Кіріспе

Француз епискобы басқа адам

Анри Жан Батист Грегуар (4 желтоқсан 1750 – 28 мамыр 1831), көбінесе Грегуар аба деп аталады, француз католик дін қызметкері, Блуаның конституциялық епискобы және революциялық лидер болды. Ол құлдықты жоюға белсенді түрде күш салған және барлық адамға сайлау құқығын қолдаған жақтаушы болды. Ол Bureau des longitudes, Institut de France және Conservatoire national des arts et métiers ұйымдарының негізін қалаушы мүшесі еді.

Ерте өмір және білім

Грегуар Францияның Луневиль қаласына жақын Вего қаласында тігіншінің ұлы болып дүниеге келді. Нансидегі иезуит колледжінде білім алған ол 1782 жылы Эмберменильдің пастор (парихиялық діни қызметкері) болды. 1783 жылы «Поэзияны мадақтау» еңбегі үшін Нанси академиясы, ал 1788 жылы «Еврейлердің физикалық және рухани жаңғыруы туралы» еңбегі үшін Мец академиясы оны марапаттады. 1789 жылы Нанси билігінің дін қызметкерлері оны Бас Штатқа (генерал-штат) депутат етіп сайлады, ол көп ұзамай революцияны қолдаған янсеншіл немесе галликандық көзқарастағы дін қызметкерлері мен мирян депутаттарының тобында танымал болды. Ол үшінші тәрбиеге қосылған алғашқы дін қызметкерлерінің бірі болды, осылайша үш тәрбиенің бірігуіне елеулі үлес қосты. Бастилияға шабуыл жасалып жатқанда алпыс екі сағатқа созылған мәжіліске төрағалық етті және «ұлттың жаулары» деп есептелгендерге қарсы ызамен сөйледі. Кейіннен ол ақсүйектер мен шіркеудің жеңілдіктерін жоюда маңызды рөл атқарды.

Конституциялық епископ

Дін қызметкерлерінің жаңа азаматтық конституциясына сәйкес, ол ант берген алғашқы діни қызметкер болды (1790 жылдың 27 желтоқсаны), Грегуар екі департаменттен епископ болып сайланды. Ол Луар және Шер департаментін таңдады, бірақ Блуа епискобының ескі атағын алды және он жыл бойы (1791–1801) өзінің епархиясын үлгілі құлшыныспен басқарды. Шын жүректен республикашыл болғандықтан, ол Ұлттық конвенттің бірінші сессиясында (1792 жылдың 21 қыркүйегінде) монархияны жою туралы Колло д’Эрбуаның ұсынысын «Патшалар моральда табиғаттағы құбылыстар сияқты» деген есте қаларлық сөздерімен ыстық қолдады. 1792 жылдың 15 қарашасында ол сөйлеген сөзінде король Людовик XVI-ны сотқа тартуды талап етті, содан кейін бірден конвент президенті болып сайланды және ол епископтық көше киімінде төрағалық етті. Сот барысында Савойяны Франциямен біріктіру миссиясымен басқа үш әріптесімен бірге болмағандықтан, олар патшаны айыптауды талап ететін хат жазды, бірақ өлім жазасын тоқтатуды ұсынып, монархтың өмірін сақтап қалуға тырысты. 1793 жылдың 7 қарашасында Париж епискобы Жан Батист Жозеф Гобель конвент алдында епископтық лауазымынан бас тартуға қорқытылғанда, уақытша болмаған Грегуар осы жағдайды естіп, көптеген депутаттардың наразылығына ұшырады, өйткені ол өз дінінен немесе лауазымынан бас тартудан бас тартты. Осы батылдығының арқасында ол гильотинадан құтылды. Террор кезінде конвентте, баспасөзде және көше төңіректерінде ілінген плакаттардағы шабуылдарға қарамастан, Грегуар епископтық киімімен көшеде пайда болды және үйінде күнделікті мисса өткізді. Ол шіркеулерді қайта ашуды алғашқы болып ұсынды (1794 жылдың 21 желтоқсанындағы сөйлеуі). Грегуар сонымен қатар революция кезінде болған мүліктің жойқылуын білдіретін «вандализм» терминін енгізді, бұл Ұлттық конвенттің бұйрығымен немесе жеке тұлғалардың әрекетінен болды. 1794 жылы Ұлттық конвентке ұсынған үш баяндамасында Грегуар өнер туындыларын, архитектураны, жазуларды, кітаптар мен қолжазбаларды қосымша қорғауды ұсынды. Жозеф Сакс және Стэнли Идзерда сияқты ғалымдар оны мәдени мұраны сақтау идеясының негізін қалаушылардың бірі деп есептейді.

Франция диалектілерін жою

Абат Грегуар француз ұлттық тілін біріктіруді жақтағаны және 1794 жылғы 4 маусымда Ұлттық конвенцияға ұсынған Rapport sur la Nécessité et les Moyens d'anéantir les Patois et d'universaliser l'Usage de la Langue française (Патоисті жою және француз тілін қолдануды жаһандану қажеттілігі мен құралдары туралы есеп) жазғаны үшін белгілі. Өзінің зерттеулеріне сәйкес, Франциядағы адамдардың басым көпшілігі 33 диалектінің немесе патоистің бірінде сөйлейтін болса, француз тілін халыққа таңу қажеттігін және басқа барлық диалекттерді жою қажеттігін айтты. Ол Лорейн "патоиін" біліп өскен болғанымен, оның қорытындысы сол кездегі Якобин айналасында кең таралған көзқарасқа негізделді: Францияның тілдік әртүрлілігі Франция ақсүйектері Францияның әртүрлі тілдік топтарын бір-бірінен және француз тілінде сөйлейтін саяси институттардан бөліп ұстау үшін әдейі пайдаланған. Сондықтан Грегуар түрлі патоистер француз азаматтарының жеке құқықтарын іске асыру мүмкіндігін шектейді деп санайды. Дегенмен, оның жұмысына француз тілінің басымдығы туралы күшейіп келе жатқан сезім әсер етті, оны Бертран Барер 1794 жылғы Rapport du Comité de salut public sur les idiomes еңбегімен бастаған еді. Осылайша ол корсика және альзас тілдерін итальян және неміс тілдерінің "өте нашарлаған" (très dégénérés) түрлері деп санады. Оның пікірінше, окситан тілі траубадурлар тілінің синтаксистік тұрғыдан дұрыс емес, өзара түсініспейтін жергілікті қалдықтарына бөлініп кеткен және оны Париж тіліне ауыстыру керек. Осылайша, бір ғасырдан кейін Жюль Ферри саясатымен күрт кеңейтілген және Франциядағы аймақтық тілдердің қолданылуын азайтуға әкелген процесс басталды.

Растық теңдік

1789 жылдың қазан айында Грегуар Сен-Домингодан келген, өзінің тобының өкілі ретінде Конституциялық жиналысқа қабылдануға тырысқан еркін түсті плантатор Жюльен Раймондпен кездескеннен кейін, құлдыққа қарсы күреске (abolitionism) зор қызығушылық танытты. Грегуар нәсілдік теңдік тақырыбында көптеген памфлеттер, сосын кітаптар жариялады. Грегуар сондай-ақ "Қаралардың достастары" қоғамының ықпалды мүшесі болды, бірақ сол кезде бұл қоғам мен оған ұқсас көптеген басқа да ұйымдар радикалды саналды. Ұлттық жиналыстың мүшесі ретінде Грегуар Франциядағы құлдықты жою сияқты көріне берсе, қарама-қайшы пікірлерді қолдады, бірақ дін қызметкері ретіндегі өзінің мәртебесін сақтап қалды, ал дін қызметкерлері көбінесе Франция мен оның колонияларында құлдықты сақтап қалуды қалатын. 1791 жылдың мамырында Грегуардың ұсынысымен Конституциялық жиналыс француз колонияларындағы белгілі бір бай түсті еркіндерге ақ адамдармен бірдей құқықтар беру туралы алғашқы заңды қабылдады. Кейін ол "De la littérature des Nègres" еңбегімен, қара авторлардың әдебиеті туралы жұмысымен танылды, себебі ол оқырмандарға қаралардың ақтармен барлық жағынан, соның ішінде интеллектуалдық қабілеттерімен тең екенін көрсетті. 1810 жылы энциклопедия Париждегі эмигрант, ирланд республикашылы Дэвид Бейли Уорденнің ағылшын тіліне аудармасымен Нью-Йоркте жарық көрді.

Яһудилердің теңдігі

Грегуар яһудилердің досы деп есептелді. Ол француз қоғамында яһудилердің айтылатын бұзылысының туа біткен емес, керісінше олардың жағдайларының салдары екенін айтты. Яһудилердің жағдайына оларға қалай қарағандары, христиандардың оларды қуғындауы және раввиндердің "ақылға сыймас" үйретіктері кінәлі деп санды және оларды қоғамның бағытына енгізіп, азаматтар етіп жасауға болатынына сенді.

1795 жылдан кейінгі саяси мансап

1795 жылы Директория құрылғаннан кейін Грегуар Бес жүздік кеңеске сайланды. Ол және оның әріптес кеңес мүшелері Наполеон билікті басып алған 18 Брумердің төңкерісіне қарсылық көрсетті. Наполеон Бонапарттың билігі тұсында Грегуар Заң шығару корпусының, содан кейін Сенаттың (1801) мүшесі болды. Ол 1797 және 1801 жылдарғы ұлттық шіркеу кеңестерінде жетекшілік етті; бірақ ол Наполеонның Ватиканмен келісу саясатына қатысты қарсы болды және Конкордатқа қол қойылғаннан кейін 1801 жылғы 8 қазанда епископ лауазымынан бас тартты. Ол француз империясының жариялануына қарсы дауыс берген Сенаттағы бес адамның бірі болды, сондай-ақ жаңа француз аристократиясын құруға және Наполеонның Жозефина де Богарнеден ажырасуына да қарсы шықты. Осыған қарамастан, ол граф титулына ие болды және Легион құрметінің офицері атанды. Наполеонның билігінің соңғы жылдарында Англия мен Германияға саяхат жасап, 1814 жылы Францияға оралды. Бурбондардың қайта орнатылуынан кейін Грегуардың беделі сақталды, бірақ революционер және схизматик епископ ретінде ол роялистердің жек көруіне де тап болды. Ол Франция институтынан қуылды. Осыдан кейін ол зейнеткерлікке шығып, әдебиетпен шұғылданып, Еуропаның басқа да зиялыларымен хат алмасты. Көрерлік табу үшін кітапханасын сатуға мәжбүр болды. 1814 жылы «De la constitution française de l'an 1814» атты еңбегін жариялады, онда ол Хартияны либералдық тұрғысынан талдады, ал бұл жұмыс 1819 жылы төртінші басылымына жетті, сондай-ақ ол сол жылы Изер департаментінен Төменгі палатаға сайланды. Бұл Бес держава одағы үшін қауіпті жағдай деп есептелді, және Эйх-ла-Шапель шартының талаптарына сәйкес Францияға жаңа қарулы араласу мәселесі көтерілді. Мұны болдырмау үшін XVIII Людовик сайлау құқығын өзгерту туралы шешім қабылдады; Дессоль кабинеті отставкаға кетті, ал жаңа премьер-министр граф Деказдің алғашқы әрекеті Грегуардың сайлауын жою болды.

Өлім, жерлеу және көшіру

Галликандық революциялық және либералдық көзқарастарына қарамастан, Грегуар өзін шын ниетпен католик санайтын. 1831 жылы соңғы ауруы кезінде ол приход пасторына, ясендік көзқарастағы дін қызметкеріне, шіркеудің соңғы қадірлі нысандарын беруін өтінді. Париж архиепискобы, Гьясинт Луи де Квелен, Грегуардың дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясына берген антын қайтарып алу шартымен ғана келісуге дайын болды, бірақ Грегуар бұған бас тартты. Архиепископқа наразылық білдіре отырып, аббат Барадер Грегуарға жол азығын берді, ал соңғы жағу рәсімін азаматтық конституцияға қарсы болған аббат Гвильон архиепископ пен приход пасторымен ақылдаспай-ақ жасады. Архиепископтың бұл қатысы Парижде қыжырлы дау тудырды, үкімет сол жылдың ақпан айындағы тәртіпсіздіктердің қайталануын болдырмау үшін әскерлерді орналастырды, нәтижесінде Сен-Жермен-л'Оксерруа шіркеуі мен архиепископ сарайы тоналды. Грегуардың қосылуы Боа аббаттығының шіркеуінде өтті. Оның дін қызметкерлері архиепископтың бұйрығымен қатыспады, ал мессаны аббат Луи Шарль де Грье (1755–1836) екі дін қызметкерінің көмегімен орындады, катафалк епископтық белгілермен әсемделді. Мәйіт шіркеуден шыққаннан кейін, оны таситын арбадан аттарды шешіп, студенттер Монпарнас зиратына дейін сүйреп әкелді, ал процессияны шамамен 20 000 адамнан тұратын көпшілік іздеп келді. 1989 жылдың 12 желтоқсанында оның күлі француз танымалдарының мәңгілік бейіті – Пантеонға, президент Франсуа Миттеран төрағалығымен өткен салтанатты рәсімде көшірілді. Францияның апостолдық нунцийі, архиепископ Лоренцо Антонетти, және Эврё епискобы Жак Гейло да қатысты. Париж архиепискобы, кардинал Жан-Мари Люстижер, Грегуардың естелігіне арналған реквиемдік мессаны өткен күні өткізді.