Солтүстік Германиядағы этникалық даниялықтар

Кіріспе

Солтүстік Германиядағы этникалық даниялық қауымдастық Германияның Оңтүстік Шлезвигіндегі даниялық этникалық азшылық 1920 жылдан бері осы атаумен сақталып келеді. Шлезвиг плебисциті нәтижесінде неміс билігіндегі Шлезвиг екіге бөлінді: даниялық көпшілік және неміс азшылығы бар Солтүстік Шлезвиг Даниямен бірікті, ал Оңтүстік Шлезвиг Германияның құрамында қалды, онда неміс көпшілігімен қатар даниялық және фриздік азшылықтар өмір сүрді. Олардың тарихи тамыры ағылшындардың эмиграциясынан кейін даниялықтардың қоныстану дәуіріне дейін жетеді. Олар өздерін сипаттау үшін ең көп қолданатын атаулардың бірі – danske sydslesvigere (ағылшын тілінде: Даниялық Оңтүстік Шлезвигтіктер; Dänische Südschleswiger). Дания бұл азшылықты қаржылық тұрғыдан қолдауын жалғастырып келеді. Даниялық мектептер мен ұйымдар 1920 жылдан бері Фленсборгта, ал 1926 жылдан бастап аймақтың барлық бөлігінде жұмыс істеп келеді. Демократиялық Веймар конституциясы қабылданғанға дейін мектептерде неміс тілінен басқа тілде оқытуға рұқсат берілмеген (дін сабақтарынан басқа).

Шолу

Даниялық азшылықтың тарихы Данияның темір дәуірінің соңында аймаққа қоныстанған кезінен басталады. Алғашқы этникалық даниялықтар 7 ғасырда Оңтүстік Шлезвигке қоныстанды. Данияның алғашқы қалаларының бірі – Хедэби 800 жыл шамасында құрылды. Холингштедт пен Эккернфьорде шығанағы арасындағы Даневирке Германияға қарай Данияның шекаралық нығайымы болды. Шлезвиг (Оңтүстік Ютландия) викинг дәуірінде Дания Корольдігінің бір бөлігі болды. Ол алғаш рет 13 ғасырда Данияның вассалдық иелігіне айналды. Ескі дания тілі Эдер, Треене және Эккернфьорде шығанағы арасындағы шекараның солтүстігінде сөйленді. Бірақ 17-18 ғасырларда және 19 ғасырдың басына дейін Оңтүстік Шлезвигте Дания және Солтүстік Фризия диалектілерінен Төменгі неміс тіліне, кейіннен Жоғары неміс тіліне тіл ауысуы болды. Сондықтан көптеген немісшіл шлезвигтер этникалық даниялық текті. Сонымен қатар, неміс және даниялық ұлттық либералдар арасында қақтығыс күшейді, ол 19 ғасырда екі неміс-даниялық соғысқа әкелді. Екінші Шлезвиг соғысынан кейін Шлезвиг алғаш рет неміс мемлекетінің құрамына кірді, осыған байланысты даниялық азшылық өзін ұйымдастырды. 1920 жылғы плебисцит Солтүстік Шлезвигті Даниямен ресми түрде біріктірді, ал Оңтүстік Шлезвиг Германияның бір бөлігі болып қалды. Нәтижесінде Солтүстік Шлезвигте неміс азшылығы пайда болды, ал Оңтүстік Шлезвигте кішкентай даниялық азшылық қалды. Оңтүстік Шлезвигтегі даниялықтардың саны тарихи түрде жиі өзгеріп отырады. Мысалы, 1800 жылға дейін Шлезвиг-Хусум сызығының солтүстігінде даниялық тілі әлі де қолданылып келді, бірақ кейін бұл сызық солтүстікке қарай жылды. 1864 жылғы неміс-даниялық соғыстан кейін 400 000 тұрғынның шамамен 200 000-ы даниялықтар болды; 1900 жылға қарай олардың шамамен 60 000-ы эмиграцияға кетті. 1920 жылғы плебисциттен кейін 6 000-нан 20 000-ға дейін даниялықтар Оңтүстік Шлезвигте қалды және 1920 жылғы екінші дауыс беру аймағында 12 000-нан астам адам Дания үшін дауыс берді. 1924 жылы 8 100-ге жуық адам Дания қауымдастығында (Den Slesvigske Forening) ұйымдастырылды, бірақ Ұлттық социализм кезінде екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін бұл сан шамамен 3 000-ға дейін азайды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көбірек адамдар даниялық азшылыққа қосылды немесе қайта қосылды. Бұл, мысалы, Оңтүстік Шлезвиг қауымдастығының (Sydslesvigsk Forening) мүшелерінің санынан көрінеді, ол 1948 жылы 70 000-ға жуық мүшеге жетті. Данияның саяси партиясы 1947 жылы 99 500-ге жуық дауыс алды. Көптеген адамдар Даниямен қайта бірігуді үміттенеді, бірақ Дания үкіметі 1945 жылы шекараның бекітілгені туралы мәлімдеді. Осылайша, Дания үкіметі мен британдық оккупациялық аймақтың губернаторлары Оңтүстік Шлезвигтің Корольдікке қосылуына қарсы болды және Оңтүстік Шлезвигте референдум өткізілген жоқ. Бұл мәселе бойынша даулар екі негізгі даниялық партияны бөліп тастады, ал Venstre партиясының жетекшісі және премьер-министр Кнуд Кристенсен мен консерваторлар партиясының жетекшісі Джон Рождество Мёллер осы мәселе бойынша сәйкес партияларымен үзілді. 1953 жылы Шлезвиг-Гольштейн мемлекеттік үкіметі аймаққа экономикалық көмек көрсету үшін «Солтүстік бағдарламасы» (Programm Nord) деп аталатын бағдарламаны құрды. Бұл 1970 жылға дейін даниялық азшылықтың азаюына әкелді. Содан бері азшылықтың саны біртіндеп өсіп келеді. Ресми деректерге сәйкес, қазіргі таңда даниялық азшылықтың саны 50 000 адамды құрайды. Күнделікті 8 000 мен 10 000 арасында даниялықтар сөйлейді, олардың 10 000 мен 20 000 арасында даниялық тілі ана тілі болып табылады. Шекараның екі жағындағы көптеген шлезвигтер аралас текті. 2015 жылы Гамбург университетінің зерттеуі Солтүстік Германияда 104 000-ға жуық даниялық адам бар екенін көрсетті, олардың 42 000-ы Оңтүстік Шлезвигте тұрады. 1955 жылғы Копенгаген және Бонн декларацияларында даниялық және неміс азшылықтарына азшылық құқықтары берілді. Декларацияларда, мысалы, өзін-өзі анықтау құқығы расталды және жеке тұлғаның Даниядағы неміс азшылығына немесе Германиядағы даниялық азшылыққа мүшелігі тиісті үкіметтердің тексеруіне жатпауы керектігі айтылды. Осылайша, Солтүстік және Оңтүстік Шлезвигтегі ұлттық азшылықтардың біріне мүшелік негізінен тіл сияқты мәдени белгілерге емес, өзін-өзі анықтауға негізделген. Бүгінде Оңтүстік Шлезвигте 43 даниялық мектеп, 57 даниялық балабақша және бір халықтық орта мектеп (Jaruplund Højskole) бар. Сонымен қатар, әртүрлі мәдени және спорттық клубтар, шіркеулер (Оңтүстік Шлезвигтегі Дания шіркеуі), кітапханалар, мұражай, скауттар тобы (Dansk Spejderkorps Sydslesvig) және даниялық күнделікті газет (Flensborg Avis) бар. Даниялық азшылық Шлезвиг-Гольштейннің Ландтагында (Diet) және Германияның федералдық парламентінде Оңтүстік Шлезвиг сайлаушылар федерациясы (SSW) арқылы өкілдік етіледі. SSW штаттық немесе федералдық парламенттерде пропорционалдық орындар алу үшін жалпы 5% шегінен өту қажеттілігіне бағынбайды. Алайда, ол мандатқа қажетті дауыстарды алуы керек. 2022 жылғы Шлезвиг-Гольштейн штатының сайлауында SSW дауыстардың 5,7%-ын және төрт орынды алды. SSW сонымен қатар бірнеше муниципалитеттер кеңесінде өкілдік етіледі және 1949 және 2021 жылғы сайлауларда ұлттық Бундестагта бір орын жеңіп алды.

The history of the Danish minority dates back to the Danish settlement of the region in the late Iron Age. The first ethnic Danes settled in Southern Schleswig in the 7th century. One of the first Danish cities, Hedeby, was founded around the year 800. The Danevirke between Hollingstedt and the Eckernförde bay was a Danish border wall towards Germany. Schleswig (Southern Jutland) was still a part of the Kingdom of Denmark in the Viking Age. It first became a fiefdom of Denmark in the 13th century. Old Danish was spoken north of a line between the Eider, Treene and Eckernförde Bay. But in the 17th, 18th and up to the 19th centuries there was a language shift from Danish and North Frisian dialects to Low German and later to High German as common speech in Southern Schleswig. Many German minded Schleswigians therefore have ethnic Danish roots. At the same time a conflict grew between German and Danish National Liberals, that culminated in two German Danish wars in the 19th century. After the Second Schleswig War Schleswig became part of a German state for the first time, and accordingly a Danish minority organized itself. A plebiscite in 1920 officially reunited Northern Schleswig with Denmark, while Southern Schleswig remained a part of Germany. As a result, a German minority emerged in Northern Schleswig, while a smaller Danish minority remained in Southern Schleswig. The size of the Danish population in Southern Schleswig has historically been subject to repeated fluctuations. For example, Danish was still spoken north of a line Schleswig Husum up to around 1800, but later this line shifted northward. After the German Danish War in 1864, about 200,000 of 400,000 inhabitants were Danish; by the year 1900 about 60,000 of them had emigrated. While after the 1920 plebiscite between 6,000 and 20,000 Danes found themselves in Southern Schleswig and even more than 12,000 people had voted for Denmark in the second voting zone in 1920, about 8,100 were organised in the Danish association (Den Slesvigske Forening) in 1924, but this number declined to only about the same 3,000 under National Socialism by the end of the World War II. After World War II, more people joined or rejoined the Danish minority. This is reflected e. g. in the number of members of the Southern Schleswig Association (Sydslesvigsk Forening), which reached to their climax almost 70,000 members in 1948. The Danish political party got almost 99,500 votes in 1947. Many hoped for reunification with Denmark, but the Danish government declared as early as 1945 that the border was fixed. So, the Danish government and the British Occupation Zone governors both opposed Southern Schleswig rejoining the Kingdom, and a referendum was never held in Southern Schleswig. Controversy over the issue divided two of the main Danish parties, and both Venstre leader and Prime Minister Knud Kristensen and Conservative leader John Christmas Møller ultimately broke with their respective parties over the issue. In 1953 the so called Programm Nord (Northern Programme) was set up by the Schleswig Holstein state government to help the area economically. This caused the Danish minority to decline until the 1970s. Since then, the minority has slowly been gaining size. According to official sources, the size of the Danish minority is now given as 50,000 members. Between 8,000 and 10,000 speak Danish every day, between 10,000 and 20,000 of them have Danish as their mother tongue. Also many Schleswigians on both sides of the border are of mixed extraction. A 2015 study by the University of Hamburg identified around 104,000 Danish people in northern Germany, around 42,000 of whom lived in Southern Schleswig itself. With the Copenhagen Bonn Declarations in 1955, both the Danish and the German minority were granted minority rights. The declarations reaffirmed e. g. the right to self identification and stated that an individual's membership of the German minority in Denmark or the Danish minority in Germany may not be a matter of scrutiny from the respective governments. So, membership in one of the national minorities in Northern and Southern Schleswig is not based primarily on cultural markers such as language, but on self identification. Today there are 43 Danish schools, 57 Danish kindergartens and one Folk high school (Jaruplund Højskole) in Southern Schleswig. There are also various cultural and sports clubs, churches (Danish Church in Southern Schleswig), libraries, a museum, scout groups (Dansk Spejderkorps Sydslesvig) and a Danish daily newspaper (Flensborg Avis). The Danish minority is also represented by the South Schleswig Voter Federation (SSW) in the Diet (Landtag) of Schleswig Holstein and the German federal parliament. The SSW is not subject to the general requirement of exceeding a 5% hurdle to gain proportional seats in either the state or federal parliaments. However, it must obtain enough votes that are required for a mandate. In the 2022 Schleswig Holstein state election, the SSW received 5.7% of the votes and four seats. The SSW is also represented in several municipal councils, and in the 1949 and 2021 elections won a single seat in the national Bundestag.