Сырттан француз гугеноттарының көмегін сұрап, көтерілісті белсенді түрде қолдады. Вильгельм мен гугеноттар Нидерландының көптеген қалаларын басып алды. Испан әскерлері "Заң үшін, король үшін және халық үшін" (Pro lege, rege, et grege) деген латын жазуы бар тулармен алға жылжи бастады. 1572 жылы испан әскері Мехеленде "Испан ашуын" жасады, көтерілісшілер кеткеннен кейін қаланы қайта басып алып, тонады. Содан кейін олар Зуфен мен Наарденді қайта басып алды. Испандықтардың Харлемді қоршауы екі тараптан да қатыгездік пен қатыгездікпен сипатталды және қаланың капитуляциясына және 2000 шамасындағы гарнизонның өлім жазасына кесілуімен аяқталды. Алкмарды қоршау сәтсіз аяқталды: бұл испан әскерлерінің голланд көтерілісі кезіндегі толыққанды ұрыстағы алғашқы жеңілісі болды. Ұзақ әскери науқандар мен көтерілісшілерге қарсы қатыгез репрессиялар Нидерландыда Альбаның 3-ші герцогына "Темір герцог" лақап атын берді және ол испандықтарға қарсы Қара аңыздың маңызды бөлігіне айналды. Оның беделі испандықтарға қарсы сезімдерді күшейту үшін бас көтерген мемлекет қайраткері Филипс Марникс, Сент-Альдегонд лорды тарапынан насихат мақсатында қолданылды. Үнемі әскери қимылдарға қарамастан, Нидерландыдағы саяси жағдай испан тәжінің пайдасына бұрылмады. Бес жылдық репрессиядан, 5000-нан астам өлім жазасынан және испан сотына көптеген шағымдардан кейін Филипп II саясатты өзгертіп, герцогты қызметтен босатуға шешім қабылдады. Король оның орнына Луис де Рекесенсті жіберді. Де Рекесенс көтерілісшілерге жеңілдіктер беріп, жағдайды басуға тырысты. Альба 1573 жылы Испанияға оралды. Дегенмен, герцогтың Корольдық кеңесте әлі де ықпалы болды. Альба Альбисталар немесе империалисттер деп аталатын консервативті испандық топқа жатты. Бұл топқа Бас инквизитор Фернандо де Вальдес и Салас, Пиментель үйі, Альбуркерке герцогы және Альварес де Толедо үйінің басқа мүшелері кірді. Альбисталар корольге Нидерландыда қатаң тұруды кеңес берді. Альбисталардың қатал ұстанымына либералды Эболистер немесе гуманистер қарсылық көрсетті, олардың төңкеріші Руй Гомес де Силва, Эболи князі және оның хатшысы Франсиско де Эрасо болды. 1573 жылы Эболи князі қайтыс болғаннан кейін корольдік хатшысы Антонио Перес либералды фракцияны басқарды және Ана де Мендоса де ла Серда, Эболи принцессасымен қарым-қатынасын бастады. Альбисталардың талаптарына қарсы, король II Филипп өзі "Фландрияны соғыс жолымен дамыту мүмкін емес" екенін жариялады. Луис де Рекесенс жасаған саяси жеңілдіктер Нидерландыдағы көтерілісті тоқтата алмады және жағдай тез арада қайтадан шиеленісті. Эболистердің голланд көтерілісін тоқтатудағы сәтсіздігі корольдің сенімсіздігін арттырды және Филипп II герцог Альбаға тағы да маңызды лауазым берді.

Португалия мұрагерлігі (1580-82)

1578 жылы Алкасер-Квибир шайқасында мұрагерлері болмаған Португалия королі Себастьян қайтыс болғаннан кейін, тәж оның үлкен ағасы, Португалия кардиналы Генрих I-ге тиді. Соңғысының мұрагерлер тағайындалмай қайтыс болуы 1580 жылғы португалдық мұрагерлік дағдарысына әкелді. Тәжға үміткерлердің бірі, Антонио, Кратто преоры, Бежа герцогы Инфанте Луистің заңды емес ұлы және Португалия королі Мануэль I-нің еркек желісі бойынша жалғыз немересі, 1580 жылдың маусым айында король деп жарияланды. Филипп II, анасы Изабелла Португалия арқылы, сондай-ақ Мануэль I-нің немересі болғандықтан, Антонионың Португалия королі екенін мойындамады. Король Фернандоны әскерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Герцог сол кезде 73 жаста және ауру болды. Фернандо Бадахоста шамамен 20 000 адамдық әскер жинап, 1580 жылдың маусым айында испан-португал шекарасын өтіп, Лиссабонға бет бұрды. Тамыз айының соңында ол Алькантара шайқасында португал әскерін жеңіп, Лиссабонға кірді. Бұл Филипп II-ге, Португалияның Филипп I-іне жол ашты және Испания тәжінің билігімен Иберияның барлық аймағын біріктірген династиялық одақ құрды. Король Филипп II, 18 шілдеде 1580 жылы Фернандоға Португалияның 1-ші вице-королі және Португалияның констеблі атақтарын сыйлады. Осы атақтармен Фернандо Португалиядағы испан монархын өкілдік етті және Португалиядағы корольден кейін иерархияда екінші орында болды. Фернандо 1582 жылы қайтыс болғанға дейін екі атақты да сақтап тұрды.

Кейінгі жылдар және өлім

Альба 1582 жылдың 11 желтоқсанында Лиссабонда жетпіс бес жасында қайтыс болды; оған белгілі Луис де Гранада соңғы қасиетті рәсімдерді жасады. Оның денесі Альба-де-Тормес қаласына көшіріліп, Сан-Леонардо монастырында жерленді. 1619 жылы олар Саламанкадағы Сан-Эстебан монастырына ауыстырылды. 1983 жылы Саламанка провинциялық кеңесінің қаржысымен оның қабірінің үстіне мавзолей орнатылды.

Ачех соғысы туралы мәлімет

1904 жылы голланд баспасөзінде және Өкілдер палатасында Готфрид Коенрад Эрнст ван Даленнің әрекеттері қызу талқыланды. Ол сол кездегі Ачех соғысы кезінде Солтүстік Суматрадағы Ачехті басып алу барысында көптеген бейбіт азаматтарды, оның ішінде әйелдер мен балаларды өлтірді деген айыпқа ұшыраған голланд командирі еді. Ван Даленді сынағандардың кейбіреуі оның жасағандарын голланд тарихында әлі де есте қалған Альба герцогының жасаған қатыгездіктерімен салыстырды.