Кіріспе

Тропикалық мұхиттардағы теңіз құстарының түрлері

Қызыл өрімшеқұс (Phaethon aethereus) – тропикалық құстардың бірі, тропикалық мұхиттардағы теңіз құстарының үш жақын туысқан түрінің бірі. Сыртқы түрі шағалаға ұқсас, көбінесе ақ реңді, қанаттары мен арқасында қара дақтары бар, қара бетпердесі және, атауынан көрініп тұрғандай, қызыл тұмсығы бар. Көптеген ересек құстардың құйрық қауырсындары дене ұзындығынан екі есеге жуық, ал еркектердікі әйелдердікінен ұзын болады. Қызыл өрімшеқұстың өзі үш түрге бөлінеді, оның ішінде номинативтік түрі бар. Мезонаута түрін номинативтік түрден жаңа қауырсынының қызғылт түсімен, ал индикус түрін кішірек дене мөлшерімен, тар бетпердесімен және көбірек қызғылт тұмсығымен ажыратуға болады. Бұл түр тропикалық Атлант мұхитында, Тынық мұхитының шығысында және Үнді мұхитында кең таралған. Номинативтік түрі Атлант мұхитының оңтүстігінде, индикус түрі Таяу Шығыс және Үнді мұхитының суларында, ал мезонаута түрі Атлант және Тынық мұхитының шығыс бөліктерінде және Кариб теңізінде кездеседі. Бұл түрді Карл Линней 1758 жылы шығарған "Systema Naturae" еңбегінің 10-шы басылымында сипаттаған. Ұя салу бос колонияларда жүзеге асырады, олар жартас беткейіндегі, оңай ұшып шығуға қолайлы жердегі ұя салады. Бір жұмыртқа туады және оны екі жынысты құстар да шамамен алты апта бойы күтіп бағады. Жұмыртқаның жарылуына ластану мен ауа райының жағдайы әсер ете алады, бірақ соңғысы балапанның ұшып кетуіне минималдық әсер етеді. Балапан ұшқаннан кейін ата-аналары әдетте ұяға қайта оралмайды және балапан өздігімен кетеді. Барлық жастағы құстар балық және кальмармен қоректенеді, оларды ауадан суға сүңгіп түсіп аулайды. Алайда, қызыл өрімшеқұс кейде су бетінде азықтанатын жыртқыштарды да қанағаттандырады. Жыртқыштар олжаны су бетіне айдайды, содан кейін өрімшеқұс оны ұстап алады. Кейбір аймақтарда, әкелген қара және қоңыр егеуқұйрықтар ұяларды тонап, жұмыртқалар мен жас құстарды жейді. Мысықтар да қызыл өрімшеқұсқа қауіп төндіреді. Бұл құс Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бойынша қауіпсіз түрге жатады, бірақ популяциясы азайып барады деп саналады. Бразилия және Мексика сияқты кейбір елдерде бұл құс қорғауға алынған түр ретінде қарастырылады.

Сипаттама

Қызылбас тропик құсының орташа дене мөлшері, қанат жаюы шамамен. Оның қауырсыны ақ, қанат ұштары қара, ал арқасы қара жолақты. Басында қара маскасы бар, ол көздің үстінен басталып, мойынның екі жағына дейін созылады, мойын және артқы мойын тұсында көкшіл реңдер байқалады. Құйрығында қара жолақтар және құйрық желбезектерінде де сондай жолақтар бар. Төсі ақ, ал ең сыртқы қанаттарында және үстіңгі қанаттарында қара түс бар, кейде қабырғаларында да қара белгілер кездеседі. Көздің қабыршығы қара қоңыр, ал тұмсығы қызыл, еркектерінің құйрық желбезектері ұрғашыларына қарағанда шамамен ұзақ болады. Бұл құстың түрлерін олардың мөлшері мен қауырсынының түсінен ажыратуға болады. Phaethon aethereus mesonauta түрін оның қауырсыны жаңа болғандағы сәл қызғылт реңімен, жоғарғы қанатындағы қара жолақтың айқындығымен және сыртқы қанатындағы қара түстің біртектілігімен ажыратуға болады. P. a. indicus түрін оның кішірек мөлшерімен, бетіндегі кішірек маскасымен (көбінесе көздің артына дейін жетпейді) және қара жиегі бар қызғылт тұмсығымен ажыратуға болады. Балапандар шыққанда, олардың денесі сұр түсті жұмсақ қауырсынмен жабылады. Жастардың қауырсыны басқа түрлерге қарағанда жоғары жағынан көбірек жолақты болады. Бұл даму процесі көбейіске дейін аяқталады және 19-дан 29 аптаға дейін созалады, көбінесе 24 аптада аяқталады. P. a. mesonauta түрі Атлант мұхитының шығысында, Тынық мұхитының шығысында және Кариб теңізінде кездеседі. Үнді мұхитының P. a. indicus түрі Пакистан, Батыс Үндістан, Оңтүстік-Батыс Шри-Ланка, Африка мүйісі және Арабия түбегіндегі суларда таралған. Бұл түр Сейшель аралдарында сирек кездеседі. Вест-Индия аймағында бұл түр Кіші Антиль аралдарында, Виргин аралдарында және Пуэрто-Риконың шығысындағы кішігірім аралдарда ең көп кездеседі. Тынық мұхитында Калифорния шығанағынан және Ревильягигедо аралдарынан (Мексиканың солтүстігінде) бастап, Галапагос аралдарына, Исла-Платаға (Эквадор) және Сан-Лоренцо аралына (Перу) дейін көбейеді. Ғалымдар Ларри Спир мен Дэвид Айнли 1995 жылы 15 жылдық далалық байқаулардың нәтижесінде Тынық мұхитындағы құстардың ең аз саны шамамен 15 750 болғанын бағалаған. Қызылбас тропик құстары көбейіс маусымында емес, кеңінен таралады, жастар ересектерге қарағанда одан да көп қашықтыққа ұшып кетеді. Тынық мұхитындағы құстар Вашингтон штатының солтүстігіндегі 45-ші және Чилидің оңтүстігіндегі 32-ші параллельдерге дейін жетеді. Кейде одан да қашыққа ұшып кетеді, мысалы, Ұлыбританиядан бес рет және Австралиядан екі рет (2010 жылдың қазан-желтоқсанында Лорд-Хоу аралында және 2014 жылдың қыркүйегінде Эшмор рифінде) тіркелген.

Мінез-құлық

Қызыл тұмсықты тропик құсы теңізде ұшқанда жылдамдыққа жетеді. Кейбір аймақтарда көбею жыл бойы жүреді, ал басқаларында маусымдық түрде өтеді. Көбеюге тамақ қорының жеткілікті болуы әсер етеді, көбінесе тамақ көбейгенде көбею де артады. Осы кезде құс, болашақ серіктеріне әуеде әсем билер көрсетіп, бір-бірімен шайқасып, қанағаттар, қарақұстар және аққұйрықты тропик құстар сияқты түрлерді қуып шығады. Аққұйрықты тропик құсының ұясын басып алып, егер жұмыртқаларын жойған болмаса, олардың балаларын өсірген жағдайлары да тіркелген. Көзі ашылмаған, қимылдай алмайтын (ұяда туатын және жартылай жетілмеген) балапандар, дене температурасын өздігінен реттеуге үйренгенше 3-5 күнге дейін ата-аналарының күтімінде болады. Ата-аналары балапандармен шамамен 70 күнге дейін қалып, содан кейін олардың күтімі азая бастайды. Әдетте, ол жағалаудан алшақ суға, әуеден сүңгіп түседі, биіктігі .

Адамдармен қарым-қатынасы

Қызыл мүңкідұмқұс, Бермудаға тән емес құс, 50 бермуда долларына қателікпен салынған еді және 2012 жылы оның орнына Бермудада кездесетін ақ мүңкідұмқұс қойылды.

Мәртебе

Қызыл мүңкүрме құстарының санын дәл бағалау олардың ұялайтын жерлерінің қашықтығы мен оларды кездестіруге болатын теңіздің кең аумақтарына байланысты қиын. Мексикада жабайы мысықтар мүңкүрме құстардың жауы болып табылады, құстар мысықтардың рационының шамамен 3% құрайды. Бұл мәселе Саба аралында 2000 жылдан бері ғана туды. Ассенсион аралында жабайы мысықтарды жою нәтижесінде сол жердегі қызыл мүңкүрме құсының саны бір жыл ішінде шамамен 1,6%-ға артты. Галапагос аралдарында қысқақұлақты сұңқар (Asio flammeus) кейде жас құстарды жейді. Бұл құстың денесінде жасушаішілік паразит – токсоплазма гондиі табылады. Қызыл мүңкүрме құстардың шамамен 28%-ы T. gondii-ге қарсы антиденелерді өндіреді. Қалыпты жағдайда жұмыртқалардың шамамен 75%-і жарылады. Тым ыстық жағдайда жарылу көрсеткіші шамамен 35%-ға дейін төмендеуі мүмкін. Қалыпты жылдары балапандардың 78%-і ұшып кетеді, ал тым ыстық жылдары бұл көрсеткіш 77%-ға дейін төмендейді. Бұл құстың өмір сүру ұзақтығы 16 жылдан 30 жылға дейін жетеді.