Генри Юл – шотланд суретші, география ғалымы (1820-1889). Марко Поло, Жорданның еңбектерін аударған, «Хобсон-Жобсон» сөздігін жасаған. География, шығыстану.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотландтық шығыстанушы және географ (1820–1889)
Scottish Orientalist and geographer (1820–1889)
Полковник сэр Генри Юл (1 мамыр 1820 – 30 желтоқсан 1889) – шотландтық шығыстанушы және географ. Ол көптеген саяхат кітаптарын жариялаған, соның ішінде Марко Поло және 14 ғасырлық доминикан монахы Джорданның «Мирабилия» еңбектерінің аудармаларын қамтыды. Ол Артур Кок Бернеллмен бірге англо-индиялық терминдер сөздігі – «Хобсон Джобсонды» да құрастырған.
Colonel Sir Henry Yule (1 May 1820 – 30 December 1889) was a Scottish Orientalist and geographer. He published many travel books, including translations of the work of Marco Polo and Mirabilia by the 14th century Dominican Friar Jordanus. He was also the compiler of a dictionary of Anglo Indian terms, the Hobson Jobson, with Arthur Coke Burnell.
Ерте өмір
Генри Юл 1820 жылдың 1 мамырында Шотландияның Эдинбург қаласына жақын орналасқан Инверск қаласында дүниеге келді. Ол майор Уильям Юлдің (1764–1839) және оның әйелі Элизабет Патерсонның (шамамен 1827 жылы қайтыс болған) кіші ұлы болды. Уильям Юл Шығыс Үндістан компаниясының Бенгалия армиясында офицер болып қызмет еткен және 1806 жылы зейнетке шыққан. Уильямның інісі – ботаник Джон Юл FRSE. Элизабет Генри сегіз жасқа толғанға дейін қайтыс болды, ал Уильям ұлдарымен бірге Эдинбургке көшіп барды, онда Генри Корольдік орта мектепке оқуға түсті. 1833 жылы ол Солтүстік Йоркширдегі Рипон қаласына жақын Уат ауылындағы пасторханасында преподобный Генри Гамильтоннан жеке сабақтар алды. Келесі жылы Гамильтон Кембриджге көшіп кеткенде, Юл Кембридждің жанындағы Папворт Эверардта преподобный Джеймс Чаллис қамқорлығына берілді. Басқа оқушылар Джон Нил және Харви Гудвин болды. (Нил Англия шіркеуіндегі әйелдер қауымы – Сент Маргарет қоғамын құрды, ол ауруларды күтіп-баптауға арналған, ал Гудвин Карлайл епископы болды.) Юлдың Папворт Эверардтағы оқуы 1826 жылы Чаллис Плюмиан астрономия профессоры болып тағайындалып, Кембридждегі обсерваторияға көшкенде аяқталды. Лондон университетінің колледжінде қысқа уақыт оқығаннан кейін Юл Кройдон қаласының жанындағы Эддискомбедегі Шығыс Үндістан әскери колледжіне (1837–1838) түсті, содан кейін Кент графтығындағы Чатемдегі Корольдік инженерлер мекемесіне оқуға қабылданды. 1838 жылдың желтоқсанында ол офицерлік шен алды және 1840 жылы Бенгал инженерлеріне қосылды. Генридің екі ағасы да Үндістанда жұмыс істеді. Ең үлкені, Джордж Удный Юл (1813–1886), Бенгалия азаматтық қызметінде жұмыс істеді. Екінші ағасы Роберт (1817–1857) Үндістан көтерілісі кезінде Дели қаласының жанында қаза тапты. Статистик Удный Юл – Джорджтың ұлы, демек Генридің сіңілі баласы болды. Генри араб және парсы әдебиетіне қызығушылық танытып, ежелгі қолжазбаларды жинады. Кейіннен оларды ұлдары Британ мұражайына сыйға берді. Ол Әбу Талибтің ұлы Әлидің (Мұхаммед пайғамбардың мұрагері Әли туралы; "апотегма" деген түсініксіз ағылшын сөзі – қысқа, терең мағыналы сөздер, қараңыз хадис) сөздерін аударды.
Henry Yule was born at Inveresk near Edinburgh in Scotland on 1 May 1820. He was the youngest son of Major William Yule (1764–1839) and his wife Elizabeth Paterson (died circa 1827). William Yule had served as an officer in the Bengal army of the East India Company and had retired in 1806. William's uncle was the botanist John Yule FRSE. Elizabeth died before Henry was eight and William moved to Edinburgh with his sons, where Henry attended the Royal High School. In 1833 he was sent to be coached by the Reverend Henry Hamilton at his rectory in the village of Wath near Ripon in North Yorkshire. When Hamilton moved to Cambridge in the following year Yule was transferred to the care of the Reverend James Challis, at Papworth Everard near Cambridge. The other resident pupils were John Neale and Harvey Goodwin. (Neale co founded the Society of Saint Margaret, an order of women in the Church of England dedicated to nursing the sick, while Goodwin became Bishop of Carlisle.) Yule's stay at Papworth Everard ended in 1826 when Challis was appointed Plumian Professor of Astronomy and moved to the Observatory in Cambridge. After a brief period at University College London, Yule entered the East India Military College at Addiscombe near Croydon (1837–8), followed by the Royal Engineers Establishment at Chatham, Kent. He obtained his commission in December 1838, and joined the Bengal Engineers in 1840. Both of Henry's brothers worked in India. The eldest, George Udny Yule (1813–1886), worked in the Bengal civil service. The other brother, Robert (1817–1857), died near Delhi during the Indian Rebellion. The statistician Udny Yule was the son of George and thus the nephew of Henry. Henry was interested in Arabic and Persian literature and collected early manuscripts. These were later donated by his sons to the British Museum. He translated the Apothegms of Ali the son of Abu Talib (referring to Ali, the successor to Mohammed, the prophet of Islam; the obscure English word "apothegm" refers to short pithy sayings, see hadith.)
Үндістан
1840 жылдың соңында Юл Калькуттаға келді. Оның алғашқы қызметі қазіргі Мегалайя штатының Бенгалияның солтүстік-шығысындағы Хаси таулы аймағында болды. Оның міндеті – көмірді жазыққа тасымалдаудың тиімді жолын табу еді. Ол бұл істе сәттілікке жете алмады, бірақ аймаққа қызығып, оның халқы туралы жазбалар жасады, соның ішінде олардың тірі тамырлардан тоқылған көпірлерінің алғашқы жазбаша сипаттамасын жазды. 1842 жылы капитан (кейін генерал) Уильям Бейкер басқаратын инженерлер тобына ауыстырылды. Олардың штаб-пәтері Делидің солтүстігіндегі Карнал қаласында орналасқан. 1843 жылы Англияға оралып, Бенгалия әскерінің генерал-майоры Мартин Уайттың қызы Анна Марияға (1875 жылы қайтыс болды) үйленді. 1843 жылдың қараша айында ол онымен бірге Үндістанға қайтып келді, бірақ оның денсаулығы нашарлағандықтан кері оралды. Ол Ганг каналының суару жүйесі мен аймақтағы халық денсаулығына тигізетін әсерін зерттеуге арналған комиссия мүшесі болып тағайындалды. Ол екі сикх соғысына қатысты (1845–1846 және 1848–1849). 1849 жылы үш жылға үзіліс алып, әйелімен бірге Эдинбургке оралды. Шотландия теңіз және әскери академиясында дәріс берді және бекіністер туралы (1851) кітап жазды. 1852 жылы Эми атты қызы дүниеге келді. Одан кейін Юл Аркан мен Бирмаға оралып, жаңа теміржол жүйесін басқарды. Бұл 1855 жылы полковник Артур Фейрдің Бирманың Ава қаласына жасаған миссиясының хатшысы болып тағайындалуымен тоқтап қалды. 1858 жылы ол осы саяхаты туралы "Ава сарайына миссияның баяндамасы" атты суреттерімен бірге жариялады. 1857 жылғы көтеріліс оның өмірін қиындатты, және Юл генерал-губернаторлар Лорд Далхаузи мен Лорд Кэннингке жақын болғанымен, ол жұмысына деген қызығушылығын жоғалтты.
Yule arrived in Calcutta at the end of 1840. His first posting was in the Khasi Hills, a remote area to the northeast of Bengal in the modern state of Meghalaya. His mission was to establish a practical method of transporting coal to the plains. In this he was unsuccessful but he became fascinated by the region and wrote an account of its people, including the first written description of their living root bridges. In 1842 he was transferred to a team of engineers led by Captain (later General) William Baker charged with the construction of irrigation canals. Their headquarters were at Karnal, to the north of Delhi. He returned to England in 1843 and married his cousin Anna Maria (died 1875), daughter of Major General Martin White of the Bengal Infantry (died 1856). In November 1843 she accompanied him back to India but returned owing to ill health. He was appointed to a committee charged with investigating the relationship between irrigation by the proposed Ganges Canal and its impact on public health in the area. He served in both the Sikh wars (1845–1846 and 1848–1849). In 1849 he took three years of extended leave and returned to live in Edinburgh with his wife. He lectured at the Scottish Naval and Military Academy and wrote a volume on fortifications (1851). A daughter, Amy, was born in 1852 and shortly after her birth, Yule returned to Bengal. He worked in Arakan and Burma and was put in charge of a new railway system. This was interrupted by a posting as a secretary to Colonel Arthur Phayre's mission to Ava, Burma, in 1855. In 1858 he published his account of this journey, Narrative of the Mission to the Court of Ava with illustrations. The 1857 rebellion made his life difficult, and although Yule was close to the governor generals Lord Dalhousie and Lord Canning, he lost interest in his work.
Еуропадағы зейнеткерлік өмір
1862 жылы Юл зейнеткерлікке шықты, ал Канингтің сол жылы қайтыс болуы оған Лондонда қызметке тағайындалуды табуды қиын етті. 1863 жылы сэр Родерик Мёрчисонның ықпалымен ол Бат орденінің серігі атанды. Бос уақытын Орта Азияның орта ғасырлық тарихы мен географиясын зерттеуге арнады. Әйелі ауырып қалғандықтан, олар Еуропаны кесіп өтіп, Сицилиядағы Палермо қаласына қоныстанды. Ол сол кездегі бай кітапханаларды пайдаланды. 1866 жылы «Катай және сондағы жол», ал 1871 жылы «Марко Поло кітабы» жариялады, осы еңбектері үшін келесі жылы Корольдік географиялық қоғамның негіздеушісінің медалін алды. 1875 жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін Юл Англияға оралды және Үндістан Кеңесіне мүше болып тағайындалды. 1877 жылы Юл қайтадан үйленді, оның жаңа әйелі Мэри Вильгельмина (26 сәуір 1881 жылы қайтыс болды), Бенгалия азаматтық қызметкері Фулвар Скипвиттің қызы еді. Юл Хаклют қоғамының мүшесі және 1877 жылдан 1889 жылға дейін президенті болды. Ол сондай-ақ Корольдік географиялық қоғамның вице-президенті (1887–1889) болды және Генри Хиндманмен бірлесе Генри Мортон Стэнлиге қарсы наразылық білдірмегенде, президент болар еді. Қоғам Стэнлиді құрметпен қабылдағысы келді, бірақ Юл Африкадағы зорлық-зомбылыққа қарсы тұрды. Оның қадір тұтқан тұлғаларының бірі – Гарнет Вользели, 1-ші виконт Вользели еді. Хаклют қоғамы үшін Юл 14 ғасырлық монах Жорданның саяхаттарының аудармасы – «Mirabilia Descripta» (1863) және Уильям Хеджестің күнделігін (3 том, 1887–1889) редакциялады. Соңғысы Уильям Питт, 1-ші Чатэм графының атасы – Губернатор Питттің өмірбаянын қамтиды. Ол Николай Пржевальскийдің «Моңғолия» (1876) және капитан Уильям Гиллдің «Алтын құмдар өзені» (1880) кітаптарына кіріспе жазды. «Royal Engineers' Journal» журналына өмірбаяндық мақалалар жазды, сондай-ақ «Британ энциклопедиясына» көптеген географиялық мақалалар жазды. Юлдің Артур К. Бернеллмен бірге жинақтаған ең танымал еңбегі – «Хобсон-Жобсон» (1886) – ағылшын-үнді сөздері мен тіркестерінің тарихи сөздігі, ол бүгінгі күнге дейін Британ Үндістанында қолданылған тілді түсінуге көмектеседі. Юл 1889 жылдың 30 желтоқсанында 69 жасында Лондонның Эрлс-Корт ауданындағы Пеньверн-роудтың 3-үйінде қайтыс болды және Тунбридж-Уэллс қаласында жерленді.
Yule retired in 1862, and Canning's death in that year made it difficult for him to find any official appointment in London. In 1863 he was created a Companion of the Order of the Bath through the influence of Sir Roderick Murchison. He devoted his leisure to the medieval history and geography of Central Asia. His wife became unwell, and they crossed Europe to settle in Palermo, Sicily. He made use of the richly stocked public libraries there during this period. He published Cathay and the Way Thither (1866), and the Book of Marco Polo (1871), for which he received the Founder's Medal of the Royal Geographical Society the following year. After his wife's death in 1875, Yule returned to England, where he was appointed to the Council of India. Yule remarried in 1877, his new wife Mary Wilhelmina (died 26 April 1881) the daughter of a Bengal civil servant, Fulwar Skipwith. Yule was a member, and from 1877 to 1889 President, of the Hakluyt Society. He was also vice president of the Royal Geographical Society (1887–9), and would have become a president but for a protest that he led along with Henry Hyndman against Henry Morton Stanley. The Society wanted to welcome Stanley but Yule stood against the violent methods used in Africa. One of his heroes, on the other hand, was Garnet Wolseley, 1st Viscount Wolseley. For the Hakluyt Society, Yule edited the Mirabilia Descripta (1863), a translation of the travels of the 14th century Friar Jordanus, and The Diary of William Hedges (3 vols, 1887–89). The latter contains a biography of Governor Pitt, grandfather of William Pitt, 1st Earl of Chatham. He contributed introductions to Nikolay Przhevalsky's Mongolia (1876) and Captain William Gill's The River of Golden Sand (1880). He wrote biographical notes for the Royal Engineers' Journal, and many geographical entries in the Encyclopædia Britannica. Yule's most popular work, compiled with Arthur C. Burnell, was the Hobson Jobson (1886), a historical dictionary of Anglo Indian words and phrases which continues to provide an insight into the language used in British India. Yule died at his home at 3 Penywern Road, Earls Court, London, on 30 December 1889 aged 69, and is buried at Tunbridge Wells.
Марапаттар
Юлге 1884 жылы Эдинбург университетінен құрметті докторлық дәрежесі (LL. D.) берілді және 1886 жылғы Отар және Үндістан көрмесіне патшалық комиссар болып тағайындалды. 1889 жылы ол Үндістан жұлдызы орденінің кавалер-командоры атанды. 1889 жылы Шотландия Корольдік географиялық қоғамының мүшесі (FRSGS) болып сайланды.
Yule was awarded an honorary doctorate (LL. D.) from Edinburgh University in 1884 and served as royal commissioner for the Colonial and Indian Exhibition of 1886. He was created Knight Commander of the Order of the Star of India in 1889. In 1889 he was made a Fellow of the Royal Scottish Geographical Society (FRSGS).