Фридрих Макс Мюллер: неміс-ағылшын шығыстанушысы және тіл білімі маманы
Max Müller
Фридрих Макс Мюллер (1823-1900) – британдық тіл біліміші, шығыстанушы. Үндітану және дінтану ғылымдарының негізін қалаушы, «Шығыс қасиетті кітаптары» авторы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық филолог, шығыстанушы (1823–1900)
British philologist, Orientalist (1823–1900)
Фридрих Макс Мюллер (; 6 желтоқсан 1823 – 28 қазан 1900) – неміс тегіндегі британдық филолог және шығыстанушы. Ол Үндітану және дінтану салаларының Батыс академиялық пәндерінің негізін қалаушылардың бірі болды. Мюллер индулогия тақырыбында ғылыми және көпшілікке арналған еңбектер жазды. Оның жетекшілігімен ағылшын тіліне аударылған 50 томдық "Шығыс қасиетті кітаптары" жинағы дайындалды. Ол сонымен қатар туран тілдері отбасы туралы идеяны ұсынды.
Friedrich Max Müller (; 6 December 1823 – 28 October 1900) was a British philologist and Orientalist of German origin. He was one of the founders of the Western academic disciplines of Indian studies and religious studies. Müller wrote both scholarly and popular works on the subject of Indology. The Sacred Books of the East, a 50 volume set of English translations, was prepared under his direction. He also promoted the idea of a Turanian family of languages.
Ерте өмір және білім
Макс Мюллер 1823 жылғы 6 желтоқсанда Дессауда мәдениетті отбасында дүниеге келді. Ол Вильгельм Мюллердің ұлы, лирикалық ақын, оның өлеңдерін Франц Шуберт «Die schöne Müllerin» және «Winterreise» ән циклдерінде музыкаға қосты. Оның анасы Адельхайд Мюллер (туған тегі фон Базедоу) Ангальт-Дессау премьер-министрінің үлкен қызы болған. Карл Мария фон Вебер – оның құдасы болды. Мюллер анасының ағасы Фридрихтің және Вебердің «Der Freischütz» операсындағы басты кейіпкер Макстың құрметіне аталды. Кейін өмірінде Мюллер есімінің көп таралуы салдарынан ол оны тым әдеттегі есім деп санап, тегінің бір бөлігі ретінде Макс есімін қабылдады. және басқа да жариялымдарда. Мюллер алты жасында Дессаудағы гимназияға (мектепке) түсті. 1835 жылы, он екі жасында Карл Густав Карустың үйінде тұруға жіберілді және Лейпцигтегі Николай мектебінде оқыды, онда ол музыка және классикалық пәндерді оқуын жалғастырды. Лейпцигте жүргенде ол Феликс Мендельсонмен жиі кездесті. Оның соңғы диссертациясы Спинозаның «Этикасы» тақырыбында жазылған. Ол сонымен қатар классикалық тілдерге бейімділігін көрсетіп, грек, латын, араб, парсы және санскрит тілдерін үйренді.
Max Müller was born into a cultured family on 6 December 1823 in Dessau, the son of Wilhelm Müller, a lyric poet whose verse Franz Schubert had set to music in his song cycles Die schöne Müllerin, and Winterreise. His mother, Adelheid Müller (née von Basedow), was the eldest daughter of a prime minister of Anhalt Dessau. Carl Maria von Weber was a godfather. Müller was named after his mother's elder brother, Friedrich, and after the central character, Max, in Weber's opera Der Freischütz. Later in life, he adopted Max as a part of his surname, believing that the prevalence of Müller as a name made it too common. and in some other publications. Müller entered the gymnasium (grammar school) at Dessau when he was six years old. In 1835, at the age of twelve, he was sent to live in the house of Carl Gustav Carus and attend the Nicolai School at Leipzig, where he continued his studies of music and classics. It was during his time in Leipzig that he frequently met Felix Mendelssohn. His final dissertation was on Spinoza's Ethics. He also displayed an aptitude for classical languages, learning Greek, Latin, Arabic, Persian and Sanskrit.
Академиялық мансап
1850 жылы Мюллер Оксфорд университетінде қазіргі еуропа тілдерінің профессорының орынбасары болып тағайындалды. Келесі жылы Томас Гейсфордтың ұсынысымен ол құрметті магистр дәрежесін алды және Оксфордтың Крайст-Черч колледжінің мүшесі болды. 1854 жылы толық профессорлық қызметке ие болғаннан кейін, ол Конвокация жарлығымен М. А. дәрежесін толық алды. 1858 жылы ол Олл-Соулз колледжінде өмір бойына берілетін стипендияға ие болды. 1860 жылы Санскрит профессоры Боден лауазымына сайлауда жеңіліске ұшырады, бұл оған "қатты көңіл көшірді". Мюллер бұл лауазымға екінші үміткерден (Моние Моние Уильямс) гөрі әлдеқайда лайықты болды, бірақ Мюллердің кең теологиялық көзқарастары, лютеран діні, неміс тегі және Үндістан туралы жеке тәжірибесінің болмауы оған қарсы айғақ болды. Сайлаудан кейін ол анасына: "барлық жақсы адамдар маған дауыс берді, профессорлардың көпшілігі бірауыздан дауыс берді, бірақ қара халық көпшілікті құрады" деп жазды. Кейінірек, 1868 жылы Мюллер Оксфордта салыстырмалы тіл білімінің алғашқы профессоры болды, бұл лауазым оның қалауымен құрылды. Ол өмірінің соңына дейін бұл қызметті атқарды, бірақ 1875 жылы активті жұмысынан зейнетке шықты.
In 1850 Müller was appointed deputy Taylorian professor of modern European languages at Oxford University. In the following year, at the suggestion of Thomas Gaisford, he was made an honorary M. A. and a member of the college of Christ Church, Oxford. On succeeding to the full professorship in 1854, he received the full degree of M. A. by Decree of Convocation. In 1858 he was elected to a life fellowship at All Souls' College. He was defeated in the 1860 election for the position of Boden Professor of Sanskrit, which was a "keen disappointment" to him. Müller was far better qualified for the post than the other candidate (Monier Monier Williams), but Müller's broad theological views, Lutheranism, German birth, and lack of practical first hand knowledge of India spoke against him. After the election he wrote to his mother, "all the best people voted for me, the Professors almost unanimously, but the vulgus profanum made the majority". Later in 1868, Müller became Oxford's first professor of comparative philology, a position founded on his behalf. He held this chair until his death, although he retired from its active duties in 1875.
Санскрит зерттеулері
1844 жылы Оксфордта академиялық мансабын бастамас бұрын Мюллер Берлинде Фридрих Шеллингпен оқыды. Ол Шеллинг үшін Упанишадтарды аударуды бастады және Франц Бопптың басшылығымен, Үнді-Еуропа тілдерінің алғашқы жүйелі зерттеушісінің жетекшілігімен санскрит тілін зерттеуді жалғастырды. Шеллинг Мюллерді тіл тарихын дін тарихымен байланыстыруға баулыды. Осы кезде Мюллер өзінің алғашқы кітабын шығарды – үнді ертегілерінің жинағы Hitopadesa-ның неміс тіліне аудармасы. 1845 жылы Мюллер Парижде Эжен Бернуфтан санскрит тілін оқу үшін көшті. Бернуф оны Англияда қолжетімді қолжазбаларды пайдалана отырып, Ригведаны толық жариялауға ынталандырды. 1846 жылы Мюллер Шығыс Үндістан компаниясының жинағындағы санскрит мәтіндерін зерттеу үшін Англияға көшті. Ол бастапқыда шығармашылық еңбекпен айналысып, өзін қамтамасыз етті, оның "Неміс махаббаты" романы сол кезде танымал болды. Мюллердің Шығыс Үндістан компаниясымен және Оксфорд университетіндегі санскритшілермен байланысы оған Ұлыбританияда мансапқа жол ашты, сонда ол Үндістан мәдениеті бойынша жетекші интеллектуалды сарапшы болды. Сол кезде Ұлыбритания осы аумақты өзінің империясының бір бөлігі ретінде бақылап отырды. Бұл Үндістан мен Ұлыбританияның зияткерлік мәдениеті арасында күрделі алмасуларға әкелді, әсіресе Мюллердің Брахмо Самаджмен байланысы арқылы. Мюллердің санскрит зерттеулері ғалымдар тілдің дамуын мәдени дамумен байланыстыра бастаған кезде жүзеге асты. Индоевропа тілдері тобының жақында ашылуы грек-рим мәдениеттері мен көне халықтар арасындағы қарым-қатынас туралы көптеген болжамдарға әкелді. Әсіресе, Үндістанның Веда мәдениеті Еуропаның классикалық мәдениеттерінің ата-бабасы деп есептелді. Ғалымдар түпнұсқа тілдің ең ерте түрін қайта құру үшін генетикалық жағынан байланысты еуропалық және азиялық тілдерді салыстыруға тырысты. Веда тілі – санскрит – ИЕ тілдерінің ең көнесі саналды. Мюллер өзін осы тілді зерттеуге арнады, сол кездегі санскриттің ең ірі ғалымдарының біріне айналды. Ол Веда мәдениетінің ең ерте құжаттарын зерттеу арқылы еуропалық жалған діндердің және жалпы діни сенімнің дамуына кілт табуға тырысты. Осы мақсатта Мюллер ең көне ведалық жазбаларды, Ригведаны түсінуге ұмтылды. Мюллер 14 ғасырдағы санскрит ғалымы Саяначарья жазған "Ригведа Самита" кітабын санскриттен ағылшын тіліне аударды. Мюллер өзінің замандасы және Веданта философиясының жақтаушысы Рамакришна Парамансадан қатты әсер алды және оның туралы бірнеше очерктер мен кітаптар жазды. Мюллер үшін тілді зерттеу оны қолданған мәдениетті зерттеумен байланысты болуы керек еді. Ол тілдердің дамуы сенімдер жүйесінің дамуымен байланысты болуы керек деген пікірге келді. Сол кезде Веда жазбалары Батыста көп танылмаған, бірақ Упанишадтар философиясына қызығушылық артып келе жатқан. Мюллер Упанишад философиясы ертедегі Ведалық брахманизмнің бастапқы генотеизмінен пайда болған болуы мүмкін деп сенді. Ол Лондонға барып, Британдық Шығыс Үндістан компаниясының мұрағатында сақталған құжаттарды қарауға мәжбүр болды. Ол сол жерде Ригведаның сындық басылымын шығаруға компанияны көндірді, бұл жұмысты ол көп жылдар бойы (1849–1874) орындады. Ол өзінің ең танымал болған сындық басылымын аяқтады. Мюллер үшін Веда халықтарының мәдениеті табиғатқа табынудың бір түрін білдірді, бұл идеяға романтизм айқын әсер етті. Мюллер романтизммен байланысты көптеген идеяларды бөлісті, бұл оның ежелгі діндер туралы түсінігін, әсіресе оның табиғи күштермен эмоционалдық қарым-қатынастың ерте дінге қалыптасқан әсеріне баса назар аударды. Ол Ригведаның құдайларын табиғаттың белсенді күштері ретінде қарастырды, олар тек ішінара ғана табиғаттан тыс тұлға ретінде бейнеленген. Мюллер осы пікірден мифологияны "тілдің ауруы" деп атады. Бұл сөзбен ол миф ұғымдарды тіршілік иелері мен оқиғаларға айналдырады дегенді білдірді. Мюллердің пікірінше, "құдайлар" абстрактілі идеяларды білдіру үшін жасалған сөздер ретінде басталды, бірақ қиялданған тұлғаларға айналды. Осылайша, Индоевропалық ата құдайы әр түрлі есімдермен пайда болады: Зевс, Юпитер, Дьяус Пита. Мюллер үшін бұл атаулардың барлығы "Дьяус" сөзінен басталады, ол "жарық" немесе "жарқын" дегенді білдіреді. Бұл "дева", "деус", "теос" терминдерін құдайдың жалпы терминдері ретінде және "Зевс" және "Юпитер" (деус патерден алынған) атауларына әкеледі. Осылайша метафора тұлғаға айналып, сүйекке айналады. Мюллер ойлауының бұл аспектісін кейін Ницше де зерттеді.
In 1844, prior to commencing his academic career at Oxford, Müller studied in Berlin with Friedrich Schelling. He began to translate the Upanishads for Schelling, and continued to research Sanskrit under Franz Bopp, the first systematic scholar of the Indo European languages (IE). Schelling led Müller to relate the history of language to the history of religion. At this time, Müller published his first book, a German translation of the Hitopadesa, a collection of Indian fables. In 1845, Müller moved to Paris to study Sanskrit under Eugène Burnouf. Burnouf encouraged him to publish the complete Rigveda, making use of the manuscripts available in England. He moved to England in 1846 to study Sanskrit texts in the collection of the East India Company. He supported himself at first with creative writing, his novel German Love being popular in its day. Müller's connections with the East India Company and with Sanskritists based at Oxford University led to a career in Britain, where he eventually became the leading intellectual commentator on the culture of India. At the time, Britain controlled this territory as part of its Empire. This led to complex exchanges between Indian and British intellectual culture, especially through Müller's links with the Brahmo Samaj. Müller's Sanskrit studies came at a time when scholars had started to see language development in relation to cultural development. The recent discovery of the Indo European language group had started to lead to much speculation about the relationship between Greco Roman cultures and those of more ancient peoples. In particular the Vedic culture of India was thought to have been the ancestor of European Classical cultures. Scholars sought to compare the genetically related European and Asian languages to reconstruct the earliest form of the root language. The Vedic language, Sanskrit, was thought to be the oldest of the IE languages. Müller devoted himself to the study of this language, becoming one of the major Sanskrit scholars of his day. He believed that the earliest documents of Vedic culture should be studied to provide the key to the development of pagan European religions, and of religious belief in general. To this end, Müller sought to understand the most ancient of Vedic scriptures, the Rig Veda. Müller translated the Rigveda Samhita book written by the 14th century Sanskrit scholar Sayanacharya from Sanskrit to English. Müller was greatly impressed by Ramakrishna Paramhansa, his contemporary and proponent of Vedantic philosophy, and wrote several essays and books about him. For Müller, the study of the language had to relate to the study of the culture in which it had been used. He came to the view that the development of languages should be tied to that of belief systems. At that time the Vedic scriptures were little known in the West, though there was increasing interest in the philosophy of the Upanishads. Müller believed that the sophisticated Upanishadic philosophy could be linked to the primitive henotheism of early Vedic Brahmanism from which it evolved. He had to travel to London to look at documents held in the collection of the British East India Company. While there he persuaded the company to allow him to undertake a critical edition of the Rig Veda, a task he pursued over many years (1849–1874). He completed the critical edition for which he is most remembered. For Müller, the culture of the Vedic peoples represented a form of nature worship, an idea clearly influenced by Romanticism. Müller shared many of the ideas associated with Romanticism, which coloured his account of ancient religions, in particular his emphasis on the formative influence on early religion of emotional communion with natural forces. He saw the gods of the Rig Veda as active forces of nature, only partly personified as imagined supernatural persons. From this claim Müller derived his theory that mythology is "a disease of language". By this he meant that myth transforms concepts into beings and stories. In Müller's view, "gods" began as words constructed to express abstract ideas, but were transformed into imagined personalities. Thus the Indo European father god appears under various names: Zeus, Jupiter, Dyaus Pita. For Müller all these names can be traced to the word "Dyaus", which he understood to imply "shining" or "radiance". This leads to the terms "deva", "deus", "theos" as generic terms for a god, and to the names "Zeus" and "Jupiter" (derived from deus pater). In this way a metaphor becomes personified and ossified. This aspect of Müller's thinking was later explored similarly by Nietzsche.
Гиффорд лекциялары
1888 жылы Мюллер Глазго университетінде Гиффорд лекторы болып тағайындалды. Бұл Гиффорд лекциялары бірнеше шотланд университеттерінде жыл сайын өткізілетін лекциялар сериясының алғашқысы болды және олар бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Келесі төрт жылда Мюллер төрт лекция циклын оқыды. Табиғи дін. Бұл алғашқы лекция циклы таза кіріспе ретінде жоспарланған, мақсаты – Табиғи діннің ең кең мағынадағы анықтамасын беру болды. Физикалық дін. Екінші лекция циклының мақсаты – әртүрлі халықтардың шектің артында шексіз нәрсеге, көрінетіннің артында көрінбейтін нәрсеге, табиғаттың көптеген жасырын күштеріне немесе құдайларына қалай сенуге келгенін көрсету болды. Қысқасы, табиғаттағы шексіздіктің ашылу тарихы. Антропологиялық дін. Бұл үшінші лекция циклы әртүрлі халықтардың жанға қалай сенуге келгенін, оның түрлі қасиеттерін қалай атағандарын және өлімнен кейінгі тағдыры туралы қандай ойларға келгенін көрсетуге бағытталған. Теософия немесе Психологиялық дін. Төртінші және соңғы лекция циклы Құдай мен жан арасындағы қарым-қатынасты ("осы екі шексіздік") зерттеуге арналған, соның ішінде әлемнің ірі халықтарының осы қарым-қатынас туралы қалыптасқан көзқарастары. Мюллер нағыз діннің негізі – жанның Құдаймен және Құдайдың жанмен байланысын дұрыс түсінуде деп мәлімдеді; Мюллер бұл тек постулат емес, тарихи факт екенін дәлелдеуді көздеді. Лекциялардың бастапқы атауы "Психологиялық дін" болған, бірақ Мюллер оған "Теософия" деген сөзді қосуға шақырылды. Мюллердің соңғы Гиффорд лекциясы оның еңбектерін кеңінен түсіну үшін маңызды, өйткені ол өзінің филологиялық және тарихи зерттеулерін герметикалық және мистикалық теологиялық жобамен байланыстырады.
In 1888, Müller was appointed Gifford Lecturer at the University of Glasgow. These Gifford Lectures were the first in an annual series, given at several Scottish universities, that has continued to the present day. Over the next four years, Müller gave four series of lectures. Natural Religion. This first course of lectures was intended as purely introductory, and had for its object a definition of Natural Religion in its widest sense. Physical Religion. This second course of lectures was intended to show how different nations had arrived at a belief in something infinite behind the finite, in something invisible behind the visible, in many unseen agents or gods of nature, until they reached a belief in one god above all those gods. In short, a history of the discovery of the infinite in nature. Anthropological Religion. This third course was intended to show how different nations arrived at a belief in a soul, how they named its various faculties, and what they imagined about its fate after death. Theosophy or Psychological Religion. The fourth and last course of lectures was intended to examine the relation between God and the soul ("these two Infinites"), including the ideas that some of the principal nations of the world have formed concerning this relation. Real religion, Müller asserted, is founded on a true perception of the relation of the soul to God and of God to the soul; Müller wanted to prove that this was true, not only as a postulate, but as an historical fact. The original title of the lectures was 'Psychological Religion' but Müller felt compelled to add 'Theosophy' to it. Müller's final Gifford Lecture is significant in interpreting his work broadly, as he situates his philological and historical research within a Hermetic and mystical theological project.
Аудармашы ретінде
1881 жылы ол Канттың «Таза ақыл-ойды сынау» еңбегінің бірінші басылымын аударма ретінде жариялады. Ол Шопенгауэрмен келісіп, бұл басылым Канттың ой-пікірін ең тікелей және адал көрсетеді деді. Оның аудармасы бұрынғы аудармашылар жіберген бірнеше қателерді түзеді. Аудармашының алғы сөзінде Мюллер былай деп жазды:
In 1881, he published a translation of the first edition of Kant's Critique of Pure Reason. He agreed with Schopenhauer that this edition was the most direct and honest expression of Kant's thought. His translation corrected several errors that were committed by previous translators. In his Translator's Preface, Müller wrote:
Мюллер Канттың трансценденталистік рухани модельімен әрі қарай шабыттанды және Дарвиннің адам эволюциясы туралы идеяларына қарсы болды. Ол «тіл адам мен жануар арасындағы бұзылмас кедергі құрайды» деп мәлімдеді.
Müller continued to be influenced by the Kantian Transcendentalist model of spirituality, and was opposed to Darwinian ideas of human development. He argued that "language forms an impassable barrier between man and beast."
Христианға қарсы
Табиғи дін тақырыбындағы Гиффорд лекциялары барысында Мюллер христианға қарсы екендігі үшін қатты сынға ұшырады. 1891 жылы Глазгодағы Беделді Пресвитерия отырысында Томсон мырза (Ледивелл пастыры) Мюллердің үйретісі "христиандық сенімге қатысты зиянды, студенттер мен басқалар арасында пантеистік және дінсіз көзқарастарды таратуға ықпалды" деген ұсыныс енгізіп, Мюллердің лекция оқуға тағайындалуына күмән келтірді. Мюллерге қарсы одан да күшті шабуылды Санкт-Эндрю соборында Монсеньор Александр Мунро жасады. Шотландиядағы Рим-католик шіркеуінің лауазымды тұлғасы (және 1884 жылдан 1892 жылға дейін Глазго католик соборының декандық қызметін атқарушы) Мунро Мюллердің лекцияларын "Құдайдың уахиына, Иса Мәсіхке және христиан дініне қарсы крест жорысынан артық емес" деп мәлімдеді. Ол сөзін жалғастырып, осы дінсіз лекциялар "пантеизм сыпайымен атеизмді жариялау" болып табылады және "Құдай туралы біздің түсінігімізді түбінен жойды, себебі ол жеке Құдай идеясын жоққа шығарды" деді. Осындай айыптаулар Мюллердің санскрит тіліндегі Боден кафедрасынан консервативті Монир Монир Уильямстың пайдасына шеттетілуіне әкелді. 1880 жылдары Мюллерге Чарльз Годфри Лиланд, теософ Хелена Блаватская және христиандықтан гөйдік діни дәстүрлердің артықшылығын көрсетуге тырысқан басқа да жазушылар қызығушылық танытты. Дизайнер Мэри Фрейзер Тайтлер Мюллердің "Германдық шеберханадан сынықтар" кітабы (оның эсселер жинағы) өзінің "Киелі кітабы" болғанын, оның көпмәдени қасиетті бейнелерді жасауына көмектескенін мәлімдеді. Мюллер бұл дамулардан алшақтап, өзі өскен лютерандық сенімінде қалды. Г. Беккерлегге сәйкес, "Мюллердің лютерандық неміс тегі және Орталық шіркеу партиясымен байланысы" оның "саяси және діни ұстанымдарын қабылдамайтын адамдардың күмәнін тудырды", әсіресе оның либерализмі. Мюллер индуизм және басқа да христиан емес діндерге қызығушылық танытса да және оларды көптеген дәстүрлі протестанттар примитивті немесе жалған деп есептейтін діндермен салыстырса да, ол өзінің мәңгілікшілігін христиан дінінің барлық тірі діндердің ең толық шындығына ие екендігіне сенумен негіздеді. ХХІ ғасырдың дінтанушылары Мюллерді христианға қарсы деп айыптаудың орнына, Мюллердің теологиялық жобасын алғашқы академиялық діни зерттеулерде Құдай туралы христиандық түсініктерге бейімділіктің дәлелі ретінде сынды түрде қарастырды.
During the course of his Gifford Lectures on the subject of natural religion, Müller was severely criticised for being anti Christian. In 1891, at a meeting of the Established Presbytery of Glasgow, Mr. Thomson (Minister of Ladywell) moved a motion that Müller's teaching was "subversive of the Christian faith, and fitted to spread pantheistic and infidel views amongst the students and others" and questioned Müller's appointment as lecturer. An even stronger attack on Müller was made by Monsignor Alexander Munro in St Andrew's Cathedral. Munro, an officer of the Roman Catholic Church in Scotland (and Provost of the Catholic Cathedral of Glasgow from 1884 to 1892), declared that Müller's lectures "were nothing less than a crusade against Divine revelation, against Jesus Christ, and against Christianity". The blasphemous lectures were, he continued, "the proclamation of atheism under the guise of pantheism" and "uprooted our idea of God, for it repudiated the idea of a personal God". Similar accusations had already led to Müller's exclusion from the Boden chair in Sanskrit in favour of the conservative Monier Monier Williams. By the 1880s Müller was being courted by Charles Godfrey Leland, Theosophist Helena Blavatsky, and other writers who were seeking to assert the merits of pagan religious traditions over Christianity. The designer Mary Fraser Tytler stated that Müller's book Chips from a German Workshop (a collection of his essays) was her "Bible", which helped her to create a multi cultural sacred imagery. Müller distanced himself from these developments, and remained within the Lutheran faith in which he had been brought up. According to G. Beckerlegge, "Müller's background as a Lutheran German and his identification with the Broad Church party" led to "suspicion by those opposed to the political and religious positions that they felt Müller represented", particularly his latitudinarianism. Although Müller took a strong religious and academic interest in Hinduism and other non Christian religions, and often compared Christianity to religions that many traditional Protestants would have regarded as primitive or false, he grounded his Perennialism in a belief that Christianity possessed the fullest truth of all living religions. Twenty first century scholars of religion, far from accusing Müller of being anti Christian, have critically examined Müller's theological project as evidence for a bias towards Christian conceptions of God in early academic religious studies.
Дарвиннің келіспеушілігі
Мюллер бір жағынан неміс ғалымдарының дін туралы тарихи және сын тұрғысынан зерттеуі, екінші жағынан Дарвин революциясының тудырған сенім дағдарысын шешуге бағытталған дін философиясын жасауға тырысты. Ол Дарвиннің адам эволюциясы жөніндегі еңбегіне күдікпен қарады және адамның қабілеттерін дамыту туралы оның пікіріне қарсы шықты. Оның еңбегін оның досы Джон Раскин сияқты мәдениетті зерттеушілер қолға алып, оны сол заманғы дағдарысқа тиімді жауап деп бағалады. Ол мифологияларды табиғи құбылыстарды ұқсату ретінде, мәдени эволюция шеңберінде "протоғылым" деп аталатын бастапқы қадамдар ретінде талдады. Мюллер сондай-ақ Дарвинизмді механикалық философияны сынау құралы ретінде пайдалана отырып, теистік эволюцияның ертедегі мистикалық түсіндірмесін ұсынды. 1870 жылы Мюллер британдық институтта тілдің адам мен жануарды бөліп тұратын кедергісі туралы үш лекциядан тұратын қысқа курс өткізді, оны "Дарвиннің тіл философиясы" деп атады. Мюллер Дарвиннің тілдің пайда болуы жөніндегі теорияларымен және адам тілінің жануарлар тілінен дамыған болуы мүмкін деген пікірімен келіспеді. 1873 жылы ол Дарвинге лекцияларының көшірмесін жіберіп, оның кейбір қорытындыларымен келіспесе де, өзінің "ынталы оқырманы және адал жанкүйері" екенін жеткізді.
Müller attempted to formulate a philosophy of religion that addressed the crisis of faith engendered by the historical and critical study of religion by German scholars on the one hand, and by the Darwinian revolution on the other. He was wary of Darwin's work on human evolution, and attacked his view of the development of human faculties. His work was taken up by cultural commentators such as his friend John Ruskin, who saw it as a productive response to the crisis of the age. He analyzed mythologies as rationalisations of natural phenomena, primitive beginnings that we might denominate "protoscience" within a cultural evolution. Müller also proposed an early, mystical interpretation of theistic evolution, using Darwinism as a critique of mechanical philosophy. In 1870 Müller gave a short course of three lectures for the British Institution on language as the barrier between man and beast, which he called "On Darwin's Philosophy of Language". Müller specifically disagreed with Darwin's theories on the origin of language and that the language of man could have developed from the language of animals. In 1873, he sent a copy of his lectures to Darwin reassuring him that, though he differed from some of Darwin's conclusions, he was one of his "diligent readers and sincere admirers".
Арийлік
Мюллердің еңбегі арий мәдениетінің дамуына үлкен үлес қосты, ол көбінесе индоевропалық ("арий") дәстүрлерін семит діндеріне қарсы қойды. Ол "осы жіктелулердің кейіннен нәсілшілдік тұрғысынан айтылуына қатты өкінді", себебі мұндай мақсаты болмаған. Мюллер үшін ортақ үнді және еуропалық тектің анықталуы нәсілшілдікке қарсы маңызды дәлел болды, ол "арий нәсілі, арий қаны, арий көзі мен шашы туралы айтатын этнограф, долихоцефалиялық сөздік немесе брахицефалиялық грамматика туралы айтатын тіл білімі маманы сияқты ауыр күнә істейді" және "ең қараңғы үндістер арий тілі мен ойлауының бастапқы сатысын, ал ең ақ скандинавиялықтар одан кейінгі сатысын көрсетеді" деді.
Müller's work contributed to the developing interest in Aryan culture, which often set Indo European ("Aryan") traditions in opposition to Semitic religions. He was "deeply saddened by the fact that these classifications later came to be expressed in racist terms", as this was far from his intention. For Müller, the discovery of common Indian and European ancestry was a powerful argument against racism, arguing that "an ethnologist who speaks of Aryan race, Aryan blood, Aryan eyes and hair, is as great a sinner as a linguist who speaks of a dolichocephalic dictionary or a brachycephalic grammar" and that "the blackest Hindus represent an earlier stage of Aryan speech and thought than the fairest Scandinavians".
Туран
Мюллер фин, самоид, "татар" (түрік), моңғол және тунгус тілдерін қамтитын "туран" тілдер отбасы теориясын ұсынды және насихаттады. Мюллердің сөзінше, бұл бес тіл "Азияда немесе Еуропада арий және семит тілдеріне жатпайтын, мүмкін қытай тілі мен оның диалектілерін қоспағанда, қолданылатын тілдер" еді. Сонымен қатар, олар "көшпелі тілдер" болды, ал арий және семит сияқты басқа екі отбасыны ол мемлекеттік немесе саяси тілдер деп атады. Туран тілдер отбасы туралы идея сол кезде барлығына қабылданбады. "Тураниялық" термині "арий" терминінен айырмашылығы, тез арада көне сөздерге жатса да, толығымен жойылған жоқ. Бұл идея кейіннен Венгрия мен Түркияның ұлтшыл идеологияларына сіңірілді.
Müller put forward and promoted the theory of a "Turanian" family of languages or speech, comprising the Finnic, Samoyedic, "Tataric" (Turkic), Mongolic, and Tungusic languages. According to Müller, these five languages were those "spoken in Asia or Europe not included under the Arian [sic] and Semitic families, with the exception perhaps of the Chinese and its dialects". In addition, they were "nomadic languages," in contrast to the other two families (Aryan and Semitic), which he called State or political languages. The idea of a Turanian family of languages was not accepted by everyone at the time. Although the term "Turanian" quickly became an archaism (unlike "Aryan"), it did not disappear completely. The idea was absorbed later into nationalist ideologies in Hungary and Turkey.
Құрметтер
1869 жылы Мюллер Француз Жазулар және әдемі әдебиеттер академиясының шетелдік мүшесі (associé étranger) болып сайланды.
In 1869, Müller was elected to the French Académie des Inscriptions et Belles Lettres as a foreign correspondent (associé étranger).
Жеке өмір
Мюллер 1855 жылы, 32 жасында британдық азаматтыққа қабылданды. Ол Георгина Аделаида Гренфеллге 3 тамыз 1859 жылы, оның отбасының қарсылығын жеңіп, үйленді. Олардың төрт баласы болды – Ада, Мэри, Беатрис және Уильям Гренфелл, олардың екеуі олардан бұрын қайтыс болды.
Müller became a naturalised British citizen in 1855, at the age of 32. He married Georgina Adelaide Grenfell on 3 August 1859 after overcoming the opposition from her family. The couple had four children – Ada, Mary, Beatrice and William Grenfell – of whom two predeceased them.
Өлім және мұра
Мюллердің денсаулығы 1898 жылы нашарлай бастады және ол 1900 жылғы 28 қазанда Оксфордтағы үйінде қайтыс болды. 1900 жылғы 1 қарашада Холивелл зиратында жерленді. Гарри Смит өзінің «Жер мен көктегі сиқыр» фильмі туралы былай деді: «Бірінші бөлімде қаһарманның бағалы қарбыздан айырылғаннан кейін туындаған тіс ауыруы, оның тіс емшіге қаралуы және жұмаққа көтерілуі бейнеленеді. Содан кейін Израиль, Монреаль тұрғысынан жұмақ мекенінің егжей-тегжейлі сипаттамасы келеді, ал екінші бөлімде Эдуард VII Лондонның Ұлы канализациясын ашқан күні Макс Мюллер жеп қойғаннан кейін жерге қайта оралуы көрсетіледі». Үндістандағы Гете институттары оның құрметіне Макс Мюллер Бхаван деп аталады, сондай-ақ Нью-Делидегі бір көше (Макс Мюллер Марг) оның есімімен аталған. Мюллердің өмірбаяндарының ішінде «Арман» және Нирад Ч. Чадхуридің «Ерекше ғалым» кітабы бар, ол Сахития Академиясының ағылшын тіліндегі сыйлығымен марапатталды, Сахития Академиясы – Үндістанның Ұлттық әдебиет академиясы. Бұған қоса, Стивен Г. Альтердің 2005 жылғы «Уильям Двайт Уитни және тіл ғылымы» кітабында Мюллер мен американдық тіл білімі маманы Уильям Двайт Уитни арасындағы бәсекелестік туралы бір тарау бар.
Müller's health began deteriorating in 1898 and he died at his home in Oxford on 28 October 1900. He was interred at Holywell Cemetery on 1 November 1900. Harry Smith stated of his film Heaven and Earth Magic: "The first part depicts the heroine's toothache consequent to the loss of a valuable watermelon, her dentistry and transportation to heaven. Next follows an elaborate exposition of the heavenly land in terms of Israel, Montreal and the second part depicts the return to earth from being eaten by Max Müller on the day Edward the Seventh dedicated the Great Sewer of London." The Goethe Institutes in India are named Max Müller Bhavan in his honour, as is a street (Max Mueller Marg) in New Delhi. Müller's biographies include , and Nirad C. Chaudhuri's Scholar Extraordinary was awarded the Sahitya Akademi Award for English by Sahitya Akademi, India's National Academy of Letters. In addition, Stephen G. Alter's 2005 book William Dwight Whitney and the Science of Language contains a chapter on Müller's rivalry with the American linguist William Dwight Whitney.