Кіріспе

Қытай мен Вьетнамдағы этнос Гелао халқы (сонымен қатар Гело деп те жазады) (Гелао: Клау, ) – Қытай мен Вьетнамның этникалық тобы. Олар Қытай Халық Республикасы ресми мойындаған 56 этностың бірі. Дегенмен, көптеген гелаолар Қытай үкіметі тарапынан түрліше И, Миао және Чжуан болып жіктеледі. Олардың саны шамамен 438 200-ге жуық, және негізінен Гуйчжоу провинциясының батыс бөлігіндегі Гелао автономиялық округтерінде, мысалы, Учуань Гелао және Миао автономиялық округінде және Цуньидегі Даочжэнь Гелао және Миао автономиялық округінде шоғырланған. Олар Лиупаншуй, Аншунь, Дафан және Бицзеде де кездеседі. Кейбіреулері Гуансидің батысында (Лонглин түрлі ұлттар автономиялық округі), Юньнаньның оңтүстік-шығысында және Сычуаньның оңтүстігінде тұрады. Басты дін – даосизм, бірақ буддистер де аз емес.

Тарих

Гелао халқы көбінесе Гуйчжоудың алғашқы тұрғындары деп есептеледі. Гелаолардың ата-бабалары Рау халқы болған, олар ежелгі Йелаңның халқын құрады.

Тіл

Гелау тілдері Кра-Дай тілдер отбасының құрамына кіреді. Бүгінде гелаолардың шағын бөлігі ғана осы тілде сөйлейді. Гелао диалектілерінің арасында үлкен айырмашылықтар болғандықтан, мандарин тілі жалпыұлттық тіл ретінде қолданылып, қазір гелаолардың басты тіліне айналған. Сондай-ақ хмонг, нуосу және буйе тілдері де қолданылады.

Мәдениет

Ерлердің дәстүрлі киімдері бір жағына қарай тігілген жакет пен ұзын шалбардан тұрады. Әйелдер қысқа күртешелер мен үш бөліктен тұратын тар юбка киеді: бас бөлігі қызыл жүннен жасалған, ал қалған екеуі қара және ақ жиектері бар матадан тігілген. Ерлер мен әйелдер ұзын шарф киеді. Гелао халқының дәстүрлі музыкасында сиыр мүйізінен жасалған корпусы бар екі ішекті скрипка қолданылады, оны жаоху (角胡; пиньинь: jiǎohú) дейді. Гелао халқының өз тілі бар – Гелао тілі. Қазіргі таңда бұл тілде мыңнан астам гелао сөйлей алады. Гелао тілінің диалектілері тұрақты қоныстанбауына байланысты жерден жерге өте көп айырмашылықтарға ие. Көптеген гелао халқы қытай, мяо, и және буйі сияқты бірнеше тілде сөйлейді. Гелао халқының ауызша әдебиеті – өлеңдер мен мақал-мәтелдер кеңінен таралған. Көне халық әндері әртүрлі ұзындықтағы, сан алуан сөздерден тұратын ұзын және қысқа сөйлемдерден құралған. Соңғы екі-үш жүз жылда олар хан поэзиясының жанрына қатты ықпал етті, соның салдарынан көптеген әндерге қытай сөздері мен тіркестер енді.

Тіл

Бұрын гелао халқының тек ауызша тілі ғана бар, жазба тілі жоқ деп есептелген. Алайда, 2008 жылдың қыркүйегінде Гуйчжоу провинциясынан «Жиу Тянь Да Линг тарихы» (ағылш. Record of the Nine Heavens) кітабы табылды. Кітапты Цянбэйде тұратын Ли тегіндес гелао адамы сақтап отыр, оның ата-бабалары Сун әулетінен шыққан. Гулао патшасы Ли Вэнтунның ұрпағы болған ол, кітаптың мазмұнынан бейхабар, бірақ ата-бабаларының үйреткендерін сақтап, оны құнды мүлік санайды. «Тоғыз аспан туралы жазбаның» табылуы гелао халқының ежелгі тарихы мен мәдениеті зор халық екенін дәлелдеді. Олар тек жазба тіліне ғана ие болған жоқ, сонымен қатар «үйлесім мен береке» идеясын алғаш ұсынған халық болды. Шай, фейерверк, мыс, темір сияқты өнертабыстар гелао тайпасының өз тілі болғанын көрсетеді. Дегенмен, сараптама нәтижесінде «Тоғыз аспан туралы жазбада» көрсетілген гелао этносының таралу аймағы 1980 жылдардың ортасынан кейін жарияланған жергілікті мәлімдемелермен сәйкес келеді (мысалы, гелао халқының туған жері Учуань деп жарияланды, ал Еланның негізгі аймағы Панцян, Чишуй, Хэбэйде ескерілмеді), бұл Мин және Цин әулеттерінің тарих жазбаларынан өзгеше. Сонымен қатар, гелао тіліндегі «Сю Гениу» әнінің сипаттамасы мен «Тоғыз аспан тарихындағы» классикалық қытай және гелао тілдеріндегі грамматикалық қателердің көп болуы, кітаптың қазіргі заманда жасалған жалған болу мүмкіндігін көрсетеді. Гуйчжоудың батыс бөлігінде, мысалы, Аншун қаласында тұратын гелао халқының кейбір халық әндерін жазу үшін қытай иероглифтерінен құралған гелао әрпі болған.

Вьетнамдағы гелао

Вьетнамда гелаолар ресми этникалық топ ретінде танылған. Вьетнамда 2636 гелао өкілі бар (2009 жылғы мәлімет бойынша), олардың көп бөлігі Хагианг провинциясының Хоангсуфи және Донгван аудандарындағы карсттік үстіртте қоныстанған. Олар Хоангсуфи ауданының Тунгсан коммунасында басымдылықты құрайды.