Батыс Еуропа Одағы: Тарихы мен таратылуы

Кіріспе

1954–2011 жылдар аралығындағы халықаралық ұйым және әскери одақ.

Батыс Еуропалық Одақ (БЕО; , UEO; Westeuropäische Union, WEU) – 1948 жылғы Брюссель шартының 1954 жылғы түзетуінен кейін Батыс Одағының (БО) орнын бастан аяқ ауыстырған халықаралық ұйым және әскери одақ. БЕО Брюссель шартының өзгертілген нұсқасын іске асырды. Суық соғыс кезінде Батыс блогына Солтүстік Атлантика шарты ұйымының (НАТО) құрамындағы Батыс Еуропалық Одақ мүше мемлекеттері, сондай-ақ АҚШ және Канада кірді. Суық соғыс шамамен 1991 жылы аяқталды, ал 21-ші ғасырдың басында БЕО-ның міндеттері мен институттары біртіндеп Еуропалық Одаққа (ЕО) берілді, осы арқылы Еуропалық Одақтың жаңа әскери құрауының – Еуропалық ортақ қауіпсіздік және қорғаныс саясатының (ЖҚҚС) маңызды бөлігі қамтамасыз етілді. Бұл процесс 2009 жылы Лиссабон шартымен күшіне енген Еуропалық Одақ мүше мемлекеттері арасындағы өзара қорғаныс шарттарына ұқсас (бірақ толықтай сәйкес емес) ереже қабылдануымен аяқталды. Нәтижесінде, Брюссель шартының өзгертілген нұсқасына қатысушы мемлекеттер 2010 жылдың 31 наурызында осы шартты тоқтатуға келісім берді, ал БЕО-ның барлық қалған қызметі 15 ай ішінде тоқтатылуға тиіс болды. 2011 жылдың 30 маусымында БЕО ресми түрде таратылды, оның барлық функцияларын Еуропалық Одақ өз мойнына алды.

Өмірбаян

Брюссель шартына Ұлыбритания, Франция, Бельгия, Люксембург және Нидерланды 1948 жылғы 17 наурызда қол қойды, осы арқылы экономикалық, мәдени және әлеуметтік ынтымақтастықты да қолдайтын үкіметаралық қорғаныс одағы – Батыс Одағы (Western Union, WU) құрылды. Солтүстік Атлантика шартының міндеттемелерін тиісті саяси және әскери құрылымдармен қамтамасыз ету қажеттілігі Солтүстік Атлантика шарты ұйымын (НАТО) құруға алып келді. 1950 жылдың желтоқсанында Брюссель шартының тараптары Батыс Одағының қорғаныс ұйымының (WUDO) штаб-пәтерін, құрамын және жоспарларын НАТО-ға беруге шешім қабылдады, оның Бас штабы – Альянс күштерінің Еуропадағы (SHAPE) Бас штабы Батыс Еуропаның қорғанысына жауапкершілікті өз мойнына алды. НАТО-ның құрылуы, сондай-ақ Еуропалық экономикалық ынтымақтастық ұйымын (1948 жылғы сәуірде), Солтүстік Атлантика шарты ұйымын (1949 жылғы сәуірде), Еуропа Кеңесін (1949 жылғы мамырда) және Еуропалық көмір және болат қауымдастығын (1951 жылғы сәуірде) құру туралы келісімдерге қол қою Брюссель шартын және оның Батыс Одағын құқықсыз қалдырды.

1954-1984 жж.: Жалпы тынығу

Батыс Одағының Брюссельдегі құрылтай шарты 1954 жылғы Париж конференциясында Еуропалық қорғаныс қауымдастығын құру туралы шарттың француздық ратификация алуда сәтсіз аяқталғандығының нәтижесінде өзгертілді: 1952 жылғы Жалпы шарт (Deutschlandvertrag) Германияның одақтас оккупациясын аяқтаудың алғышарты ретінде EDC-ді ресми түрде атады, сондай-ақ Германияны Батыс қорғаныс архитектурасына қосу ниеті білдірілді. Брюссель шартының өзгертілген нұсқасы (БЖН) Батыс Одағын Батыс Еуропа Одағына (БЭО) трансформациялады, осы орайда Италия мен Батыс Германия қабылданып алынды. Брюссель шартының өзгертілген нұсқасымен құрылған БЭО бастапқы Батыс Одағына қарағанда әлдеқайда аз күшті және амбициялық болғанымен, Германияның БЭО-ға мүшелігі Германияның әскери оккупациясын Жалпы шартқа сәйкес тоқтату үшін жеткілікті деп есептелді. Бұған қоса, НАТО-ның бар болуы БЭО-ны ығыстырып, оның іс-әрекетін тоқтатуға әкеп соқты. 1959 жылдың 21 қазанында Батыс Еуропа Одағы Кеңесінің қабылдаған шешіміне және 1959 жылдың 16 қарашасында Еуропа Кеңесі Министрлер Комитетінің қабылдаған 59-қарарына сәйкес, 1960 жылдың 1 қаңтарында әлеуметтік және мәдени салалардағы БЭО-ның қызметі (Әлеуметтік комитет, Халық денсаулығы комитеті, Мүгедектерді оңалту және қайта орналастыру жөніндегі бірлескен комитет және Мәдениет комитеті) осы салаларда бағдарламаларды жүргізіп отырған Еуропа Кеңесіне берілді. Еуропа университеттері комитеті (CM(60)4; C(59)127 және CM(59)130 қараңыз) БЭО-ның қалған мәдени қызметінен бөлек, Еуропа Кеңесіне берілді.

1984-1998: қайта жаңғыру

1970 жылдардың соңынан бастап Еуропалық қауымдастықтардың Еуропалық саяси ынтымақтастығына (ЕҚЫ) қауіпсіздік өлшемін қосуға күш-жігер жұмсалды. Дания, Грекия және Ирландияның осы күш-жігерге қарсылығы, қалған ЕО елдерін – барлық БЭО мүшелерін – 1984 жылы Рим декларациясын қабылдап, БЭО-ны қайта жандандыруға мәжбүр етті. Осыған дейін Брюссель шартының өзгертілген нұсқасының ережелері көбінесе қолданылмаған. 1992 жылы БЭО Петерсберг декларациясын қабылдады, ол Шығыс Еуропаның ықтимал тұрақсыздануына төтеп беруге арналған Петерсберг міндеттерін анықтады. БЭО-ның өзінде тұрақты армия болған жоқ, ол мүшелері арасындағы ынтымақтастыққа тәуелді болды. Оның міндеттері ең қарапайымнан ең күрделісіне дейін, гуманитарлық, құтқару және бейбітшілікті сақтау міндеттерін, сондай-ақ дағдарысты басқарудағы жауынгерлік күштерге, оның ішінде бейбітшілік орнатуға қатысты міндеттерді қамтыды. 1996 жылы Берлинде өткен НАТО министрлер кеңесінде Батыс Еуропалық Одақтың НАТО құрылымында Еуропалық қауіпсіздік және қорғаныс идентитігін (ЕҚҚИ) құруды қадағалауы туралы келісімге келді. ЕҚҚИ НАТО-ның ішіндегі еуропалық «тірегі» ретінде көзделді, бір жағынан – НАТО қаламаған жағдайларда еуропалық елдерге әскери қимыл жасауға мүмкіндік беру үшін, екінші жағынан – АҚШ-тың Еуропадағы әскери базаларды ұстауға байланысты қаржылық жүктемесін азайту үшін жасалды, осы базаларды ол Соғыс салдарынан бері сақтап келген. Берлин келісімі еуропалық елдерге (БЭО арқылы) қажет болған жағдайда НАТО активтерін пайдалануға рұқсат берді.

1998-2009 жж.: міндеттерді ЕО-ға беру

1998 жылы Еуропаның автономды қорғаныс қабілеттерін енгізуге дәстүрлі түрде қарсы болған Ұлыбритания Сент-Мало декларациясына қол қойды. Бұл декларация автономды әрекетке қабілетті Еуропалық әскери күшті қоса алғанда, Еуропалық қауіпсіздік және қорғаныс саясатын құруды мақұлдағандықтан, маңызды бетбұрыс болды. Декларация 1990 жылдардың соңындағы Косово соғысына жауап ретінде жасалды, онда ЕО қақтығысты тоқтату үшін тиісті шаралар қабылдамады деп есептелді. Еуропаның тәуелсіз қауіпсіздік құрылымы НАТО-ны әлсіретуі мүмкін деген алаңдаушылықтар айтылды. Сент-Мало декларациясына жауап ретінде АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Мадлен Олбрайт үш белгілі принципті ұсынды: НАТО аясында тиімді жұмыс істеп жатқан нәрсені қайталаудың қажеті жоқ, АҚШ пен НАТО-дан оқшастануға болмайды және Түркия сияқты ЕО-ға мүше емес елдерге қатысты кемсітушілікке жол берілмеуі керек. 1999 жылы күшіне енген Амстердам шарты БЭО-ның Петерсберг міндеттемелерін ЕО-ға жүктеді және ЕО-ның Ортақ қауіпсіздік және қорғаныс саясаты (ОҚҚС), БЭО-ның ЕҚДБ-ның орнына, осы міндеттемелер негізінде «кезең-кезеңімен қалыптастырылатынын» мәлімдеді. 1999 жылдың маусым айында Кёльн қаласында өткен Еуропалық кеңес БЭО-ның рөлін ЕО құрамына енгізу туралы шешім қабылдады, бұл БЭО-дан бас тартуға әкеп соқты. Кёльн кеңесі сонымен қатар Хавьер Солананы Ортақ сыртқы және қауіпсіздік саясаты жөніндегі Жоғарғы өкілі етіп тағайындады, ол Ортақ сыртқы және қауіпсіздік саясатын (ОСҚС) және Ортақ қауіпсіздік және қорғаныс саясатын (ОҚҚС) дамытуға көмектесуі тиіс болды. 20 қараша 1999 жылы Солана БЭО Бас хатшысы болып тағайындалды. Оның екі ұйымның да басшысы болуы БЭО-дан ЕО-ға функциялардың ауысуын бақылауға мүмкіндік берді. 2002 жылы 1996 жылғы Берлин келісімі «Берлин Плюс» келісімімен толықтырылды, бұл ЕО-ға өзінің бейбітшілік сақтау операцияларында НАТО-ның кейбір ресурстарын пайдалануға мүмкіндік берді. Бастапқыда Амстердам шартына сәйкес, БЭО-ға ЕО-ға тәуелсіз қорғаныс қабілетін беруде маңызды рөл берілді және Петерсберг міндеттемелерінде маңызды рөл атқарды; алайда, жағдай өзгеріп келеді. 2000 жылдың 13 қарашасында БЭО министрлері Марсельде кездесіп, Ұйымның қабілеттерін және функцияларын Еуропалық Одаққа, оның дамып келе жатқан Ортақ сыртқы және қауіпсіздік саясаты (ОСҚС) және Ортақ қауіпсіздік және қорғаныс саясаты (ОҚҚС) аясында беруді бастауға келісті. Мысалы, 2002 жылдың 1 қаңтарында БЭО-ның Қауіпсіздік зерттеулер институты және спутниктік орталығы ЕО-ға беріліп, Еуропалық қауіпсіздік зерттеулер институты және Еуропалық одақ спутниктік орталығы болып қайта құрылды. Айта кетерлігі, Амстердам шартында БЭО-ға берілген рөл Ницца шартында алынып тасталды. Лиссабон шарты ЕО мен НАТО (соның ішінде «Берлин Плюс» келісімі) және БЭО арасындағы ынтымақтастық туралы ережелерді қамтиды. Алайда, Брюссель шартының 4-бабындағы қорғаныс міндеттемесі енгізілмеді. Лиссабон шартымен толықтырылған Еуропалық Одақ туралы шарттың 42-бабының 7-тармағы осы қорғаныс міндеттемелерін ЕО шеңберіне енгізген деп қарастыруға болады. Еуропалық одақ қауіпсіздік зерттеулер институты (EUISS) және Еуропалық одақ спутниктік орталығы (EUSC), ЕО-ның ОСҚС құрылымында жұмыс істеу үшін құрылған, БЭО-ға байланысты жұмыс істеу үшін құрылған Батыс Еуропалық одақ қауіпсіздік зерттеулер институты мен Батыс Еуропалық одақ спутниктік орталығының орнын басты. Міндеттерді берумен бірге, БЭО Парламенттік ассамблеясы өзінің мандаты БЭО саясатын бақылауға, бірақ ЕО ОҚҚС саясатын емес, екенін ескере отырып, тарап кеткені жөн деп есептелді. Алайда, Ассамблея өзін маңызды рөлде көреді, әсіресе қорғаныс саясатында бақылау құқығы, мүшелік, тәжірибе және біліктілік деңгейі жоғары. Сондықтан ол өзін «Еуропалық қауіпсіздік және қорғаныс жөніндегі уақытша ассамблея» деп атады және Еуропалық конвенцияны оны ЕО институционалдық құрылымындағы екінші палата ретінде қосуға шақырды. Осылайша, ол ОҚҚС-ны тиімді бақылай алады, Еуропалық Одақ пен НАТО арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға көмектеседі және ұлттық парламентарийлерден құралғандықтан ОҚҚС-ның үкіметаралық стиліне жақсырақ сай келеді деп мәлімдеді. Алайда, Еуропалық Конституция ЕО сыртқы саясатын оңтайландыруға және жеңілдетуге бағытталған, мысалы, екі негізгі сыртқы саясат лауазымын біріктіру, сондықтан ОСҚС үшін жеке қос заң шығарушы орган құру тиімсіз болып көрінді, керісінше, Еуропалық Парламентке сыртқы саясатқа қатысты үлкен бақылау берілді.

In 1998 the United Kingdom, which had traditionally opposed the introduction of European autonomous defence capacities, signed the Saint Malo declaration. This marked a turning point as the declaration endorsed the creation of a European security and defense policy, including a European military force capable of autonomous action. The declaration was a response to the Kosovo War in the late 1990s, in which the EU was perceived to have failed to intervene to stop the conflict. Concerns were voiced that an independent European security pillar could undermine NATO; In response to St. Malo, the former US Secretary of State Madeleine Albright put forth the three famous D's: no duplication of what was done effectively under NATO, no decoupling from the US and NATO, and no discrimination against non EU members such as Turkey. The Treaty of Amsterdam, which entered into force in 1999, transferred the WEU's Petersberg tasks to the EU, and stated that the EU's Common Security and Defence Policy (CSDP), replacing the WEU's ESDI, would be 'progressively framed' on the basis of these tasks. In June 1999, the Cologne European Council decided to incorporate the role of the WEU within the EU, effectively abandoning the WEU. The Cologne Council also appointed Javier Solana as the High Representative for Common Foreign and Security Policy to help progress both the CFSP and the CSDP. On 20 November 1999 Solana was also appointed Secretary General of the WEU. His being head of both organisations permits him to oversee the ongoing transfer of functions from the WEU to the EU. In 2002 the Berlin agreement from 1996 was amended with the so called Berlin Plus agreement, which allowed the EU to also draw on some of NATO's assets in its own peacekeeping operations. Originally, under the Amsterdam Treaty, the WEU was given an integral role in giving the EU an independent defence capability, playing a major role in the Petersberg tasks; however that situation is changing. On 13 November 2000, WEU Ministers met in Marseille and agreed to begin transferring the organisation's capabilities and functions to the European Union, under its developing Common Foreign and Security Policy (CFSP) and Common Security and Defence Policy (CSDP). For example, on 1 January 2002, the WEU's Security Studies Institute and the Satellite Centre were transferred to the EU and became the European Union Institute for Security Studies and the European Union Satellite Centre. Notably, the role given to the WEU in the Amsterdam Treaty, was removed by the Nice Treaty. The Treaty of Lisbon has provisions for cooperation between the EU and both NATO (including the Berlin Plus agreement) and the WEU. However the defence commitment, of Article 4 of the Brussels Treaty, has not been subsumed. Article 42(7) of the Treaty of the European Union, as amended by the Treaty of Lisbon, could be viewed as incorporating that defence commitment into the EU framework. The European Union Institute for Security Studies (EUISS) and European Union Satellite Centre (EUSC), both established to function under the EU's CFSP pillar, were both replacements to the Western European Union Institute for Security Studies and the Western Union Satellite Centre which had been established to function in connection to the WEU. With the transfer of responsibilities, the WEU's Parliamentary assembly was urged to dissolve itself, as it had a mandate to supervise WEU politics, not the EU's CSDP politics. But the Assembly saw itself as playing an important role, particularly with greater right of scrutiny, membership, experience and expertise in defence policy. Therefore, it renamed itself the "Interim European Security and Defence Assembly" and urged the European Convention to include it as a second chamber within the EU's institutional framework. Hence it argued it could effectively scrutinise the CSDP, help improve EU NATO relations and be more suited, being composed of national parliamentarians, to the intergovernmental style of the CSDP. However, with the European Constitution aiming to streamline and simplify the EU's foreign policy, for example combining the two main foreign policy posts, it was not seen as wise to then create a separate double legislature for the CFSP, instead, the European Parliament was granted greater scrutiny over foreign policy.

2009-2011 жж.: таратылу

2009 жылы Лиссабон шарты БЭҰ-ның өзара қорғаныс баптарын қабылдады. 2010 жылғы 31 наурызда Германия Сыртқы істер министрлігі Германияның өзгертілген Брюссель шартынан шығу ниетін жариялады. Сол жылы БЭҰ төрағалығын атқарып тұрған Испания, өзгертілген Брюссель шартының 10 мүше мемлекеті атынан, шарттан шығу және 2011 жылдың маусымына дейін БЭҰ ұйымын тарату туралы бірлескен шешім қабылдады. 2011 жылдың 30 маусымында БЭҰ ресми түрде таратылды.

Ұйым

БЭО штаб-пәтері Брюссельде орналасқан, онда 65 қызметкер жұмыс істеген және жылдық бюджеті 13,4 миллион евроны құраған. Ол БЭО Кеңесінен (Кеңес) және БЭО Парламентінен (Парламент) тұрған.

Министрлер кеңесі

БЭО Министрлер кеңесімен басқарылды, оған елшілік деңгейіндегі Тұрақты өкілдер кеңесі көмектесті.

Парламент ассамблеясы

Парламенттік Ассамблея (Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясына мүше мемлекеттердің делегацияларынан құралған) Кеңестің жұмысын қадағалады, бірақ Кеңес оған ешқандай міндеттеме берген жоқ. БЭҰ Ассамблеясы кеңесші орган болды.

Батыс Еуропа қару-жарақ тобы

Тәуелсіз еуропалық бағдарлама тобы (IEPG) 1976 жылы қару-жарақ саласындағы ынтымақтастық форумы ретінде құрылды, мақсаты – Еуропалық қару-жарақ агенттігін құру. 1993 жылдан бастап Батыс Еуропа Одағының (БЭО) қару-жарақ саласындағы ынтымақтастық форумы Батыс Еуропа қару-жарақ тобы (WEAG) деп аталды. 2000 жылы оның құрамы 19 мемлекетке жетті: Австрия, Бельгия, Чехия, Дания, Финляндия, Франция, Германия, Грекия, Венгрия, Италия, Люксембург, Нидерланды, Норвегия, Польша, Португалия, Испания, Швеция, Түркия және Ұлыбритания. Бұл ұйым 2005 жылдың 23 мамырында таратылды.

Батыс Еуропа қару-жарақ ұйымы

Батыс Еуропа қару-жарақ ұйымы (WEAO) қару-жарақ агенттігі болу жоспарланған, бірақ оның жұмысы ғылыми-зерттеу орталығымен шектелді. Ол қорғаныс ғылымы мен технология саласында қолдау қызметтерін ұсынды. 1996 жылы құрылған, ал 2006 жылдың тамызында таратылды. Бұл ұйымдардың функцияларын Еуропалық қорғаныс агенттігі қабылдады. Сонымен қатар, қауіпсіздік зерттеулері институты және спутниктік орталық та оған қосылды.

Еуропалық жедел жедел күш

1995 жылы 15 мамырда Батыс Еуропалық Одақтың (БЭО) Министрлер Кеңесі Лиссабонда өтті. Осы кездесуде Франция, Италия, Испания және Португалия Еуропалық жедел әрекет ететін күштерді (EUROFOR) құру туралы декларация жариялады. Eurofor 1998 жылдың маусым айында Батыс Еуропалық Одақтың міндеттерді орындауға дайын күші ретінде жұмысқа кірісті.

Қатысу

Батыс Еуропалық Одақта он мүше мемлекет, алты қауымдасқан мүше мемлекет, бес бақылаушы мемлекет және жеті қауымдасқан серіктес мемлекет болды. 2001 жылдың 14 маусымында БЭО Бас хатшысы Солана ұйымдағы мүше емес мемлекеттердің мәртебесін өзгертуге ешқандай көрінетін себеп жоқ екенін айтты.

Әскери емес қызмет

Бастапқыда БЭО мәдени және әлеуметтік (әскери емес) құрылымдары мен шараларына ие болды, бірақ 1960 жылы олар Еуропа Кеңесіне ауыстырылды.