Кіріспе

Иннаның шумерлік бас діни қызметкері (Enḫéduanna, сондай-ақ Enheduana, En he2 du7 an na, немесе басқа нұсқалары) – әкесі Аккадтың Саргоны (б.з.д.) тұсында Шумерлік Ур қала-мемлекетіндегі Ай құдайы Наннаның (Sīn) энту (жоғары) діни қызметкері болған. Оның әкесі Аккадтың діні мен туған шумерлік дін арасындағы байланысты нығайту үшін оны Урдағы діни топтың басшысы етіп тағайындаған болуы мүмкін. Энхедуанна әлем тарихындағы ең ерте белгілі автор ретінде танымал, өйткені шумер әдебиетіндегі көптеген шығармалар, мысалы, «Иннананың мақтауы», оны бірінші тұлғада баяндаушы ретінде көрсетеді, ал «Шумер ғибадатханаларының әндері» сияқты басқа шығармалар оны автор ретінде көрсетуі мүмкін. Дегенмен, қазіргі ассириологтар арасында тілдік және археологиялық негізде, оған жатқызылған қайта жаңғыртылған шығармаларды ол өзі жазды ма, жоқ па деген мәселе бойынша қызу пікірталас жүріп жатыр. Сонымен қатар, оған жатқызылатын шығармалардың жалғыз қолжазбалары ол өмір сүргеннен кейін алты ғасыр өткен Бірінші Вавилон империясының жазушыларымен жазылған, ол сөйлеген шумер тілінің диалектісінен өзгеше, жаңарақ диалектіде жазылған. Бұл жазушылар оған Акадтың Саргон әулетінің аңыздық әңгімелерінің бөлігі ретінде, кейінгі вавилондық дәстүрлерде осы шығармаларды жатқызуы мүмкін. Энхедуаннаның мәдени естелігі мен оған жатқызылатын шығармалар Бірінші Вавилон империясының соңынан кейін біраз уақыттан кейін жоғалып кетті. Оның өмір сүруі алғаш рет 1927 жылы қазіргі археологиямен анықталды, ол кезде сэр Леонард Вули ежелгі Ур қаласындағы Гипаруды қазып, оның есімі, Акадтың Саргонымен байланысы және қызметі жазылған алебастр дискіні тапты. Кейіннен оның есімі шумер әдебиетінің қазба жұмыстарында табылды, бұл оның сол шығармалардың авторы болу мүмкіндігін зерттеуге бастама берді. Энхедуаннаның археологиялық жаңғыртылуы қазіргі уақытта оның алғашқы белгілі автор ретінде танылуымен байланысты көптеген назар аударулар мен ғылыми пікірталастарға себеп болды. Ол сондай-ақ феминизмде едәуір назар аударды, оған жатқызылатын шығармалар классикалық риториканың алғашқы көзі ретінде зерттелді. Оның шығармаларының ағылшын тіліндегі аудармалары көптеген әдеби бейімдеулерге және көркемдік бейнелеулерге әсер етті.

Өмірбаян

Энхедуаннаның әкесі Аккад империясын құрған Саргон Акад болды. Сақталған бір жазуда Саргон өзін "Акад патшасы Саргон, Инаннаның қадағалаушысы (машким), Киш патшасы, Анудың майланғаны (гуда), [Мезопотамия] жерінің патшасы, Энлильдің билеушісі (энси)" деп таныстырады. Бұл жазу Урукты бағындыруды және Саргон "Энлиль қақпасына мойындықпен келтірген" Лугал заге сиді жеңуді мақтан тұтады: Саргон содан кейін Урды бағындырып, Лагаштан теңізге дейінгі аймақты "қырқып" тастады, нәтижесінде кем дегенде 34 қаланы бағындырды. Айрин Дж. Винтердің сөзіне сәйкес, Саргон Урды бағындырғаннан кейін, Аккад әулетінің Шумердің дәстүрлі тарихымен байланысын нығайтуға тырысқан болуы мүмкін, сондықтан ол Енхедуаннаны маңызды Шумер ай құдайының табынуындағы маңызды лауазымға тағайындады, осылайша Урды маңызды культ және саяси орталық ретінде бекітті. Винтер оның тағайындалған лауазымы бұрыннан бар болғанын, ал оның осы қызметке тағайындалуы және Наннаға жатқызылуы Шумер діні мен Семит діні арасындағы синкретизмді құруға көмектескенін айтады. Енхедуаннадан кейін де бас жыншының лауазымын патшалық отбасының мүшелері иелене берді. Джоан Гудник Вестенхольц бас жыншының лауазымы патша лауазымымен салыстырылатын құрметке ие болған сияқты деп болжайды; Наннаның бас жыншысы ретінде Енхедуанна Наннаның жұбайы Нингалдың бейнесі болған, бұл оның іс-қимылдарына құдайлық билік берген болар еді. Дегенмен, археологтар Наннаның жыншылары табынған Урдағы Гипаруды жан-жақты зерттегенімен, олардың міндеттері туралы нақты мәлімет жоқ.

Лугал-Аннның көтерілісі

Саргонның немересі Нарам Синнің билігінің соңына қарай көптеген бұрынғы қала-мемлекеттер Акад орталық билігіне қарсы көтерілді. "Нин ме шара" ("Инананың дәріптелуі") әніндегі деректерге сүйене отырып, оқиғаларды Енхедуаннаның көзқарасымен қайта құруға болады: Ур қаласында Лугал Ане билікке келді, ол жаңа билеуші ретінде қала құдайы Наннаның заңдылығын шақырды. Лугал Ане, бәлкім, ежелгі вавилондық әдеби мәтіндердегі соғыс туралы айтылған Лугал Ан немесе Лугал Аннемен бір адам болуы мүмкін, ол Урдың патшасы ретінде көрсетілген. Лугал Ане ай құдайы Энхедуаннаның әйелі әрі бас жыншысынан өзінің билігін мойындауын талап еткен. Энхедуанна, Саргон әулетінің өкілі ретінде, бас тартты, соның салдарынан ол қызметінен алынып, қаладан қуылды. Ешдам ку ғибадатханасы туралы айтылуынан, ол Жирсу қаласында пана тапқан болуы мүмкін. Осы жер аударылу кезінде ол "Нин ме шара" әнін жазды, оның орындалуы Инанна құдайының (оның әулетінің қамқоршысы Иштар ретінде) Акад империясының пайдасына араласуына көндіру мақсатында болды. Нарам Син патша Лугал Ане және басқа патшалардың көтерілісін басып, өзінің билігінің қалған жылдарында Акад орталық билігін қайта орнатты. Содан кейін Енхедуанна Ур қаласындағы лауазымына оралған болуы мүмкін.

Археологиялық артефакт

1927 жылы Ур қаласындағы қазба жұмыстары барысында британдық археолог сэр Леонард Вулли бірнеше бөлікке сынған алабастр дискіні тапты, ол кейін қалпына келтірілді. Дискінің артқы жағында Енхедуанна Наннаның әйелі және Аккадтың Саргонның қызы екені көрсетілген. Алдыңғы жағында бас діни қызметкер әйел құдайға табынуда тұрғанда, жалаңаш ер адам құйым су шашу рәсімін жасап тұрғандай бейнеленген. Айрин Винтердің сөзіне göre, орталық тұлғаның "орналасуы мен егжей-тегжейлі көрсетілуі" оны "Енхедуанна деп тануға мүмкіндік берді". Енхедуаннаның есімі бар екі мөр, оның қызметкерлеріне тиесілі және Саргон дәуіріне жататын, Урдағы Гипарудан қазылып алынды. Енхедуаннаға жатқызылатын "Инаннаны мақтау" және "Инанна мен Эбих" атты екі туынды бірінші Вавилон империясының 18 және 17 ғасырларындағы озық жазушылар курсы болған Декадаға енгендіктен, көптеген қолжазбаларда сақталған. Блэк және авторлар тобы "Енхедуаннаның жазу әдебиетінде сақталып қалғаны, әкесі Саргонның Аккад әулетіне деген қызығушылықтың үздірілмей келуімен байланысты болуы мүмкін" деген пікірді келтіреді.

Жазылған шығармалар

Диск пен мөрлерді Ниппур қаласынан қазылып алынған әдеби еңбектермен байланыстырған алғашқы адам Адам Фалькенштейн болды. Ол ғибадатхана гимндері мен Иннаннаға арналған екі гимн: «Иннаннаның дәріптелуі» және тағы бір «Иннаннаға гимн» (сол кезде әлі толық қалпына келтірілмеген) Энхедуаннаға сілтеме жасайтынын анықтады. Фалькенштейн бұл Энхедуаннаның авторлығын көрсететін дәлел болуы мүмкін деп болжады, бірақ гимндердің тек кейінгі Ескі Бабыл дәуірінен белгілі екенін және қандай да бір қорытынды жасамас бұрын алынған мәтіндерді құрастырып, талдау жұмыстарын жүргізу қажет екенін мойындады. 1989 жылы Вестенхольц «Иннана мен Эбих» және Ур қаласындағы Наннаға арналған тағы екі гимн де оның жазған болуы мүмкін екенін ұсынды.

Ғибадатхана әнұрандары

Бұл әндер Ур мен Ниппур қалаларынан табылған 37 тақташадан қайта құрастырылған, олардың көпшілігі Ур III және Ежелгі Вавилон дәуірлеріне жатады. Әрбір ән шумерлік пантеонның нақты бір құдайына және сол құдайға байланысты қалаға арналған, бұл шумерлік дін мен Акад империясының семит діні арасындағы синкретизмді қалыптастыруға көмектескен болуы мүмкін. Дегенмен, бұл өлеңдердің кейбіреуі, мысалы, Урдың үшінші династиясының кейінгі патшасы, құдайландырылған Сулги патшаның ғибадатханасына арналған 9-шы ән, Энхедуанна немесе Акад империясының кімде-кім болса да жазған болуы мүмкін емес. Бұл жинақ уақыт өте келе қосымша өлеңдермен толыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жинақтың алғашқы ағылшын тіліне аудармасын Аке В. Шёберг жасаған. Ол сондай-ақ, шығарманың соңына жақын орналасқан екі жолды "жазу" немесе колофон, оның алдыңғы мәтіннің авторы ретінде оны көрсеткендей болып көрінеді деп атап өткен. Алайда, Блэк көрсеткендей, қолжазбалардың көпшілігінде осы колофоннан кейінгі жол, 42-ші және соңғы әннің жолдарының санын қамтиды, бұл алдыңғы екі жолдың 42-ші әннің бір бөлігі екенін көрсетеді. Блэк мынадай қорытындыға келді: "Көп дегенде, (Энхедуаннаның) авторлығы немесе редакторлығы туралы талапты тек 42-ші ән үшін, жинақтың соңғы әні үшін ғана қабылдауға болады".

Инаннаның жоғарылатуы

Nin me šara ("Сансыз менің қожайыным"; қазіргі уақытта Инаннаның дәріптелуі / Инанна Б) – Инанна құдайына арналған 154 таралған гимн. Клаус Вилкеге сәйкес, бұл мәтін "шумер әдебиетіндегі ең қиын мәтіндердің бірі". Nin me šara-ның алғашқы толық басылымын 1968 жылы Халло / ван Дейк жариялаған. 1997 жылы Анет Зголл кеңірек мәтіндік базаға, сондай-ақ соңғы лингвистикалық зерттеулер мен мәтіндік сынаққа негізделген жаңа басылым шығарды, ал 2014 және 2021 жылдарғы Зголл басылымдарында одан әрі жетілдірілді. Бұл туынды Лугал Ане көтерілісі мен Энхедуаннаның жер аударылуы туралы айтады. Ĝirsu-да жер аударылғанда жазылған болуы мүмкін, бұл ән Инанна құдайының Энхедуанна мен Саргон әулетінің пайдасына қақтығысқа араласуына көндіру мақсатында жазылған. Осы мақсатқа жету үшін мәтін миф құрастырады: құдайлардың патшасы Ан, Инаннаға құдайлық билік сыйлайды және оны Шумердің барлық қалаларына үкім шығаруға бекітеді, осылайша оны елдің билеушісі және барлық құдайлардың ең күштісі етеді. Енді Ур қаласы оның үстемдігіне қарсы шыққанда, Инанна оған үкім шығарып, оны Ур қаласының құдайы және оның әкесі Нанна арқылы орындатады. Осылайша Инанна көк пен жердің қожайынына айналды және тіпті бастапқыда жоғары тұрған құдайлардың (Ан мен Нанна) үстінен өзінің еркін жүзеге асыруға құқылы болды, нәтижесінде Ур мен Лугал Ане жойылды.

Иннанаға арналған ән

Сондай-ақ, Ұлы жүректі ханым немесе Қатты жүректі ханым (басталуы нін шағур ра) деп аталатын бұл әнұран, тек фрагменттер түрінде ішінара сақталған. Блэк және авторлар оны үш бөлімнен тұратынын көрсетеді: кіріспе бөлім (1-90 жолдар) Инаннаның "әскери қабілеттерін" баса көрсетеді; ұзақ, ортаңғы бөлім (91-218 жолдар) Инаннаға тікелей арналған, оның көптеген жақсы және жаман қасиеттерін тізімдейді және оның басқа құдайлардан басымдығын мәлімдейді; ал қорытынды бөлім (219–274 жолдар) Енедуаннадан баяндалған, өте фрагментті күйде сақталған. Блэк және авторлар қорытынды бөлімнің фрагменттілігінен әнұранды Енедуаннаның өзі жазған-жазбағанын, қорытынды бөлімнің кейінірек қосылған-қосылмағанын, немесе оның атын Ежелгі Вавилон дәуірінде "оған жатқызу ниетімен" поэмаға қосылған-қосылмағанын анықтау қиын екенін айтады. Олар сондай-ақ қорытынды бөлімде "нақты түсіндірілмейтін тарихи оқиғаларға" сілтеме бар екенін атап көрсетеді. Бұл өлеңде Иннана мен Эбихте суреттелген оқиғаларға сілтеме болуы мүмкін, бұл Вестенхольцты осы өлеңнің де Енедуаннаның туындысы болуы мүмкін деген ойға жетеді. Бұл туындының алғашқы ағылшын тіліне аудармасын 1975 жылы Сёберг жасаған.

Инанна мен Ебих

Бұл әнұран (инципит in nin me huš a) Black және тағы басқалар "Инанна жауынгерлік мінезде" деп сипаттайды. Өлең Инаннаға "жауынгер әйел" ретінде арналған мадақтаумен басталады (1–24 жолдар), содан кейін Инаннаның өзінің тілімен баяндауына өтеді (25–52 жолдар), онда ол Ебих тауларына мойынсұнбағаны үшін кек қайтару ниетін айтады. Инанна сосын аспан құдайы Анға келіп, оның көмегін сұрайды (53–111 жолдар), бірақ Ан Инаннаның кек қайтаруға қабілетіне күмән келтіреді (112–130 жолдар). Бұл Инаннаның ашуға толуына және Эбихке шабуыл жасауына (131–159 жолдар) себеп болады. Содан кейін Инанна Эбихті қалай жеңгенін (160–181 жолдар) айтады, ал өлең Инаннаны мақтаумен аяқталады (182–184 жолдар). Өлеңдегі құлатылған Эбихтің "қарсылық көрсеткен жерлері" қазіргі Ирактағы Джебель Хамрин тауларымен теңестірілген. Black және тағы басқалар бұл жерлерді "сумерлік әдебиетте қирату мен хаостың күштері ретінде елестететін, көшпелі, жабайы тайпалардың мекені" деп сипаттайды, оларды кейде "құдайлық бақылауға алу" қажеттігіне тоқталады.

Наннаға арналған әндер

Бұл екі гимн Вестенхольц Экиснугал мен Наннаға Эн кемесінің көтерілуіне арналған мақтау гимні (басталуы «е угим е а») және Энхедуаннаның мақтау гимні (басталуы жоғалған) деп белгілейді. Екінші гимн өте фрагментті.

Авторлық пікірталас

Энхедуаннаның өлеңдерінің авторлығы мәселесі күрделі пікірталас тудырды. Халло мен Эке Шёберг оған жатқызылған туындылардың авторлығын алғаш рет нақты айтқанмен, Мигель Сивил мен Джереми Блэк сияқты басқа ассириологтар Энхедуаннаның авторлығын жоққа шығарып немесе күмәнданып, аргументтер келтірді. Сивил «Энхедуанна» сөзінің есім емес, Аккадтың Саргонның қызы болған EN діни лауазымын білдіретінін айтты. Иннана мен Нанна поэмаларына қатысты Блэк және авторлар тобы, ең жақсы жағдайда, қолжазбалардың барлығы оның өмір сүрген кезінен кем дегенде алты ғасыр кейін жазылғанын, олар діни емес, жазушылар ортасында табылғанын және «қалған деректерде Ескі шумер тілінің іздері жоқ, сондықтан бұл болжамды түпнұсқаның қалай болғанын анықтау мүмкін емес» деді. Осы алаңдаушылықтарға қарамастан, Халло Энхедуаннаның осы туындылардың авторы екендігіне күмәндануға әлі де себеп жоқ екенін айтады. Халло Мигель Сивилге жауап ретінде, оған жатқызылған барлық туындылардың авторлығын мойындап қана қоймай, ассириологиядағы «артық скептицизмді» жалпы мойындамайды, сондай-ақ басқа ғалымдар «одан жасаған қорытындыларын шектеуге тырысудың орнына» «Мезопотамиядан алынған мол мәтіндік деректер өркениеттің көптеген қырларының пайда болуын және эволюциясын зерттеу үшін құнды ресурс ұсынады» дегенді ескеруі керек екенін атап өтті. Джонс Хопкинс университетінің ассириология профессоры Пол А. Дельнеро осы пікірталасты қорытындылап былай деді: «Бұл атрибуция ерекше және сол кездегі анонимді авторлық практикасына қайшы келеді; бұл шығармаларды тарихи шындықты баяндауға емес, керісінше, оларға одан да зор билік пен маңыз беру үшін жасалған болуы мүмкін».

Табысы мен мұрасы

Энхедуанна феминизмде маңызды назарға ие болды. BBC Radio 4 радиосындағы сұхбатында ассириолог Элеонора Робсон мұны 1970-ші жылдардағы феминистік қозғалысқа байланысты дейді. 1976 жылы Сайрус Х. Гордонның лекциясын тыңдағаннан кейін екі жыл өткен соң, американдық антрополог Марта Вейгл феминист ғалымдар алдында Энхедуаннаны «әлем әдебиетіндегі алғашқы белгілі автор» ретінде, «Әйелдер сөзді суретшілер ретінде: Энхедуаннаның қарындастарын қайтару» атты кіріспе мақаласы арқылы таныстырды. Робсонның сөзіне қарағанда, осы жарияланымнан кейін «Энхедуаннаның феминистік бейнесі арманды орындайтын тұлға ретінде» кеңінен танылды. Робсон Энхедуаннаны феминизмнің «алғашқы ақыны» ретінде емес, б.з.д. 18 ғасырдан сақталған туындыларында оның «әкесінің саяси және діни құралы» ретінде бейнеленгенін айтады. Робсон сондай-ақ, біздің «Энхедуанна не ойлағанын немесе не істегенін» білуге мүмкіндігіміз жоқ екенін, сондай-ақ «Энхедуаннаның жазуға қабілетті екеніне дәлелдердің» жоқтығын атап өтеді, бірақ Аккадтың Саргонның қызы және бас діни қызметкер ретінде Энхедуанна «өз заманының ең беделді әйелі болған болуы мүмкін». Энхедуанна сонымен қатар ерте риторикалық теоретик ретінде зерттелді. Роберта Бинкли «Инаннаны даңқтауда» жаңалықтар мен классикалық көндіру әдістеріне дәлелдер тапты. Хэлло, Бинклидің жұмысына сүйене отырып, «Инаннаға гимн», «Инанна және Эбих» және «Инаннаның даңқталуы» тізбегін Библиядағы Амос кітабымен салыстырады және оларды «Месопотамияда риториканың тууының» куәлігі деп санайды.