Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адам құқықтарын үш хронологиялық санатқа бөлу
Division of human rights into three chronological categories
Адам құқықтарын үш ұрпаққа бөлуді алғаш рет 1979 жылы Страсбургтегі Адам құқықтары жөніндегі халықаралық институтта чех заңгері Карел Васак ұсынған. Ол бұл терминді кемінде 1977 жылдың қарашасынан бері қолданған. Васактың теориялары негізінен еуропалық құқықта қалыптасқан. Екі жыл өткен соң сөйлеген сөзінде, оның бөлулері француз революциясының үш ұранына – бостандық, теңдік, бауырластық – сәйкес келеді. Осы үш ұрпақ Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтары туралы хартасының кейбір тақырыптарында көрініс тапқан. Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы бірінші және екінші ұрпақ құқықтарын тізімдейді, бірақ құжаттың өзі оларды Васак ұсынған жүйеге сәйкес нақты реттеп көрсетпейді.
The division of human rights into three generations was initially proposed in 1979 by the Czech jurist Karel Vasak at the International Institute of Human Rights in Strasbourg. He used the term at least as early as November 1977. Vasak's theories have primarily taken root in European law. In a speech two years later, his divisions follow the three watchwords of the French Revolution: Liberty, Equality, Fraternity. The three generations are reflected in some of the rubrics of the Charter of Fundamental Rights of the European Union. While the Universal Declaration of Human Rights lists first and second generation rights, the document itself does not specifically order them in accordance with Vasak's framework.
Адам құқықтары бірінші буыны
Адам құқықтарының бірінші буыны, кейде «көк құқықтар» деп аталады, негізінен бостандықпен және саяси өмірге қатысумен айналысады. Олар негізінен азаматтық және саяси сипатта: олар жеке адамды мемлекеттің артық қимылдарынан қорғау үшін теріс қызмет етеді. Бірінші буын құқықтарының ішінде, басқалармен қатар, өмір сүру құқығы, заң алдындағы теңдік, сөз бостандығы, дін бостандығы, меншік құқығы, әділ сотқа қол жеткізу құқығы және сайлау құқығы бар. Осы құқықтардың кейбіреулері мен заңмен қамтамасыз етілген сот процесі құқығы 1215 жылғы Магна Картаға және 1689 жылғы Англиялық құқықтар туралы Билльде көрсетілген ағылшын халқының құқықтарына дейін жетеді. Адам құқықтарының толық жиынтығы бірінші буын 1789 жылы Францияда «Адам және азамат құқықтары туралы декларациясымен» және 1791 жылы АҚШ-та «Құқықтар туралы Билльмен» қалыптасты. Олар алғаш рет 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 3-21-баптарында және кейіннен 1966 жылғы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде халықаралық құқықта бекітілді. Еуропада олар 1953 жылғы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияда бекітілді.
First generation human rights, sometimes called "blue rights", deal essentially with liberty and participation in political life. They are fundamentally civil and political in nature: They serve negatively to protect the individual from excesses of the state. First generation rights include, among other things, the right to life, equality before the law, freedom of speech, freedom of religion, property rights, the right to a fair trial, and voting rights. Some of these rights and the right to due process date back to the Magna Carta of 1215 and the Rights of Englishmen, which were expressed in the English Bill of Rights in 1689. A more full set of first generation human rights was pioneered in France by the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789, and by the United States Bill of Rights in 1791. They were enshrined at the global level and given status in international law first by Articles 3 to 21 of the 1948 Universal Declaration of Human Rights and later in the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights. In Europe, they were enshrined in the European Convention on Human Rights in 1953.
Екінші буын адам құқықтары
Екінші буынның адам құқықтары теңдікпен байланысты және оларды үкіметтер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мойындауды бастады. Олар негізінен экономикалық, әлеуметтік және мәдени сипатта. Олар азаматтардың әртүрлі мүшелеріне тең жағдай мен тең қарауға кепілдік береді. Екіншілік құқықтарға әділ және қолайлы жағдайда жұмыс істеу құқығы, тамақ, баспана және денсаулық сақтау құқығы, сондай-ақ әлеуметтік қамсыздандыру мен жұмыссыздық жәрдемақысы кіреді. Бірінші буынның құқықтары сияқты, олар да Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияда қамтылған және одан әрі Жалпыға ортақ декларацияның 22-28 баптарында, сондай-ақ Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіде бекітілген. Америка Құрама Штаттарында президент Франклин Д. Рузвельт 1944 жылғы 11 қаңтардағы Одақ туралы мәлімдемесінде осыған ұқсас мәселелерді қамтитын Екінші құқық туралы билль ұсынды. Бүгінде көптеген елдер, мемлекеттер немесе елдер тобы адам құқықтарының жан-жақты жиынтығын қамтамасыз ететін заңмен міндетті декларацияларды қабылдады, мысалы, Еуропалық әлеуметтік харта. АҚШ-тың кейбір штаттары осы экономикалық құқықтардың бір бөлігін қабылдады; мысалы, Нью-Йорк штаты тегін білім алу құқығын, сондай-ақ "ұйымдасу және ұжымдық келісімдер жасау құқығын" және жұмысшыларға өтемақы төлеуді конституциялық заңына енгізді. Бұл құқықтар кейде "қызыл" құқықтар деп аталады. Олар үкіметке оларды құрметтеуге, қолдауға және іске асыруға міндеттейді, бірақ бұл қолда бар ресурстарға байланысты. Бұл міндет мемлекетке жүктеледі, өйткені ол өз ресурстарын қадағалайды. Ешкімнің тұрғын үйге және білім алуға тікелей құқығы жоқ. (Мысалы, Оңтүстік Африкада құқық тұрғын үйге емес, "жетілді тұрғын үйге қол жеткізуге" бағытталған, ол кезең-кезеңмен іске асырылады.) Үкіметтің міндеті осы оң құқықтарды іске асыру болып табылады.
Second generation human rights are related to equality and began to be recognized by governments after World War II. They are fundamentally economic, social, and cultural in nature. They guarantee different members of the citizenry equal conditions and treatment. Secondary rights would include a right to be employed in just and favorable condition, rights to food, housing and health care, as well as social security and unemployment benefits. Like first generation rights, they were also covered by the Universal Declaration of Human Rights, and further embodied in Articles 22 to 28 of the Universal Declaration, and the International Covenant on Economic, Social, and Cultural Rights. In the United States of America, President Franklin D. Roosevelt proposed a Second Bill of Rights, covering much the same grounds, during his State of the Union Address on January 11, 1944. Today, many nations, states, or groups of nations have developed legally binding declarations guaranteeing comprehensive sets of human rights, e. g. the European Social Charter. Some U. S. states have enacted some of these economic rights; for example, the state of New York has enshrined the right to a free education, as well as "the right to organize and to bargain collectively", and workers' compensation, in its constitutional law. These rights are sometimes referred to as "red" rights. They impose upon the government the duty to respect and promote and fulfill them, but this depends on the availability of resources. The duty is imposed on the state because it controls its own resources. No one has the direct right to housing and right to education. (In South Africa, for instance, the right is not, per se, to housing, but rather "to have access to adequate housing", realised on a progressive basis.) The duty of government is in the realization of these positive rights.