Кіріспе

Лису халқы (Lisu: ꓡꓲ‐ꓢꓴ ꓫꓵꓽ; , ; ; [[wikt:ลีสู่) – Мьянма (Бірма), Оңтүстік-Батыс Қытай, Таиланд және Үндістанның Аруначал Прадеш штатының таулы аймақтарында қоныстанған Тибет-Бірма этносы. Қытайдың Юньнань провинциясы мен Сычуань провинциясының Лицзян, Баошань, Нуцзян, Дэнькен және Дехон префектураларында 730 000-ға жуық лису тұрады. Лисулар Қытайда ресми түрде танылған 56 этностың бірі. Мьянмада лисулар 135 этностың бірі ретінде танылады және олардың саны шамамен 600 000-ға жетеді. Лисулар елдің солтүстігінде: Качин штатында (Путао, Миткина, Данай, Уайнмау, Бамо), Шан штатында (Момеик, Намшан, Ласио, Хопанг және Коканг) және Оңтүстік Шан штатында (Намсанг, Лойлем, Монгтон), сондай-ақ Сагаинг облысында (Ката және Хамти), Мандалай облысында (Могок және Пин У Лвин) тұрады. Таиландта шамамен 55 000 лису тұрады, олар алты ірі таулы тайпаның бірі болып табылады. Олар көбінесе елдің шалғайдағы таулы аймақтарында қоныс тепкен. Лису тайпасы 58-ден астам әртүрлі рудан тұрады. Әрбір отбасылық рудың өзінің аты немесе тегі болады. Тайпа арасында ең танымал отбасылық рулар – Лаэмае фа, Бья фа, Торне фа, Нгва фа (Нгваза), Нуа фа, Сеу фа, Хау фа. Көптеген тегтер ежелгі заманда аңшылықпен айналысқан ата-бабаларының есімдерінен шыққан. Бірақ кейіннен олар көптеген қытайлық тегтерді қабылдады. Олардың мәдениеті И халқының немесе Нуосу (Лоло) мәдениетінің ерекшеліктерін бөліседі.

Тарих

Лису тарихы ән түрінде бір буыннан екінші буынға жеткізіледі. Бүгінде бұл әндер соншалықты ұзақ, оларды орындауға түні бойы уақыт керек. Хан қытайының Мин әулетінен кейін, шамамен 1140–1644 жылдары аралығында, шығыс және оңтүстік Лису тілдері мен мәдениеті Хан мәдениетінің күшті ықпалына ішкі тірлікке түсті. Қытайдың Юньнань провинциясындағы Тайпин ауылын шамамен 1000 жыл бұрын Лу Ши Лису халқы алғаш құрған. 18 ғасырдың ортасында Йиньцзяңдағы Лису халқы Момэйкке (Бирма), оңтүстік Лису халқы Могок пен Оңтүстік Шан штатына көшіп келе бастады, ал 19 ғасырдың соңында Солтүстік Таиландқа қоныс аударды. Лису – үш Лоло тайпасының бірі, олар И тайпасының ұрпақтары. И (немесе Нуосу) тілдері Лису және Мьянма тілдеріне әлі де жақын. Мят Вай Тоу айтқандай, «Лису Ұлы өзеннің бастауынан туындайды», Лису «Му Ку Де» жерінде өмір сүрген; олар б.з.д. 400–200 жылдарына дейін «Лису» деп аталмаған.

Қазіргі

2010 жылдан бері көптеген лисулер Качинмен қақтығысқа түсті, себебі KIA оларды күштеп әскерге шақырып, бейбіт азаматтарды өлтірді деген айыптаулар тарады. Мьянма азаматтық соғысы кезінде Лису Ұлттық даму партиясы KIA және ПДФ-қа қарсы күресу үшін Татмадауды қолдайтын жасақтар құрды. Осы "халық жасақтарына" жастар да, қарттар да шақырылды. У Шве Мин 2024 жылдың 7 наурызында қайтыс болғанға дейін осы жасақтарға жетекшілік етті.

Үндістанда Лису

Үндістанда лису халқы йобин деп аталады. Барлық мемлекеттік тіркемелерде лису – йобин деп көрсетіледі, және бұл есімдер кейде бірін-бірі алмастырып қолданылады. Лису – Үндістанның Аруначал Прадеш штатындағы аз саны бар тайпалардың бірі. Олар негізінен Виджойнагар округіндегі Гандиграмда (немесе лису тілінде Шиди) орналасқан, ең ірі ауылда тұрады. Лису тайпасы Мяо қаласы мен Харсанг округінің Чангланг ауданындағы Инжан ауылында да кездеседі. Дәстүрлі түрде лису халқы Қытайдың оңтүстік-батысындағы Юньнань провинциясында және Мьянманың солтүстік-шығысындағы Шан және Качин штаттарында өмір сүрген. Үндістанда шамамен 5 мың лису халқы бар.

Лисуды үкімет ашқан

Бастапқыда Үнді-Бірма шекарасы 1912 жылы Британдық Үндістанның топографиялық зерттеулері негізінде, Хкакабо Рази (биктігі көрсетілмеген; Мьянмадағы ең биік нүкте) солтүстіктегі Қытай шекарасымен қиылысқан жерден бастап, Бангладештегі Читтагонг тауларына дейін "суайырықтар, су бөлігі және ең биік қыраттардың комбинациясы" бойынша жүргізілді. Кейіннен, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Г. Д. Л. Миллардың күнделігі 1942 жылдың мамыр айында жапондықтардың шабуылынан қашқан 150 еуропалық, үнді және качиндық шенеуніктер мен азаматтар тобының қашып кетуін баяндайды. Олар Путаодан (Качин) Чаукан асуы арқылы Маргаритаға (Ассам) дейін, Ноа дихин өзенінің аңғарымен жол жүрді. Миллардың жазуынша, Шаукан асуының жүзден астам милінде "лису немесе басқа тайпаның ешқандай іздері болған жоқ". 1962 жылғы Қытай-Үндістан соғысына әкелген Қытаймен шекара келіссөздері және қытай әскерлерінің Үндістанның Аруначал Прадеш штатына басып кіруі Үндістан үкіметін Британдық Үндістанның топографиялық зерттеулеріне сәйкес анықталған Солтүстік-Шығыс аймағындағы халықаралық шекараларын нығайтуға итермеледі. Шекараны бақылауға алған Ассам атқыштар полкі Виджойнагардағы әуе жолағын салу үшін түрлі тайпалардан, соның ішінде лисулардан жұмысшыларды жалдады. 1969-70 жылдары бұл аймаққа 200 отбасы көшірілді. 2010 жылы халық саны 5500-ге жуық деп есептелді, оның ішінде Горхали жауынгерлері (Ескі Ассам атқыштар полкінің зейнеткерлері) және лису/йобин тайпалары бар.

Ледо жолы арқылы келу

Лисулардың кейбір топтары Ледо жолы арқылы Үндістанға келді. Олардың бір бөлігі британдықтардың басшылығымен көмір шахталарында жұмыс істеді (Лису халқы сақтап келген 1918 жылғы британдық көмір шахта жұмыскерінің куәлігі, бұрын Апу Лисуға тиесілі болған). Куәлікте сол кездегі аймақты Ассамның Лакхимпур қаласынан басқарған губернатордың мөрі бар (Ледо мен Шингбвиянг арасындағы Ледо жолының бөлігі 1943 жылы ғана ашылды). Ассамда тұрған лисулардың көпшілігі Мьянмаға оралды. Дегенмен, олардың бір бөлігі Ассамның Харрангху аймағында және Аруначал Прадеш штатының Харсанг округінде әлі де кездеседі. Көптеген лисулар ана тілін жоғалтқанмен, кейбіреулері тілі мен мәдениетін толық сақтап қалған.

Саяси және әлеуметтік мәселелер

1980 жылдардың басында Үндістанда тұратын лису халқы Мьянмадан келген босқындар саналғандықтан, Үндістан азаматтығына ие болмады. 1994 жылы оларға Үндістан азаматтығы берілді, бірақ арнайы тізімдегі тайпа мәртебесі берілген жоқ. Қазіргі таңда бұл мәселе Үкіметке шағым ретінде ұсынылып жатыр. 1970 жылдардың соңында бірнеше джиптер келгенін ескерсек, бұл аймақта 40 жыл бойы жол мен көлік құралдары болған жоқ. Аймақ өте оқшауланған, сондықтан кейбір адамдар оның халқын "географиялық тұтқын" деп сипаттайды. Шындығында, Намадафа алғаш 1972 жылы қорық, ал 1983 жылы ұлттық саябақ деп жарияланды. Билік Гандиграм ауылының жанындағы оңтүстік шегарасын белгіледі. Осыдан кейін ұлттық саябақта қоныстанған лисулар 1972 жылғы «Жабайы табиғатты қорғау туралы» заң бойынша «жер басып алушылар» деп есептеледі. 1976 және 1981 жылдар аралығында Мяо мен Виджойнагар (МВ жолы) арасында, Намадафа ұлттық паркі арқылы Ноа дихин өзенінің сол жағалауымен, Қоғамдық жұмыстар департаменті жол салды, бірақ оны қатты жаңбырлар мен жиі жер сілкіністеріне байланысты күтіп ұстау қиын болды. Сондай-ақ, жол салу ұлттық саябақтағы аң аулау мен жерді басып алуға мүмкіндік береді деп саналды. МВ жолын жаңарту 2010 және 2013 жылдары жарияланды.

Мәдениет

Лису ауылдары әдетте су көзіне жақын салынған, жуу және ішуге ыңғайлы болу үшін. Лисулар қырлы-сырлы (жарып өртеп) егіншілікпен айналысқан. Халық тығыздығы төмен жағдайларда, жер көп жылдар бойы тынығып қалу мүмкіндігі болғанда, қырлы-сырлы егіншілік – экологиялық тұрақты бағбандарлықтың бір түрі. Лису сияқты тау тайпалары ондаған жылдар бойы осы әдіспен егіншілік жасағанына қарамастан, Таиландтың солтүстігі Таиландтың басқа аймақтарына қарағанда көбірек сақталған орманға ие болды. Бірақ, мемлекеттік жол құрылысы, тай компанияларының ағаш кесуі (кейбіреуі заңды, бірақ көбінесе заңсыз), ұлттық саябақтардағы жерлерді қоршау және жазықтардан иммигранттардың келуі салдарынан, қырлы-сырлы егістіктерді қайтадан өсіру мүмкін болмайды, ал қырлы-сырлы егіншілік орманды тау беткейлерінің кең аумағының жоғалуына әкеледі. Осы жағдайларда Лису және басқа да қырлы-сырлы егіншілікпен айналысатындар өздерін асырау үшін жаңа егіншілік әдістеріне көшуге мәжбүр болды. Бұл жерде көрсетілген тайлық Лисудың дәстүрлі киімі, Қытайдың Юньнань провинциясындағы Нуцзян Лису автономиялық округінде және Мьянманың солтүстігіндегі Путао, Данай, Миткинада кеңінен таралған негізгі Лису дәстүрлі киімінен ерекшеленеді.

Христиандық

ХХ ғасырдың басында Үндістан мен Бирмада көптеген лису халқы христиан дінін қабылдады. Джеймс О. Фрейзер, Аллин Кук және Изобель Кун мен оның күйеуі Джон сияқты миссионерлер Қытай ішкі миссиясының (қазіргі OMF International) Юньнань Лисуларымен белсенді жұмыс істеді. Миссионерлердің арасында Джеймс Оутрам Фрейзер (1880–1938) Қытайдағы лису халқына алғаш рет жеткен миссионер болды. Мьянмада лису халқына жақсы хабарды уағыздаған тағы бір миссионер – Тхара Сау Ба Тхау (1889–1968). Джеймс Фрейзер мен Сау Ба Тхау 1914 жылы лису әліпбиін бірлесіп жасады. Лису халқына христиан дінін әкелген тағы да көп миссионерлер болды. Дэвид Фиш былай дейді: «Лису халқы арасында Ізгі хабарды тарату үшін өмірін арнаған жүзден астам миссионер болды. Олар түрлі конфессиялар мен миссиялардан келді: Қытай ішкі миссиясы, Мәсіх шәкірттері (Мәсіх шіркеуі), Құдайдың Ассамблеясы, Елуінші күн шіркеулері және т.б. Лису халқы осы миссионерлерді және олардың жақсы хабарды үйретуін қабылдады, сондықтан олар Мәсіхтің ізбасарлары болу үшін христиан дініне тез ауысты. Қытай мен Мьянмадағы алғашқы миссионерлер Рассел Морс пен оның әйелі Гертруда Эрма Хоу болды, ал Рассел Морсқа үйленгеннен кейін Гертруда Морс аталды. Мьянмадағы Христиан шіркеулерінің немесе Мәсіх шіркеулерінің миссионерлері – Морс отбасылары. Олардың миссиялық жазбаларында Морс отбасы 1926 жылы Қытайда миссиясын бастағаны, бірақ саяси жағдайдың тұрақсыздығына байланысты 1930 жылы Бірмаға көшіп, лису тайпасының арасында уағызды бастағаны айтылған. Лису халқының христиан дініне ауысуы салыстырмалы түрде жылдам болды. Көптеген лисулар мен равангтар анимизмнен христиан дініне көшті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Юньнань, Қытай және Мьянмадағы Ах Жар өзенінің аңғарында тұратын лису тайпаларына Тибет Лисуланд Миссиясы мен Лисуланд Мәсіх шіркеулерінен келген миссионерлер жақсы хабарды жеткізді. Содан кейін көптеген лисулар христиан дінін қабылдады. Миссионерлер білім беруді, ауыл шаруашылығын және денсаулық сақтауды дамытты. Олар лису жазу тілін жасап, жаңа мүмкіндіктер ашты. Дэвид Фиш былай деп хабарлайды: «Дж. Рассел Морс Вашингтон, апельсин, рубин, король апельсині және грейпфрут сияқты көптеген жеміс түрлерін әкелді. Жеміс өсіру Путаодан Мьянманың басқа аймақтарына таралып, маңызды ұлттық байлыққа айналды. Ол сондай-ақ халыққа ағаш өңдеу және ғимарат салу өнерін үйретті. Лису халқы да олардан шіркеу құру стратегиясын үйренді». Миссионерлер лису мәдениетін зерттеді, осылайша христиан дінін жылдам таратуға мүмкіндік алды. Олар ән-күйлерді үйрету, дәрі-дәрмек пен дәрігерлерді жіберу, мұқтаждарға көмек көрсету және отандық миссионерлер мен уағыздаушыларға қаржы бөлу сияқты түрлі әдістерді қолданды. Олар лису шаруашылығын дамытуға көмектесті. Қытай үкіметінің Діни істер жөніндегі бюросы лису халқының ресми діні ретінде христиан дінін қарастыруды ұсынды. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, Юньнаньда 700 000-нан астам христиан лисулары, ал Мьянмада (Бірма) 450 000-нан астам лисулары бар. Тек Таиландтағы лисулар ғана христиандық ықпалынан өзгеше болып қалды.

Анимизм/шаманизм/ата-бабаға табынушылық

Лису халқы христиан дінімен танысқанға дейін анимистер болған. Арчибальд Роуз Лису дінінің анимизмнің немесе рухтарға табынудың қарапайым түрі болып көрінетінін, тау рухтарына құрбандық шалынғанын айтады. Ең маңызды рәсімдерді шамандар атқарады. Басты Лису мерекесі қытайлық Жаңа жылмен сәйкес келеді және музыка, той-думандар мен ішімдіктермен тойланады, сондай-ақ тойларда да; адамдар осы кезде көптеген күміс әшекейлер тағып, алдыңғы ауыл шаруашылық жылындағы жетістіктерін көрсету үшін ең жақсы киімдерін киеді. Әрбір дәстүрлі ауылдың жоғарғы бөлігінде қасиетті тоғай бар, онда аспан рухы немесе Қытайда Ежелгі Әже рухына құрбандықтар арналып, олардың ықыласын алуға тырысады; әр үйдің арт жағында ата-бабаларға арналған құрбандық орны болады.

Тіл

Лингвистикалық тұрғыдан алғанда, лису тілі Сино-Тибет тілдері отбасының нюсу тармағына жатады. Қолданыста екі жазу жүйесі бар. Қытайдың аз ұлттар жөніндегі департаменті екеуінде де әдебиет жариялайды. Ең көне және кеңінен қолданылатыны – Джеймс О. Фрейзер мен этникалық карен уағызшысы Ба Тхаудың 1920 жыл шамасында жасаған Фрейзер әліпбиі. Екінші жазу жүйесін Қытай үкіметі жасаған, ол пиньинге негізделген. Фрейзердің лису тілі үшін жасаған жазуы 1936 жылы лису тілінде жарық көрген алғашқы еңбектерді – катехизис, Киелі кітаптың бөліктерін және толық Жаңа өсиетті дайындауға пайдаланылды. 1992 жылы Қытай үкіметі Фрейзер әліпбиін лису тілінің ресми жазуы деп ресми түрде мойындады. Лису халқының аз ғана бөлігі ғана осы жазуды оқи және жаза алады, ал көпшілігі бастауыш білім арқылы жергілікті тілдерін (қытай, тай, бирма) оқу мен жазуды үйренеді.