Игнац Гольдзиһер: Исламтанудың негізін қалаушысы

Кіріспе

Венгр ислам ғалымы (1850–1921)

Игнац (Ицхак Иуда) Голдзигер (22 маусым 1850 – 13 қараша 1921), көбінесе Игнац Голдзигер деп аталады, – исламды зерттеген венгр ғалымы. Немец Теодор Нёльдеке және голланд Кристиан Снук Хургронджемен бірге ол Еуропадағы қазіргі исламтану ғылымының негізін қалаушылардың бірі саналады. Голдзигер еврей Киелі кітаптарының эзотерикалық түсіндірмесіне арналған "Еврейлер арасындағы мифология" атты маңызды еңбегімен де белгілі. Онда ол жұлдыздық білім мен астралдық теологиядан туындаған ұқсастықтарды түсіндіре отырып, еврей мифологиясын сол кездегі расистердің еврейлер басқа халықтардың мифтерін "ұрлаған" деген айыптауларынан қорғады.

Өмірбаян

Ол Германияның еврей мұрасынан шыққан Секешфехервар қаласында дүниеге келген. Ол Венгрияның мәдениет министрі Йозеф Эотвёстің қолдауымен Будапешт, Берлин, Лейпциг және Лейден университеттерінде білім алған. 1872 жылы Будапештте жеке оқытушы болды. Келесі жылы Венгрия үкіметінің қолдауымен Сирия, Палестина және Мысыр арқылы сапарға шықты. Ол Каирдегі әл-Азхар мешітіндегі мұсылман шейхтарының дәрістеріне қатысу мүмкіндігін пайдаланды. 1888 жылы ол Ислам туралы негізгі зерттеулерін жазды, онда Мұхаммедтің бірнеше дәстүрлері кейінгі кезеңге жатқызылды. 1920 жылы Құран түсіндірмелері бойынша сын еңбегін жариялады. Голдзихер өзінің ой-пікірлерін, саяхат жазбаларын және күнделікті жазбаларын жеке жазбада сақтады. Кейін бұл журнал оның неміс тіліндегі Tagebuch деген атпен жарық көрді. Голдзихердің басылып шыққан журналынан алынған келесі үзінді оның исламға деген сезімін ашады: «Осы апталарда мен мохаммадтық рухқа қатты берілдім, тіпті өзімді мұсылман деп санайтын болдым және бұл діннің тіпті ілімдік және ресми тұжырымдамасымен философиялық сананы қанағаттандыруға болатын жалғыз дін екенін ұғып алдым. Менің идеалдық мақсатым – яһуди дінін осындай рационалды деңгейге көтеру еді. Ислам діні, менің тәжірибем көрсеткендей, тек қана бір ғана дін, онда ырым-жырымдар мен пағаналық элементтер рационализмге емес, ортодоксальдық ілімге қарсы тұрады» (59-бет). Яғни, «Осы апталарда мен шын мәнінде ислам дінінің рухына еніп, ақырында өзімнің мұсылман екендігіме сенімді болдым және бұл діннің тіпті ілімдік және ресми тұжырымдамасымен философиялық сананы қанағаттандыруға болатын жалғыз дін екенін ұғынысты түрде анықтадым. Менің идеалым – яһуди дінін осындай рационалды деңгейге көтеру еді. Ислам діні – менің тәжірибемнен білгенімдей, тек қана бір ғана дін, онда ырым-жырымдар мен пағаналық элементтер рационализмге қарсы емес, әсіресе, ортодоксальды ілімге қарсы». Сандр Гилман осы үзіндіге түсініктеме бере отырып, былай деп жазады: «Ол ашқан ислам он тоғызыншы ғасырдың соңында яһудизмнің жаңа рухының үлгісі болады». Каирде Голдзихер тіпті мұсылман ретінде дұға етті: «Мыңдаған жуық діндарлардың арасында мен маңдайымды мешіт еденіне сүрттім. Өмірімде ешқашан да мен осы қасиетті жұма күніне қарағанда, осылай адал, шын мәнінде адал болған емеспін». Ислам дінін жақсы көргеніне қарамастан, Голдзихер өмір бойы құлшынысты яһуди болып қалды. Мұсаның сенімін осылай ұстану XIX ғасырдың аяғында Еуропадағы академиялық мансап іздеген адам үшін ерекшелік еді. Ол Венгриядан тыс бірнеше академиялық тағайындаулардан бас тартты және дәстүрлі дін мен патриотизмнен асып түсіп, өз сенімін түсіну үшін күресті. Бұл факт оның шығармашылығын түсінуде маңызды. Ол Исламды қазіргі еуропалық мәдениетке бейімделуден бас тартқан адамның көзімен көрді. Ислам дінін жақсы көретін болса да, ол Еуропадағы христиан дінін қатты жек көрді. Мәсіхшілікті қабылдағаны үшін ол университет профессоры лауазымына орналаса алатын еді, бірақ ол бас тартты. Голдзихер Будапештте қайтыс болды.

Born in Székesfehérvár of German Jewish heritage, he was educated at the universities of Budapest, Berlin, Leipzig and Leiden with the support of József Eötvös, Hungarian minister of culture. He became privatdozent at Budapest in 1872. In the next year, under the auspices of the Hungarian government, he began a journey through Syria, Palestine and Egypt, and took the opportunity of attending lectures of Muslim sheiks in the mosque of al Azhar in Cairo. In 1888 he wrote his main studies of Islam which attributed several traditions of Muhammad to a later period. In 1920 he published his critical work on the Qu'ran commentaries. Goldziher kept a personal record of his reflections, travel records and daily records. This journal was later published in his German mother tongue as Tagebuch. The following quotation from Goldziher's published journal provides insight into his feelings about Islam. Ich lebte mich denn auch während dieser Wochen so sehr in den mohammedanischen Geist ein, dass ich zuletzt innerlich überzeugt wurde, ich sei selbst Mohammedaner und klug herausfand, dass dies die einzige Religion sei, welche selbst in ihrer doktrinär offiziellen Gestaltung und Formulirung philosophische Köpfe befriedigen könne. Mein Ideal war es, das Judenthum zu ähnlicher rationeller Stufe zu erheben. Der Islam, so lehrte mich meine Erfahrung, sei die einzige Religion, in welcher Aberglaube und heidnische Rudimente nicht durch den Rationalismus, sondern durch die orthodoxe Lehre verpönt werden. (p. 59)

i. e., "In those weeks, I truly entered into the spirit of Islam to such an extent that ultimately I became inwardly convinced that I myself was a Muslim, and judiciously discovered that this was the only religion which, even in its doctrinal and official formulation, can satisfy philosophic minds. My ideal was to elevate Judaism to a similar rational level. Islam, as my experience taught me, is the only religion, in which superstitious and heathen ingredients are not frowned upon by rationalism, but by orthodox doctrine." Sander Gilman, in commenting on this passage, writes that, 'the Islam he discovered becomes the model for a new spirit of Judaism at the close of the nineteenth century.’ In Cairo, Goldziher even prayed as a Muslim: "In the midst of the thousands of the pious, I rubbed my forehead against the floor of the mosque. Never in my life was I more devout, more truly devout, than on that exalted Friday." Despite his love for Islam, Goldziher remained a devout Jew all his life. This bond to the Mosaic faith was unusual for a man seeking an academic career in Europe in the late 19th century. He turned down several academic appointments outside of Hungary and struggled to understand his faith while transcending conventional piety and patriotism. This fact is significant in understanding his work. He saw Islam through the eyes of someone who refused to assimilate into contemporary European culture. In fact, despite his fondness for Islam, he had little affection, if not outright scorn, for European Christianity. As a convert to Christianity he would have easily received a university appointment as full professor but he refused. Goldziher died in Budapest.

Мансап

1890 жылы ол "Мұхаммедтік зерттеулерді" жариялады, онда Хадис Мұхаммедтің сөздерінен гөрі, Мұхаммедтің қайтысынан кейінгі екі ғасырдағы заңдық және діни дау-дамайларды бейнелейтінін көрсетті. Ол ислам заңының Рим заңынан туындағанына сенді, бірақ Патриция Кроунның пікірінше, оның осы тұстағы аргументтері "көңілсіздікпен әлсіз". Голдзихер 44 жасқа келгенге дейін Будапешт университетінде оқытушылық қызметке орналаса алмады. Ол көптеген халықаралық конгрестерде Венгрия үкіметі мен Ғылым академиясын өкілдік етті. 1889 жылы Стокгольмде өткен Шығыстану конгресінде үлкен алтын медальға ие болды. Ол бірнеше венгр және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі болды, сондай-ақ Будапешттегі еврей қауымының хатшысы болып тағайындалды. Оған Кембридж университеті (1904) Litt.D. және Абердин университеті (1906) LL.D. дәрежелері берілді.

Сионизмге қатысты көзқарастар

Голдзиер сионизмді этникалық ұлтшылдық сезім және иудаизм дінінен немесе яһуди болуді анықтайтын нәрседен ерекшеленетін идеология ретінде қарастырды: "Яһудилік – діни ұғым, этнографиялық емес. Мен ұлтым бойынша Трансдунайлықпын, ал дінім бойынша – яһудимін. Иерусалимнен Венгрияға жол тартқанда, үйге қайтып келгендей сезіндім".