Йоханн Якоб Рейске: Немец ғалымы мен дәрігерінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Неміс ғалымы және дәрігері (1716–1774)

Иоганн Якоб Райске (жаңа латынша: Johannes Jacobus Reiskius; 25 желтоқсан 1716 – 14 тамыз 1774) – неміс ғалымы және дәрігері. Ол араб және Византия филологиясы, сондай-ақ ислам нумизматикасы салаларындағы алғашқы зерттеушілердің бірі болды.

Өмірбаян

Рейске Саксониядағы Зёрбиг қаласында дүниеге келді. 1733 жылы Галледегі жетімдер үйінен Лейпциг университетіне оқуға түсіп, бес жыл оқыды. Ол орта грек әдебиетінен өз жолын табуға тырысты, бірақ неміс мектептері оған көп көңіл бөлмеді. Грамматиканы толық меңгермегендіктен, бұл оған қиындық туғызды және ол араб тілін оқуға кірісті. Ол кедейлікте өмір сүрді, бес жыл бойы алған айлығы – екі жүз талер ғана болды. Бірақ араб кітаптарына ақшасының барлығын жұмсады, ал сол кезде басылған кітаптардың бәрін оқығаннан кейін қолжазбаларды іздеуге құштар болды. 1738 жылдың наурыз айында Гамбургке жаяу жол тартты, Лейденге және Варнерианның қазыналарына бару үшін қуанышпен, бірақ мүлдем қамсыз болды. Гамбургте еврей ғалымы Фридрих Август Вольфтен ақша және ұсыным хаттарын алып, Амстердамға кемемен аттанды. Онда Д’Орвилл оны алты жүз гульден жалақымен хатшылыққа алуды ұсынды. Рейске ақшаны емес, қолжазбаларды қалағандықтан ұсыныстан бас тартты. Лейденге жеткенде (1738 жылдың 6 маусымында) лекциялар аяқталғанын және қолжазбаларға қол жеткізе алмайтынын білді. Бірақ Д’Орвилл мен Альберт Шультенс оған жеке сабақ беруге және баспасөз үшін материал дайындауға көмектесті, осылайша ол өмір сүре алды. Ол А. Шультенстің лекцияларын тыңдап, ұлы Ж.Ж. Шультенспен араб тілінде жаттықты. Араб қолжазбаларына да Шультенс арқылы қол жеткізді, тіпті оларды үйіне алып кетуге рұқсат алды. Ақырында ол жинаққа еркін қол жеткізген сияқты, ол жаз бойы жұмыс істеді, ал мұрағатшылар оған тоғыз гульденмен сыйлық берді. Рейске Лейдендегі алғашқы жылдары бақытсыз болған жоқ, бірақ Бурманның «Петроний» еңбегінің екінші басылымына өз түзетулерін енгізген кезде үлкен қиындыққа тап болды. Оның қамқоршылары одан қол үзді, профессор болу мүмкіндігінен айырылды. Д’Орвилл көп ұзамай оған қайта оралды, өйткені Рейскесіз жұмыс істей алмайтын, оның еңбегін өз стилінде безендіріп, оған есімдерін жаздырды. Бірақ А. Шультенс оған бұрынғыдай болған жоқ. Рейске тым тәуелсіз болды және шеберінің араб тілін негізінен еврей тілінің құралы етуіне ашық сын айтқандығы үшін оны ренжітті. Дегенмен Рейске Шультенс өзіне әрдайым адал болғанын мойындады. 1742 жылы Шультенстің кеңесімен Рейске филологиямен өмір сүре алмаса, өмір сүруге үміттеніп медицинаны оқуға кірісті. 1746 жылы ол медицина докторы ғылымын қорғады, ал Шультенстің өтінішімен оқу ақысы төленді. Сонымен қатар Шультенс оның диссертацияларының материалистік көзқарасы бар деген сылтаумен теология факультетінің соңғы сәтте диплом беруіне қарсылық көрсетуіне қарсы тұрды. 1746 жылдың 10 маусымында ол Нидерландыдан Лейпцигке көшіп келді, онда медициналық тәжірибе табуға үміттенеді. Бірақ оның ұялшақ, мақтаншақ мінезі пациенттерге ұнамайтын, ал Лейпциг дәрігерлері Лейпцигте бітірмеген адамды ұсынбайтын. 1747 жылы Саксонияның сайлау князіне арабша арнау оған профессор атағын берді, бірақ өнер және медицина факультеттері оны өздерінің қатарына қабылдауға дайын болмады, ол ешқашан дәріс оқыған жоқ. Ол әлі де әдеби тапсырмалар бойынша жұмыс істеуге мәжбүр болды, бірақ оның еңбегі Лейпцигте Лейденге қарағанда әлдеқайда нашар төленді. Егер ол жақсы басқарушы болса, ол өмір сүріп, әдеттегідей, ескі анасына жыл сайын сатуға арналған былғарыдан сыйлық жіберуге болатын. Бірақ ертеңгі күнге немқұрайлы қарап, ол әрқашан сатып алушыларды таба алмаған үлкен кітаптарды өзінің есебінен басып шығарды. «Lebensbeschreibung» атты автобиографиясында ол өзінің академиялық әріптестерін жауыздықпен суреттеді және Эрнести оның жоғарылауына жасырын түрде кедергі келтірді деп күдіктенді. Екінші жағынан, оның аяусыз сын-пикирлері университеттің тіректерімен жаман қарым-қатынас тудырды. 1755-1756 жылдары ол шығыс монеталарына назар аударды. Дрездендегі патшалық монеталар кабинетінің күзетшісі Рихтер оны араб жазуы бар монеталарды зерттеуге шақырды. Рихтер одан монеталардағы мәтіндерді түсіндіруді сұрады. Оның «араб ақшасы туралы хаттар (Briefe über das arabische Münzwesen)» Иоганн Готтфрид Эйххорнның өлімінен кейін жарияланды. Ол Дрезденде нан табуға лайық жұмыс іздеп, оны өте ынталы істеді. Алайда Жеті жылдық соғыс шығыс зерттеулерінен бірдеңе табу үмітін жойды. Оның «араб ақшасы туралы хаттары» – ислам монеталарынан жиналған 150 сөзден аспайтын тарихи ақпаратты ортағасырлық ислам тарихындағы жаңа түсініктерге жету үшін хроникалардан алынған ақпаратпен салыстырудың алғашқы маңызды әрекеті болды. Оның замандастарының арасында ол ислам монеталары туралы білімімен танымал болды. Кейін Карстен Ниебур оны өзінің саяхаттарынан әкелген монеталарды анықтауға шақырды. Бірақ Рейске бұл тақырыпқа қайта оралған жоқ. Соңында 1758 жылы Лейпциг әкімшілігі оны азаптан құтқарып, Санкт-Николай шіркеуінің пасторы қызметіне тағайындады. Бірақ ол университеттің жетекші тұлғаларымен жақын қарым-қатынас орната алмады және Рункен мен И.Д. Михаэлис сияқты адамдардың қарсылығына ұшырады. Алайда, ол Фридрих Ұлының, Лессингтің, Ниебурдың және көптеген шетелдік ғалымдардың құрметімен өтелді. Оның өмірінің соңғы он жылдығында Эрнестин Мюллермен неке қиюымен қуанышқа бөленді, ол оның барлық қызығушылықтарын бөлісіп, оған көмектесу үшін грек тілін үйренді. Оның алғырлығының дәлелі ретінде оның портреті «Oratores Graeci» атты еңбектің бірінші томында оның портретімен қатар тұр. Рейске 1774 жылдың 14 тамызында Лейпцигте қайтыс болды, ал оның қолжазбалары Лессингтің араласуымен Дания тарихшысы П.Ф. Сумге берілді және қазір Копенгагендегі Корольдік кітапханада сақтаулы.

Reiske was born at Zörbig, in the Electorate of Saxony. From the orphanage in Halle he passed in 1733 to the University of Leipzig, and there spent five years. He tried to find his own way in middle Greek literature, to which German schools then gave little attention; but, as he had not mastered the grammar, he soon found this a sore task and took up Arabic. He was poor, having almost nothing beyond his allowance, which for the five years was only two hundred thalers. But everything of which he could cheat his appetite was spent on Arabic books, and when he had read all that was then printed he thirsted for manuscripts, and in March 1738 started on foot for Hamburg, joyous though totally unprovided, on his way to Leiden and the treasures of the Warnerianum. At Hamburg, he got some money and letters of recommendation from the Hebraist Friedrich August Wolf, and took ship to Amsterdam. There d'Orville, to whom he had an introduction, proposed to retain him as his amanuensis at a salary of six hundred guilders. Reiske refused, though he thought the offer very generous; he did not want money, he wanted manuscripts. When he reached Leiden (6 June 1738), he found that the lectures were over for the term and that the manuscripts were not open to him. But d'Orville and Albert Schultens helped him to private teaching and reading for the press, by which he was able to live. He heard the lectures of A. Schultens, and practised himself in Arabic with his son J. J. Schultens. Through Schultens too he got at Arabic manuscripts, and was even allowed sub rosa to take them home with him. Ultimately he seems to have got free access to the collection, which he catalogued—the work of almost a whole summer, for which the curators rewarded him with nine guilders. Reiske's first years in Leiden were not unhappy, until he got into serious trouble by introducing emendations of his own into the second edition of Burmann's Petronius, which he had to see through the press. His patrons withdrew from him, and his chance of perhaps becoming professor was gone; d'Orville indeed soon came round, for he could not do without Reiske, who did work of which his patron, after dressing it up in his own style, took the credit. But A. Schultens was never the same as before to him; Reiske indeed was too independent, and hurt him by his open criticisms of his master's way of making Arabic mainly a handmaid of Hebrew. Reiske himself, however, admitted that Schultens always behaved honourably to him. In 1742, by Schultens' advice Reiske took up medicine as a study by which he might hope to live if he could not do so by philology. In 1746, he graduated as M. D., the fees being remitted at Schultens' intercession. It was Schultens too who conquered the difficulties opposed to his graduation at the last moment by the faculty of theology on the ground that some of his theses had a materialistic ring. On 10 June 1746 he left the Netherlands and settled in Leipzig, where he hoped to get medical practice. But his shy, proud nature was not fitted to gain patients, and the Leipzig doctors would not recommend one who was not a Leipzig graduate. In 1747, an Arabic dedication to the electoral prince of Saxony got him the title of professor, but neither the faculty of arts nor that of medicine was willing to admit him among them, and he never delivered a course of lectures. He had still to go on doing literary task work, but his labour was much worse paid in Leipzig than in Leiden. Still he could have lived and sent his old mother, as his custom was, a yearly present of a piece of leather to be sold in retail if he had been a better manager. But, careless for the morrow, he was always printing at his own cost great books which found no buyers. In his autobiography "Lebensbeschreibung" he depicted his academical colleagues as hostile; and suspected Ernesti, under a show of friendship, secretly hindered his promotion. On the other hand, his unsparing reviews made bad blood with the pillars of the university. In 1755 to 1756 he turned his attention to Oriental coins. The custodian at the Royal Coin Cabinet in Dresden, Richter, invited him to study the coins with Arabic inscriptions. Richter asked him to explain the texts on the coins. His resulting "letters on Arabic coinage (Briefe über das arabische Münzwesen)" were posthumously published by Johann Gottfried Eichhorn. He did it very eagerly with the hope to find a suitable bread job in Dresden. However, the Seven Years' War ended all hopes to find anything in Oriental studies. His "letters on Arabic coinage" were the first serious attempt to compare the historical information gathered from the Islamic coins bearing up to 150 words – with the information from chronicles, to achieve new insights in medieval Islamic history. Among the Orientalists at his time he was now known as someone knowledgeable on Islamic coins. He was later approached by Carsten Niebuhr to identify the coins which he brought with him from his travels. But Reiske never came back seriously to this topic. At length in 1758 the magistrates of Leipzig rescued him from his misery by giving him the rectorate of St. Nicolai, and, though he still made no way with the leading men of the university and suffered from the hostility of men like Ruhnken and J. D. Michaelis, he was compensated for this by the esteem of Frederick the Great, of Lessing, Niebuhr, and many foreign scholars. The last decade of his life was made cheerful by his marriage with Ernestine Müller, who shared all his interests and learned Greek to help him with collations. In proof of his gratitude, her portrait stands beside his in the first volume of the Oratores Graeci. Reiske died in Leipzig on 14 August 1774, and his manuscript remains passed, through Lessing's mediation, to the Danish historian P. F. Suhm, and are now in the Royal Library, Copenhagen.

Жетістіктер

Ол араб әдебиетінің ғалымы ретінде ерекше көзге түсті. Әдебиеттің тарихы мен мәдени ерекшеліктеріне қызығушылық танытқан ол, ақындардың өлеңдеріне емес, олардың түсіндірмелерінде кездесетін тарихи деректерге көбірек мән берді. Жарирге жасаған түсіндірмелерде Омейядтар кезеңінде Иракта буддалық ілім мен тақуалықтың таралуы туралы мәліметтер келтірілген. "Абульфедаға жасаған тарихи жазбаларында" (Abulf. Annales Moslemici, 5 том, Копенгаген, 1789–91) ол құнды және түпнұсқа зерттеулердің мол қорын жинақтады; ол Византия авторларын араб авторларымен бірдей жақсы білген, сондай-ақ барлық тілдердегі қазіргі заманғы саяхаттар мен ежелгі және орта ғасырлық дереккөздерде де терең білімді болды. Ол нумизматикамен да қызығушылық танытты. Кең білімі мен мол оқу тәжірибесіне ол тарихи тұрғыдан дұрыс баға беру қабілетін қосты. Ол, Шултенс сияқты, Йемендік қасыдалардың көнелігіне сеніп алданған жоқ. Әрине, ол қателіктер жасады, мысалы, Мәриб бөгетінің бұзылу мерзімін анықтауға тырысқанда. Абульфеданың кейінгі жинағы болғандықтан, ол дереккөздерді әдістемелік тұрғыдан зерттеуге негіз болмаса да, Рейскедің басылымы мен түсіндірмелері араб тарихын зерттеуге және шығыс нумизматикасын тарихи тұрғыдан сынауға негіз салды, сондай-ақ араб монеталары туралы хаттары (Ж.Г. Айххорнның "Реперториумында", 9 және 11 томдар) арқылы. Алайда, араб филологиясының негізін ол емес, Сильвестр де Саси қалады. Рейске тіл білімі жоғары болды, бірақ ол оны авторларын түсіну үшін ғана қолданды; оның формаға, тілдің өзіне немесе ырғаққа деген сезімі болған жоқ. Лейпцигте Рейске негізінен грек тілінде жұмыс істеді, ал Лейденде жинаған араб материалдарын пайдалануын жалғастырды. Оның арабтану еңбегі грек тану еңбегінің құндылығынан бұрын танылды. Грек ғалымы Рейске тек соңғы жылдары ғана лайықты бағаланды және ол Сильбургтен кейін грек тілін жақсы білген алғашқы неміс екені мойндалды. Оның беделі көптеген, көбінесе асығыс немесе тіпті кітап сатушылардың тапсырысымен жасалған басылымдарында емес, оның пікірлерінде, әсіресе болжамдарында. Ол өзінің "Грек жазушыларына жасаған ескертулерін" (Animadversiones in scriptores Graecos) өзінің зиялылық гүлдері деп атайды, және шындығында осы жұқа кітапшалар оның ірі басылымдарынан артық. Автордың ойын тығыз ұстанып, ол кездесетін кедергілерді жояды, бірақ ол тілге осыншалықты сіңген және грек сияқты ойлайтындықтан, ол сезінетін қиындықтар көбінесе бізге стильдік мәселелер ғана болып көрінеді. Оның сыны эмпирикалық және әдістемелік емес, үлкен және мұқият оқуға негізделген, және ол қиындық сезінген кезде ғана қолданылады; ол үлкен және салыстырмалы біртекті әдебиетке сүйене алатын болса, ең жақсы нәтиже береді, ал жекелеген мәселелерде ол көбінесе жоғалады. Оның түзетулері көбінесе асығыс және жалған, бірақ олардың үлкен бөлігі кейіннен қолжазбалардан расталды, және оның грек танудағы еңбегі негізінен оның болжамдарында болса да, оның реализмі осы салада да сезіледі; оның неміс тіліндегі аудармалары, әсіресе, сол дәуірдегі ғалымдарға қарағанда, көбірек еркіндік пен практикалық көрегендік, нақты өмірге деген сезімді көрсетеді.

Reiske excelled as a scholar of Arabic literature. Interested in the history and the realia of the literature, he cared less for the verse of the poets than for the historical notices to be found in their scholia the much praised poetry of Hariri seemed to him a grammatical pedant. The scholia on Jarir provided information on the prevalence of Buddhist doctrine and asceticism in Iraq under the Omayyads. In the Adnotationes historicae to his Abulfeda (Abulf. Annales Moslemici, 5 vols., Copenhagen, 1789–91), he collected a veritable treasure of sound and original research; he knew the Byzantine writers as thoroughly as the Arabic authors, and was alike at home in modern works of travel in all languages and in ancient and medieval authorities. He was interested too in numismatics. To comprehensive knowledge and very wide reading he added a sound historical judgment. He was not, like Schultens, deceived by the pretended antiquity of the Yemenite Qasidas. Errors no doubt he made, as in the attempt to ascertain the date of the breach of the dam of Ma'rib. Although Abulfeda as a late epitomator afforded no starting point for methodical study of the sources, Reiske's edition with his version and notes laid the foundation for research into Arab history, and a historical criticism of Oriental numismatics with his letters on Arabic coinage (in J. G. Eichhorn's Repertorium, vols. ix. xi.). The foundation of Arabic philology, however, was laid not by him but by Silvestre de Sacy. Reiske's linguistic knowledge was great, but he used it only to understand his authors; he had no feeling for form, for language as language, or for metre. In Leipzig Reiske worked mainly at Greek, while he continued to draw on his Arabic stores accumulated in Leiden. His merit as an Arabist was sooner recognized than the value of his Greek work. Reiske the Greek scholar has been rightly valued only in recent years, and it is now recognized that he was the first German since Sylburg who had a living knowledge of the Greek tongue. His reputation does not rest on his numerous editions, often hasty or even made to booksellers' orders, but in his remarks, especially his conjectures. He himself designates the Animadversiones in scriptores Graecos as flos ingenii sui, and in truth these thin booklets outweigh his big editions. Closely following the author's thought he removes obstacles whenever he meets them, but he is so steeped in the language and thinks so truly like a Greek that the difficulties he feels often seem to us to lie in mere points of style. His criticism is empirical and unmethodical, based on immense and careful reading, and applied only when he feels a difficulty; and he is most successful when he has a large mass of tolerably homogeneous literature to lean on, whilst on isolated points he is often at a loss. His corrections are often hasty and false, but a surprisingly large proportion of them have since received confirmation from manuscripts, and, though his merits as a Grecian lie mainly in his conjectures, his realism is felt in this sphere also; his German translations especially show more freedom and practical insight, more feeling for actual life, than is common with the scholars of that age.

Араб филологиясы

Абульфеданың мұсылман жылнамалары. Латын тіліне араб тілінен Й. Я. Райске аударған. (Лейпциг, 1754 ж.)

Исламдық нумизматика

Иоганн Якоб Райскедің араб ақша жүйесі туралы хаттары, Иоганн Готфрид Эйххорнның түсіндірмелерімен және қосымшаларымен. In: Repertorium für Biblische und Morgenländische Litteratur 9 (1781), 199–268 бб.; 10 (1782), 165–240 бб.; 11 (1782), 1–44 бб.

Өмірбаян

Өзінің өмірбаянын өзі жазған. (Лейпциг, 1783).