Кіріспе

Үндістанның коммуникациялық құралдары

Үндістандағы бұқаралық ақпарат құралдары түрлі коммуникация құралдарынан тұрады: теледидар, радио, кино, газеттер, журналдар және интернетке негізделген веб-сайттар/порталдар. Үндістанның бұқаралық ақпарат құралдары 18 ғасырдың соңынан бері белсенді қызмет етеді. Үндістандағы баспа басылымдары алғаш рет 1780 жылы пайда болды. Радио хабарларын тарату 1927 жылы басталды. Бүгінде ақпарат құралдарының көп бөлігін жарнама, жазылым ақысы және авторлық құқықтары бар материалдарды сату арқылы табыс табатын ірі корпорациялар бақылайды. Үндістанда 500-ден астам спутниктік арна (оның 80-нен астамы жаңалықтар арналары) және 70 000 газет бар, бұл әлемдегі ең ірі газет нарығы, онда күн сайын 100 миллионнан астам дана сатылады. Француздық үкіметтік емес ұйым «Шекарасыз тілшілер» елдердің жылдық рейтингін жасап, жариялайды. 2023 жылғы рейтингте Үндістан 11 сатыға төмендеп, 180 елдің ішінде 161-орынға түсті. Үндістанның баспасөз бостандығы қазір Ауғанстан, Сомали және Колумбиядан төмен. Бұл себебі журналистерге жасалған зорлық-зомбылық, саяси бағытталған БАҚ және БАҚ меншігінің шоғырлануы «әлемдегі ең ірі демократияда» баспасөз бостандығы дағдарыста екенін көрсетеді. Бұл ел 2014 жылдан бері премьер-министр Нарендра Модидің, Бхаратия Джаната партиясының (БЖП) жетекшісі және индуист ұлтшылдығының символының басшылығында. 2022 жылы Үндістан 150-орында болды, ал 2016 жылы 133-орында болған еді. Бұл Нарендра Модидің Бхаратия Джаната партиясы мен олардың Хиндутва жақтастарының БАҚ-қа бақылауды күшейтуіне байланысты болды. АҚШ-та орналасқан Freedom House үкіметтік емес ұйымы 2021 жылғы есебінде Моди әкімшілігі кезінде журналистерге қысымның күшейгенін мәлімдеді. Үндістанның ағылшын тіліндегі БАҚ-тары дәстүрлі түрде солшыл либералды бағытта сипатталады, бірақ индуист ұлтшылдығы саясатының өсуіне байланысты соңғы кезде бұл мәселе шиеленіске ұшырады. BBC News хабарлағандай, «Индиялық жаңалық арналарына қарасақ, ағылшын немесе хинди тілінде болсын, бір жақты жаңалықтар басым. Ал бұл жақ – БЖП және Хиндутва». 1780 жылы құрылған «Хиккидің Бенгал газеті» Үндістандағы алғашқы газеттердің бірі болды. Аугуст және Луи Люмьердің қозғалыс суреттері 1895 жылдың шілде айында Бомбей қаласында көрсетілді, ал радио хабарларын тарату 1927 жылы басталды.

Үндістанның баспасөз кеңесі туралы 1978 жылғы заң

Үндістанның Баспасөз кеңесі баспасөздің өзін-өзі реттеу механизмі ретінде әрекет етеді. Ол Үндістан баспасөзінің еркін және жауапты болуын қамтамасыз етеді. Баспасөздің қоғамдық мүдделерді тиімді бақылауы үшін, ол кез келген билік, ұйымдасқан органдар немесе жеке тұлғалардан кез келген шектеусіз және кедергісіз сөз бостандығына ие болуы керек. Сондықтан баспасөз журналистік этиканың қабылданған нормаларын мұқият сақтауға және кәсіби мінез-құлықтың жоғары стандарттарын ұстануға тиіс. Егер нормалар бұзылса және еркіндік кәсіби емес мінез-құлықпен тапталса, оны тексеру және бақылау жолы болуы керек. Бірақ үкіметтің немесе ресми биліктің бақылауы осы еркіндіктің жойылуына әкелуі мүмкін. Сондықтан, ең дұрысы – кәсіби әріптестер, сондай-ақ білімі бар бірнеше бейтарап адамдардың көмегімен, дұрыс құрылымдалған, өкілдік және бейтарап механизм арқылы реттеу. Осы себепті Үндістанның Баспасөз кеңесі құрылды.

Шолу

Дәстүрлі баспа бұқаралық ақпарат құралдары, сондай-ақ теледидар да көбінесе отбасылық меншікте болады және жиі өзін-өзі цензуралайды, мұның басты себебі меншік иесінің және билік өкілдерінің саяси байланыстары. Дегенмен, жаңа медиа әдетте кәсібирек және корпоративтік меншікте болады, алайда олар да белгілі тұлғаларға сатылған немесе олармен байланысты. Сонымен қатар, "күшті" деп есептелетін үнді медиасы да медианың өзіне қатысты мәселелерді жарияламайды.

Басып шығару

Үндістанда басылған алғашқы газет – 1780 жылы британдық үкімшілік кезінде Джеймс Август Хикки құраған «Хиккидің Бенгал газеті». 1826 жылдың 30 мамырында Үндістанда жарық көрген алғашқы хинди тіліндегі газет – «Удант Мартанд» (Көтеріліп келе жатқан күн) Калькуттадан (қазіргі Колката) шыға бастады, оны Пт. Жугаль Кишор Шұкла әр сейсенбіде басып шығарды. 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін де ағылшын тіліндегі газеттер бірнеше себептерге байланысты маңыздылығын сақтап келді. Жаңалықтар агенттіктерінің телеграф желілері рим әліпбиі мен Морзе кодын пайдаланды, бұл ағылшын баспасөзіне жылдамдық артықшылығын берді. Диактритикалық белгілердің болуы үнді тілдерінде жинау процесін баяулатты. Сонымен қатар, баспасөз үлкен көлемде импортталған тауарлардың жарнамасына тәуелді болды, ал шетелдік жарнама берушілер табиғи түрде ағылшын тіліндегі бұқаралық ақпарат құралдарын қалаған. Әкімшілік тілі де ағылшын тілінде болды. Қазір Үндістанда шамамен 80 миллион тиражы бар 1000-ға жуық хинди газеті шығарылады. Күнделікті газеттер саны бойынша екінші орында тұрған ағылшын тіліндегі газеттердің тиражы шамамен 40 миллион дана, олардың саны 250-ге жуық. Ең танымал хинди газеттері: «Дейник Жагран», «Дейник Бхаскар», «Амар Ужала», «Девбхуми Миррор», «Навбхарат Таймс», «Хиндустан Дайник», «Прабхат Хабар», «Раджастан Патрика» және «Дейник Адж». Оқырмандар саны бойынша «Дейник Жагран» газеті 2019 жылғы бірінші тоқсан бойынша 70 377 000 оқырманымен ең танымал хинди газеті болып табылады. «Дейник Бхаскар» газеті 51 405 000 оқырманымен екінші орында тұр. «Амар Ужала» (47 645 000 оқырманы), «Раджастан Патрика» (18 036 000 оқырманы) және «Прабхат Хабар» (14 102 000 оқырманы) келесі үш орында. Ең танымал 10 хинди газетінің жалпы оқырмандарының саны 188,68 миллионға жуық, бұл 38,76 миллион оқырманы бар ең танымал 10 ағылшын газетінен бес есе көп. Ең танымал ағылшын газеттері: 1838 жылы Беннет, Колеман және Ко. Ltd. құрған «Бомбей Таймс» және «Коммерция журналы» газеттерінен пайда болған «Таймс оф Индия»; және 1924 жылы Үндістанның тәуелсіздік қозғалысы кезінде құрылған «Хиндустан Таймс» газеті, оны HT Media Ltd. басып шығарады. «The Hindu» газеті 1878 жылы Мадраста (қазіргі Ченнаи) төрт заңгер студенті мен екі мұғалімнен тұратын «Трипликан алтылығы» деп белгілі болған топ құрған, қазір ол «The Hindu Group» компаниясына тиесілі. 1950 жылдары елде 214 күнделікті газет жарық көрді, олардың 44-і ағылшын тілінде, ал қалғаны әртүрлі аймақтық және ұлттық тілдерде жарық көрді. 2007 жылы газет сатылымы 11,22%-ға өсті. 2007 жылға қарай әлемдегі ең көп сатылатын газеттердің 62-сі Қытай, Жапония және Үндістанда жарық көрді. 1937 жылы ол «Бүкіл Үндістан радиосы» деп аталды, ал 1957 жылдан бастап «Ақашвани» деп аталады. Үндістан үкіметі Үндістанның ауылдық аймақтарында бұқаралық білім беруді арттыру үшін аудиовизуалды құралдарды пайдалануда маңызды рөл атқарды. 1990 жылдары теледидар экрандары Үндістанның ауылдарында қызықты білім беруді қамтамасыз етті. 1997 жылы «Prasar Bharti» заңына сәйкес мемлекеттік хабар таратуды қамтамасыз ету үшін «Prasar Bharti» деген автономды ұйым құрылды. Бұрын Ақпарат және хабар тарату министрлігіне қарасты БАҚ құралдары болған «Бүкіл Үндістан радиосы» мен «Дордаршан» осы ұйымның құрамына енді. Экономикалық реформалардан кейін әлемнің түкпір-түкпірінен келген спутниктік телеарналар, соның ішінде BBC, CNN, CNBC және басқа да шетелдік телеарналар елде бекінді. 1993 жылы 47 миллион үйдің теледидары болды, бұл Руперт Мердоктың Үндістан нарығына кірген жылы. Көп ұзамай спутниктік және кабельдік теледидар кеңінен таралды. 2006 жылдың 16 қарашасында Үндістан үкіметі ауыл шаруашылығы орталықтарына, білім беру мекемелеріне және азаматтық қоғам ұйымдарына қоғамдық радиостанцияны ашуға рұқсат беретін қоғамдық радио саясатын жариялады. Қоғамдық радиостанцияларға 100 Вт тиімді сәулелену қуаты (ERP) және 30 метрден аспайтын мұнара биіктігі рұқсат етілді. Лицензия бес жылға жарамды, ал бір ұйым бір лицензияны ғана ала алады, оны басқаға беруге болмайды және қоғамды дамыту мақсатында пайдалану керек.

Байланыс

Үндістан үкіметі Кеңес Одағынан ES EVM компьютерлерін сатып алды, олар ірі компаниялар мен ғылыми-зерттеу зертханаларында қолданылды. 1968 жылы Tata Group құрған Tata Consultancy Services компаниясы 1960-шы жылдары елдің ең ірі бағдарламалық қамтамасыз ету өндірушісі болды. 1986 және 1987 жылдар аралығында Үндістан үкіметі үш кең ауқымды компьютерлік желі құруға кірісті: INDONET (Үндістандағы IBM негізгі жүйелеріне қызмет етуге арналған), NICNET (Ұлттық информатика орталығының желісі) және академиялық зерттеулерге бағытталған Білім және зерттеу желісі (ERNET). 1991 жылы Үндістан экономикасы экономикалық реформаларға ұшырады, бұл жаһандану және халықаралық экономикалық интеграцияның жаңа дәуірін ашты. 1993 және 2002 жылдар аралығында жылдық экономикалық өсім 6%-дан асты. Ақпараттық технологияны дамытуды басымдықтарының біріне қойған Атал Бихари Ваджпаи басқаратын жаңа үкімет Ақпараттық технология және бағдарламалық қамтамасыз ету жөніндегі Ұлттық жұмыс тобын құрды. 1998 жылға қарай Үндістанда Интернет орнықты. 2010 жылға қарай Үндістанда 13 миллион адам кеңжолақты интернетке қол жеткізді, бұл елді кеңжолақты интернет пайдаланушыларының саны бойынша әлемдегі 10-шы орынға шығарды. 2011 жылға қарай Үндістанда 34 миллион тұрақты телефон желісі қолданыста болды. Тұрақты желі саласында BSNL және MTNL өздерінің қызмет көрсету аймақтарында жетекші операторлар болып табылады және тұрақты желі қызметтерінде басымдыққа ие. 2011 жылға қарай Үндістанда 880 миллион ұялы телефон байланысы тіркелді. 2010 жылдың тамызына қарай тұрақты және сымсыз байланыс абоненттерінің жалпы саны 688 миллионға жетті.

Кинофильмдер

Үндістандағы кино тарихы 1895 жылдың шілде айында Бомбей қаласында Огюст және Луи Люмьердің қозғалыс суреттерін көрсетуден басталады. "Ража Харишчандра" толық метражды көркем фильмі 1912 жылы қолға алынып, кейін аяқталды. Үнді фильмдері тез арада Оңтүстік-Шығыс Азия және Таяу Шығыс елдерінде танымал болды, себебі бұл фильмдердегі қарапайым киім және ұстамдылық аймақтың түрлі ислам елдерінің көрермендеріне қолайлы болды. Кино өнер елде кең танылған сайын, жыл сайын Үндістанның әртүрлі тілдерінде 1000-ға жуық фильм түсіріле бастады. Қазіргі Үндістан әлемдегі ең көп фильм шығаратын ел. Елдегі ірі медиа инвесторлары – "Yash Raj Films", "Dharma Productions", "Aamir Khan Productions", "Disney India" және "Reliance Entertainment" сияқты киностудиялар. Бұл туындылардың көпшілігі инвесторлардың қаржысымен жүзеге асырылады, себебі Үндістанда киноиндустриясы үшін жетілген банк және несие жүйесі шектеулі. "Disney" (бұрынғы "UTV") және "Viacom" ("Network18 Studios") сияқты көптеген халықаралық корпорациялар елдің медиа индустриясына ірі масштабта енді.

Цифрлық және онлайн-медиа

2000 жылдардың басында Үндістанда онлайн және цифрлық басылымдар пайда болды. Дәстүрлі баспа газеттері өздерінің газеттері мен журналдарының цифрлық нұсқаларын енгізуде алғашқылар болды. Бүгінде Үндістанда көптеген онлайн басылымдар бар, оның ішінде тек цифрлық жаңалықтар құралдары, журналдар, жаңалықтар порталдары және баспа үйлері де жұмыс істейді. रवीндр Амбекар тобы тәуелсіз онлайн медианың пионері болып табылады.

Үндістанның қорғаныс жаңалықтары

1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан бері Үндістан төрт соғысқа қатысты. Оның Пакистанмен шекаралас Джамму және Кашмир штатында, сондай-ақ солтүстік-шығыс штаттарында ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан көтеріліс мәселелері бар, оған қоса ішкі қауіпсіздік сынқаттары да туындап отыр. Бұл ұлттық қауіпсіздік және қорғанысқа қатысты мәселелерге халықтың тұрақты қызығушылығын тудырды. Жетекші ағылшын және хинди тілдес газеттер қорғаныс тақырыптарын кеңінен жарықтандырады, сонымен қатар соңғы 10 жылда қорғаныс саласына арналған мамандандырылған баяндамалар мен басылымдар да пайда болды.

Меншік және қаржыландыру

Цифрлық медиа төлемдік қабырғаларға және басқа да жазылым негізіндегі модельдерге ашылуда. Дегенмен, оқырмандардың көпшілігі оқитын контенті үшін төлемейді, осылайша медиа ұйымдары басқа қаржыландыру тәсілдеріне жүгінуге мәжбүр болады. Independent and Public Spirited Media Trust – Үндістандағы медианы жаңалықтар мазмұны жасау желісін құру мақсатында қолдау көрсететін синдикат. Ол 2015 жылы құрылған және The Wire, IndiaSpend, CGNet Swara, Alt News және The Caravan сияқты ұйымдарға қаржылай көмек көрсетеді. Omidyar Network Scroll.in және Newslaundry-ге инвестиция жасаған. Odisha TV Байжаянт Джей Панданың Панда отбасына тиесілі. Ассамдағы NewsLive-ты Химанта Бисва Сарманың әйелі басқарады. Медианы қаржыландыратын тағы бір үнді миллиардері – Субхаш Чандра.

Қаржыландыру идеологиясы

Инвестор Рохини Нилекани өзінің идеологиясын былай түсіндіреді: Сыбайлас жемқорлықтан алаңдаған Делидің бас министрі Арвинд Кеджривал 2015 жылдың 3 мамырында үндістандық БАҚ-ты ашық сотқа тартуды ұсынды. 2015 жылдың 8 мамырында сол кездегі Ақпарат және хабар тарату министрі Арун Жейтли де осыған ұқсас пікір білдіріп, "арналар көп, бірақ фактілер жетіспейді" деді. Соңғы уақытта көптеген негізгі медиа арналар тексерілмеген және жағымсыз жаңалықтарды жариялап, кейіннен олардан бас тарды. Кейбір жағдайларда Twitter-дің пародиалық аккаунттарынан алынған мазмұн дереккөз ретінде көрсетілді. Үндістанның негізгі БАҚ жиі сенсациялық жаңалықтарды таратуда айыпталады. 2018 жылдың наурыз айында Үндістанның сол кездегі Бас судьясы Дипак Мисра "журналистер өз ойынша жаза алмайды және қандай да бір мінберде отырғандай сезіне алмайды" деді. "Godi media" – бұл бұрынғы NDTV журналисі Равиш Кумар қолданған, Үндістанның биліктегі партиясын қолдайтын сенсациялық және жағымсыз үндістандық негізгі БАҚ-ты сипаттау үшін танымал болған сөз. Ол COVID-19 пандемиясы және 2018, 2019, 2020 және 2021 жылдардағы су тасқыны кезіндегі артық шығармашылық хабарлауы үшін де сынға ұшырады, бұл көрермендерде қажетсіз қорқыныш тудыруы мүмкін. Үндістанның Бас судьясы Н.В. Рамана 2022 жылдың шілдесінде сөйлеген сөзінде үндістандық БАҚ-ты сынға алып, оларды "кенгуру соттарын" өткізуде және ешқандай жауапкершіліксіз күн тәртібіне бағынған пікірталастарды ұйымдастыруда айыптады, бұл демократия үшін зиянды екенін айтты. Бірнеше БАҚ бақылаушылары Үндістан үкіметінің премьер-министр Нарендра Модиді сынаған "Индия: Моди мәселесі" атты BBC деректі фильміне тыйым салу шешімін айыптады және клиптердің Үндістанда онлайн-таралуына немесе бөлісуіне кедергі келтіру үшін төтенше жағдайларды қолдануды сынға алды. Деректі фильмде 2002 жылы Гуджараттағы дүрбелең кезінде Модидің бас министр ретіндегі басшылығына күмән тудырылды, сол кезде 2000-нан астам адам қаза тапты, олардың көп бөлігі мұсылмандар еді. Халықаралық баспасөз институты (IPI) биліктің деректі фильмді тоқтату үшін төтенше жағдай туралы заңдарды қолдануына алаңдаушылық білдіріп, елдің 2021 жылғы IT ережелері үкіметке онлайн мазмұнды және жаңалықтарды бақылауға және цензуралауға "кең және бақыланбайтын өкілеттіктер" береді деп мәлімдеді. Oxfam және Newslaundry ұйымдарының баяндамасы бойынша, Үндістан БАҚ-ындағы басшылық лауазымдардың 90% жалпы санаттағы қызметкерлерге тиесілі, яғни маргиналды қауымдар – далиттер, адивасилер және бахужандықтар жеткілікті өкілдікке ие емес.