Кіріспе

Оңтүстік Атлантикаға ендемик құстар түрі

| сурет = Inaccessible Island Rail (Atlantisia rogersi). jpg
| күйі = VU
| күйі жүйесі = IUCN3.1
| күйі анықтамасы =
| туысы = Laterallus
| түрі = rogersi
| авторы = (Lowe, 1923)
| ареал картасы = Tristan Map. png
| ареал картасы суреттемесі = Тристан архипелагындағы қол жетімсіз арал
| синонимдер =
species list|Atlantisia rogersi|Lowe, 1923

Қол жетімсіз аралдың рельсі қоңыр түсті қауырсындарға, қара мурын мен аяқтарға ие, ал ересектерінің көзі қызыл. Ол қол жетімсіз аралдағы көптеген орталарды, жағалаулардан бастап орталық платоға дейін қамтиды, әртүрлі кішкентай жәндіктермен және кейбір өсімдіктермен қоректенеді. Жұптар аумақтық және моногамды, екі ата-ана да жұмыртқаларды күтіп, балапандарды өсіруге жауапты. Кішкентай аралда өмір сүруге бейімделуіне төменгі метаболизм деңгейі, аз жұмыртқа саны және ұшпайтындығы жатады. Көптеген басқа мұхиттық аралдардан айырмашылығы, қол жетімсіз арал әкелінген жыртқыштардан құтылып, осы түрдің гүлдеуіне мүмкіндік берді, ал көптеген басқа ұшпайтын құстар, әсіресе ұшпайтын рельстер жойылып кетті. Дегенмен, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бұл түрді оның жалғыз шағын популяциясының салдарынан осал деп санайды, себебі егеуқұйрықтар немесе мысықтар сияқты сүтқоректі жыртқыштардың кездейсоқ әкелуі оған қауіп төндіреді. 1905 жылы лорд Кроуфорд өзінің «Вальхалла» яхтасында бір данасын жинауға тағы бір әрекет жасады. Соңғы әрекет 1922 жылдың сәуірінде Ұлыбританияға қайтып келе жатқан Шеклтон-Роуэтт экспедициясы кезінде жасалды. Бұл сапар да сәтсіз аяқталды, бірақ экспедиция мүшелері материалдарды Rev. Х.М.К. Роджерсқа, сол кезде Тристан да Куньядағы капелланға қалдырды. Келесі жылы Лондонның Табиғи тарих мұражайына екі зерттеу терісі, содан кейін тағы бір тері және спирттегі үлгі келді. Дәрігер Перси Лоу осы терілерді түрді сипаттау үшін пайдалана алды. Ол 1923 жылы Британдық орнитологтар клубының отырысында оны қысқаша таныстырды.

Эволюция және таксономия

Томсон бұл түрді Атлантика мұхитындағы басқа "аралдық тауықтармен" жақын деп болжаған, мүмкін, галлинул. *Rogersi* атауы – түрдің алғашқы үлгілерін жинап, Лоуге жіберген Рев. Роджерсқа арналған. 1928 жылғы мақаласында Лоу бұл түрдің ұшпайтын ата-бабалары Лемурия сияқты құрлық көпірі немесе су астында қалған континент арқылы Алып жетпейтін аралға жеткенін ойлаған. Құрлық көпірлері жиі биогеографиялық таралу үлгілерін түсіндіру үшін пайдаланылған, бұл тектоникалық тақталардың дамуы мен қабылдануына дейін болған. 1955 жылға қарай, бұл рельс Алып жетпейтін аралға ұшып келген ата-бабалардың ұрпағы екені анықталды. Сондай-ақ, Тристан архипелагының көптеген құрлық құстары сияқты (Тристан қасқырқұйрығы *Gallinula nesiotis* және Гауғ құсқын *G. comeri* ерекшеліктерін қоспағанда), оның Оңтүстік Америкадан келгені болжамдалды. 1998 жылғы соңғы салыстырмалы морфологиялық зерттеуде бұл түр кректердің *Crecina* кішітұқымына жатқызылды. Оның нақты орны анықталмады, бірақ ол *Laterallus* туысына, көбінесе Оңтүстік Америкада кездесетін кішкентай кректерге жақын таксон болуы мүмкін деп болжанды. Бір кезде екі құрып кеткен ұшпайтын рельс түрі *Atlantisia* туысына жатқызылған. Аспанға көтерілген крек (*Mundia elpenor*) және Сент-Хелена батпағы (*Aphanocrex podarces*) бір кезде *A. rogersi*-нің туысы саналған. Аспанға көтерілген крек 1700 жылға дейін жоғалып кеткен, бірақ 1656 жылы саяхатшы және хобби табиғатты зерттеуші Питер Манди оны қысқаша сипаттаған. Сент-Хелена батпағы 1600 жылға дейін жоғалып кеткен және ғалымдар оны тірі кездестірген емес. 1973 жылы Олсон *Aphanocrex* туысын *Atlantisia* туысымен біріктірді және Ассенсия крегін сол туыстың бір түрі деп сипаттады. Stervander және авторлар (2019) филогенетикалық талдаулар арқылы, оның толық митохондриялық геномының ДНК тізбегін және бірнеше митохондриялық және ядролық генетикалық маркерлерді пайдаланып, Алып жетпейтін аралдың рельсінің таксономиялық жақындығы мен эволюциялық тарихын анықтады. Осы зерттеуге сәйкес, Алып жетпейтін арал рельсі оның бауырлас түрлерін, нүктелі қанатты кректі, Америкадағы қара рельсті (*Laterallus jamaicensis*) және, мүмкін, Галапагос крегін (*Laterallus spilonota*) қамтитын кладқа жатады, сондықтан Алып жетпейтін арал рельсін *Laterallus* туысына жатқызу ұсынылады. Ол Оңтүстік Америкадан шамамен 1,5 миллион жыл бұрын Алып жетпейтін аралға қоныстанған. Қанаттары кішірек және әлсіз, ұшқыштардан кіші, ал кеуде сүйегі де кішірек. Құйрығы қысқа, ал алдыңғы және артқы саусақтары құйрығынан ұзын. Ұшу қабілетін жоғалтқан рельстердің метаболизмінің төмен екені анықталды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Желілік жолдың тұқымдасы Атлант мұхитының ортасында орналасқан Тристан-да-Кунья тобына жататын, адам қоныстанбаған Желілік аралға тән. Аралдың ауданы шамамен және ылғалды, жауын-шашын көп, күн сәулесі шектеулі және батыстан соққан желдер басымды темірқазықты мұхиттық климатқа ие. Желілік аралдың рельсін биік таулық папоротник бұталарында, желдің әсерінен өсуі шектелген ағаш тәрізді папоротниктер (Blechnum palmiforme) басым болса, сондай-ақ орталық платодағы аралдық орманды жерлерде де кездестіруге болады, онда аралдық қап мүртәсі (Phylica arborea) – қорғалған жерлерде биіктігіне жете алатын – және Blechnum palmiforme басым. Түрдің жұмыртқадан шығу мерзімі белгісіз, бірақ екі жыныс та жұмыртқаны күтіп жатады, алайда жасалған байқаулар бойынша еркектер ұзақ уақыт күтіп жатады. Екі жыныс та жұмыртқаны күтіп жатқан серігіне тамақ әкеледі, ол ұяда немесе ұяның жанында желінеді. Жұмыртқаны күтіп бастыру кезегін алмастыру алдында "чип-чип-чип" дауысы естіледі, серіктің жауап беруіне көбірек уақыт кетсе, дауыс қаттырақ және жиірек болады. Басқа рельстің ескерту дауысын естігеннен кейін ересек Желілік аралдың рельсі сақ болады, ал балапандар үндемей қалады. Ересектерге сирек шабуыл жасалады, бірақ балапандардың өлімі жоғары, ал Тристан құмырсқаларының жыртқыштығы өлімнің басты себебі болып табылады. Бірақ кейіннен 1974 жылы олар кең таралған түрлерге қосылды.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

Жетіспейтін аралдың өте шағын таралған ареалы бар, жалғыз популяциясы бар. Шамамен 5600 ересек құсқа ие болғанымен, бұл түр өте сирек кездеседі, әсіресе ұшпайтын түрлер жойылу қаупіне ұшырайды. Үй тышқандары, жабайы мысықтар және қоңыр егеуқұйрықтар – бәрі де осы түрге қауіпті, аралда болған емес және қазір де жоқ, бірақ жақын орналасқан Тристан-да-Куньяда кездеседі және балық аулау кемелері немесе аралға келетін басқа да қайықтар арқылы аралға жетіп кетуі мүмкін (Найтингейл аралына барған кемелерде тышқандар табылған). Бұл түрді қорғау мақсатында бірнеше шаралар қабылданды немесе ұсынылды. Бұрын Жетіспейтін арал Тристан аралдықтарына егіс шаруашылығы үшін пайдалануға ұсынылған, бұл ортаны қысқартып, жағымсыз түрлердің енгізілу қаупін тудырар еді. Жаңа Зеландиядан әкелінген қара жусан аралдан алынып тасталды және аралда қазір басқару жоспары бар. Бұл түрдің болашағын қамтамасыз ету үшін жергілікті халыққа биоқауіпсіздік бойынша білім беруді күшейту және, мүмкін, тұтқындықтағы популяция құру ұсынылып отыр. Сондай-ақ, егер жыртқыштар Жетіспейтін аралға жетсе, Найтингейл аралы сияқты басқа қауіпсіз аралдарда қосалқы популяция құру ұсынылды, бірақ бұл аралдардың эндемикалық омыртқасыз жануарлар әлеміне кері әсер етуі мүмкін.