Кіріспе

Индонезияда сөйленетін тіл – бугинез немесе буги (бугинез: ). Бұл тіл Индонезияның Сулавеси аралының оңтүстік бөлігінде шамамен 4 миллион адамға жуық сөйлейді. Жазба деректердің жетіспеуіне байланысты, бұл тілдің ерте тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Бұл тілдегі ең ерте жазба – бугис халқының эпикалық жаратылыс мифы «Сурек Галиго». Бугинез тілінің тағы бір жазба көзі – «лонтара», бұл термин дәстүрлі жазу мен тарихи жазбаларды да білдіреді. «Лонтара» туралы ең алғашқы тарихи жазба шамамен 17 ғасырға жатады. Индонезия тарихшылары «лонтара» жазбаларын, теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа аймақтарындағы, мысалы, Яваның «бабадтарымен» салыстырғанда «шынайы» және «фактылық» деп сипаттайды. Бұл жазбалар көбінесе фактілерге негізделген стильде жазылған, мифтік элементтер өте сирек кездеседі, ал авторлар олар растай алмайтын мәлімдеме жасамас бұрын жауапкершіліктен бас тартады. 19 ғасырда голландтар келгенге дейін миссионер Б. Ф. Мэтьюс Киелі кітапты бугинез тіліне аударған, осылайша ол бұл тілді білуге ​​алғашқы еуропалықтардың бірі болды. Ол сонымен қатар макассарей тілін меңгерген алғашқы еуропалықтардың бірі еді. Оның құрастырған сөздіктері мен грамматикалық оқулықтары, сондай-ақ жариялаған әдебиеті мен фольклорлық мәтіндері екі тіл туралы маңызды ақпарат көзі болып табылады. Голландтардың отарлауы кезінде көптеген бугистер жақсы өмір іздеп Оңтүстік Сулавесиден қашып кетті. Бұл теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияның әртүрлі аймақтарында бугинез тілінде сөйлейтін шағын топтардың пайда болуына әкелді.

Жіктеу

Бугинез тілі австронезиялық тілдер отбасының Оңтүстік Сулавеси топшасына жатады. Оңтүстік Сулавеси топшасы ішінде ең жақын туыс тіл – Кампалагия тілі.

Географиялық таралуы

Ана тілінің иегерлерінің көп бөлігі (шамамен 3 миллион) Индонезияның Оңтүстік Сулавеси аймағында шоғырланған, бірақ Индонезияның Ява, Самаринда және шығыс Суматра аралдарында, Малайзияның шығыс Сабахы мен Малай түбегінде, сондай-ақ Филиппиннің оңтүстігінде Буги тілінде сөйлейтін шағын топтар бар. Бұл бугистер диаспорасы 17 ғасырдан бері жүрген көші-қонның нәтижесі, оның басты себебі – үздіріліссіз соғыс ахуалы. (Голландтың тікелей отарлауы 20 ғасырдың басында басталды.)

Жазу жүйесі

Бугин тілі дәстүрлі түрде брахмалық отбасынан шыққан лонтара әрпімен жазылған, ол макасар және мандар тілдерінде де қолданылады. Лонтара атауы малай тіліндегі пальмира пальмасын білдіретін "лондар" сөзінен шыққан, оның жапырақтары Үндістан, Оңтүстік-Шығыс Азия және Индонезияда қолжазбалар жасау үшін дәстүрлі материал есептеледі. Бірақ қазіргі кезде көбінесе латын әрпімен жазылады.

Бугинь лонтарасы

Бугинездік лонтара (жергілікті түрде Аксара Уги деп аталады) Макассара лонтарасы сияқты басқа лонтаралардан сәл өзгеше айтылады. Басқа индик жазулары сияқты, ол да дауыстыларды , , , және әдеттегі ішкі дауыстыдан (нақтырақ айтқанда, ) ажырату үшін диакритикалық белгілерді пайдаланады, ол барлық негізгі әріптерде (соның ішінде нөлдік әріп a) жасырын түрде болады. Бірақ Үндістанның көптеген брахмалық жазуларынан айырмашылығы, бугин жазуында дәстүрлі түрде вирама белгісі (немесе дауыссызданған әріптер үшін жартылай форма, немесе топтамалардағы бастапқы емес әріптер үшін қосымша форма) болмайды, сондықтан ішкі дауыстыны жоюға болмайды, демек әдетте әріптердің тізбегін, екі рет қайталанатын әріптерді немесе соңғы әріптерді жазу мүмкін емес (кейінірек лигатуралардан алынған бірнешеуі преназализацияны көрсету үшін қосылды).

Диалектілері мен субдиалектілері

Бугилер әлі де өздерінің колонияға дейінгі ірі мемлекеттеріне (Бон, Ваджо, Соппенг және Сиденренг) немесе ұсақ мемлекеттердің топтарына (Парэ-Парэ, Синжай және Суппа төңірегінде) сәйкес айырмашылықтарын сақтайды. Бұл аймақтардың тілдері, бір-бірінен шамалы ғана ерекшеленеді және тіл мамандары оларды диалекттер деп мойындады: соңғы лингвистикалық зерттеулер олардың он бірін анықтады, олардың көпшілігі екі немесе одан да көп кіші диалекттерді қамтиды. Этнологта келесі буги тілдерінің диалектілері тізімделген: Боне (Палакка, Дуа Бокко, Маре), Панкеп (Панкжане), Камба, Сидрап (Сиденренг, Солтүстік Пинранг, Алитта), Пасангкайу (Уги Риава), Синджай (Энна, Палатае, Булукумба), Соппенг (Кесси), Ваджо, Барру (Паре Паре, Непо, Соппенг Риажа, Топпо, Танете), Савито (Пинранг), Луву (Луву, Буа Понранг, Уара, Малангке Уссу).

Қызықты деректер

Нидерландының Лейден қаласында Оңтүстік-Шығыс Азия және Кариб теңізі зерттеулерінің Корольдік Нидерланд институтының жанындағы қабырғаға Бугис поэмасы суреттелген, ол Лейден қаласындағы қабырға поэмаларының бірі.