Кіріспе
Халықтың толық немесе маңызды бөлігін күрделі бақылау – азаматтардың осы тобын қадағалау мақсатымен халықтың толық немесе маңызды бөлігін күрделі қадағалау. Мұндай қадағалауды көбінесе жергілікті және федералды үкіметтер немесе мемлекеттік ұйымдар жүзеге асырады, бірақ оны корпорациялар да жүзеге асыруы мүмкін (үкімет тапсырмасы бойынша немесе өз бастамасымен). Әр елдің заңдары мен сот жүйесіне байланысты, жаппай бақылауға қатысу үшін қажетті заңдық талаптар мен рұқсаттар әртүрлі болуы мүмкін. Бұл тоталитарлық режимдердің ең айқын ерекшелігі. Ол мақсатты бақылаудан жиі ажыратылады. Жаппай бақылау терроризммен күресуге, қылмыстың алдын алуға және әлеуметтік тәртіпсіздікті болдырмауға, ұлттық қауіпсіздікті қорғауға және халықты бақылауға қажетті деп жиі айтылады. Сонымен қатар, жаппай бақылау жеке өмірге қатысты құқықтарды бұзуы, азаматтық және саяси құқықтар мен бостандықтарды шектеуі және кейбір заңдық немесе конституциялық жүйелерде заңсыз болуы мүмкін деген сынға ұшырайды. Тағы бір сын – жаппай бақылауды күшейту бақылау мемлекетінің, электрондық полиция мемлекетінің немесе азаматтық бостандықтарды бұзатын және COINTELPRO сияқты бағдарламалармен саяси қарсылықты жоятын тоталитарлық мемлекеттің пайда болуына әкелуі мүмкін. 2013 жылы Эдвард Сноуденнің 2013 жылғы АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің (NSA) іс-әрекеттері туралы жаһандық бақылауды жариялағаннан кейін әлемдік үкіметтердің жаппай бақылау практикасы күмәндануға ұшырады. Сноуденнің әртүрлі БАҚ-қа жіберген құжаттары негізіндегі хабарламалар Цифрлық дәуірде азаматтық бостандықтар мен жеке өмірге құқық туралы пікірталасты тудырды. Жаппай бақылау – жаһандық мәселе саналады. АҚШ-тың Ғарыш корпорациясы жақын арада болатын «GEOINT Singularity» құбылысын сипаттайды, онда Жердегі барлық нәрсе әрқашан бақыланып, жасанды интеллект жүйелерімен талданып, содан кейін қайта таратылып, жалпы жұртшылыққа нақты уақыт режимінде қолжетімді болады.
Mass surveillance is the intricate surveillance of an entire or a substantial fraction of a population in order to monitor that group of citizens. The surveillance is often carried out by local and federal governments or governmental organizations, but it may also be carried out by corporations (either on behalf of governments or at their own initiative). Depending on each nation's laws and judicial systems, the legality of and the permission required to engage in mass surveillance varies. It is the single most indicative distinguishing trait of totalitarian regimes. It is often distinguished from targeted surveillance. Mass surveillance has often been cited as necessary to fight terrorism, prevent crime and social unrest, protect national security, and control the population. At the same time, mass surveillance has equally often been criticized for violating privacy rights, limiting civil and political rights and freedoms, and being illegal under some legal or constitutional systems. Another criticism is that increasing mass surveillance could potentially lead to the development of a surveillance state, an electronic police state, or a totalitarian state wherein civil liberties are infringed or political dissent is undermined by COINTELPRO like programs. In 2013, the practice of mass surveillance by world governments was called into question after Edward Snowden's 2013 global surveillance disclosure on the practices by the National Security Agency (NSA) of the United States. Reporting based on documents Snowden leaked to various media outlets triggered a debate about civil liberties and the right to privacy in the Digital Age. Mass surveillance is considered a global issue. The Aerospace Corporation of the United States describes a near future event, the "GEOINT Singularity", in which everything on Earth will be monitored at all times, analyzed by artificial intelligence systems, and then redistributed and made available to the general public globally in real time.
Ел бойынша
Privacy International 2007 жылы 47 елде жүргізген зерттеуі, алдыңғы жылмен салыстырғанда бақылаудың күшейгенін және жеке өмірді қорғау шараларының нашарлауын көрсетті. Бұл факторларды ескере отырып, сегіз ел «қадағалауға бейімделген қоғамдар» деп бағаланды. Осы сегіз елдің ішінде Қытай, Малайзия және Ресей ең төмен баға алды, одан кейін Сингапур мен Ұлыбритания, сосын Тайвань, Таиланд және АҚШ бірдей көрсеткіштерді көрсетті. Ең жоғары рейтинг Грекияға берілді, ол «әрекеттерге қарсы жеткілікті кепілдіктерге» ие деп танылды. Әлемнің көптеген елдері қалалық, қала маңындағы және тіпті ауылдық аймақтарға мыңдаған бақылау камераларын орнатып жатыр. Мысалы, 2007 жылдың қыркүйек айында Америка Азаматтық Бостандықтар Одағы (ACLU) «біздің әрбір қимылымыз, әрбір амалымыз, әрбір байланысымыз жазылып, жинақталатын және сақталып, билік қалаған кезде бізге қарсы пайдаланылуы мүмкін, нағыз бақылау қоғамына ұшырауымыз мүмкін» деп мәлімдеді. 2013 жылдың 12 наурызында «Шекарасыз репортерлер» ұйымы Интернеттегі бақылау туралы арнайы есеп жариялады. Есепте «Интернетке қарсы мемлекеттер» тізімі келтірілді, олардың үкіметтері жаңалықтар жеткізушілерді белсенді және терең бақылап, ақпарат алу бостандығы мен адам құқықтарын өрескел бұзады. Алғашқы тізімге бес ел енді: Бахрейн, Қытай, Иран, Сирия және Вьетнам.
Бахрейн
Бахрейн – 2013 жылғы наурызда "Шекарасыз тілшілер" ұйымының "Интернетке қарсы мемлекеттер" тізіміне енген бес елдің бірі. Бұл елдердің үкіметтері жаңалықтар жеткізушілерді белсенді және жасырын бақылауға қатысып, ақпарат алу еркіндігі мен адам құқықтарын өрескел бұзуға себеп болды. Бахрейндегі интернет сүзгісі мен бақылау деңгейі әлемдегі ең жоғары деңгейлердің қатарында. Патшалық отбасы интернетті басқарудың барлық саласында өкілдік етеді және азаматтарын тыңдау үшін жетілдірілген құралдарына ие. Оппозициялықтар мен жаңалықтар жеткізушілердің онлайн әрекеттері тығыз бақыланады және бақылау күшейе түсуде. Юсуф әл-Жамри Бахрейннен қашқаннан кейін, тіпті Ұлыбританияда пана сұрағаннан кейін де үкіметтің қадағалауынан қашып құтыла алмайтынын білмеді. Ұлыбританияға көшіп, пана сұранысы қабылданғаннан кейін, әл-Жамри 2019 жылдың тамызында Бахрейнге қарсы, сондай-ақ "NSO Group" әйгілі шпиондық фирмасына қарсы заңдық шаралар көтерді, олар оның телефонын әскери деңгейдегі технологиямен жасалған зиянды бағдарламамен зарарлағандығы үшін. Бұл хакерлік шабуылды Торонтодағы "CitizenLab" зерттеу орталығы растады. Осының салдарынан Юсуф жеке зиян келгендігі, жеке өміріне қол сұғылғандығы, стресс пен алағайлық сезіміне тап болғанын мәлімдеді. Әл-Жамридің адвокаттары осы мәселе бойынша айыпталушыларға, "NSO Group" пен Бахрейн үкіметіне алдын ала хат жолдап талаптар қойды. Екі тараптан да пікір алуға тырысқанда жауап келмеді.
Шығыс Германия
Цифрлық революциядан бұрын әлемдегі ең ірі жаппай бақылау операцияларын бұрынғы Шығыс Германияның құпия полициясы – Штази жүргізді. 1989 жылы мемлекет құлаған кезде Штази шамамен 189 000 хабаршыдан тұратын азаматтық желі құрған, олар басқа азаматтар арасындағы саяси наразылықтың ең ұсақ белгілерін де қадағалап отырды. Шығыс Германияға достары мен туыстарына бару үшін келген көптеген батыс немістер, сондай-ақ жоғары лауазымды батыс неміс саясаткерлері мен қоғамдық тұлғалар да Штазидің бақылауына түсті. Шығыс Германия азаматтарының көпшілігі үкіметінің оларды тыңдап отырғанын жақсы білді, бұл сенімсіздік атмосферасын қалыптастырды: деликатты саяси мәселелер тек өз үйлерінде, жақын достары мен туыстарымен ғана талқыланды, ал көпшілік ортада сөзсіз бағынушылық имиджі сақталды.
Германия
2002 жылы бағдарламалық қате салдарынан Германияның арнайы қызметіне тиесілі телефон нөмірі ұялы телефон шоттарында көрсетілгенде, неміс азаматтары телефондары тыңдалып жатқанын білді.
Үндістан
Үндістан парламенты 2008 жылғы Ақпараттық технологиялар заңын ешқандай талқылаусыз қабылдады, бұл үкіметке сот шешімі немесе ордерсіз барлық коммуникацияларды тыңдауға толық құқық берді. Заңның 69-бабында былай делінген: "69-бап Орталық/Мемлекеттік үкіметке/оның уәкілетті органына, егер бұл Үндістанның егемендігі мен тұтастығын қорғау, Үндістанның қорғанысы, мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, шетел мемлекеттерімен достық қарым-қатынастарды нығайту, қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыс жасауға итермелеуді болдырмау немесе қылмысты тергеу үшін қажет немесе тиімді болса, кез келген компьютерлік ресурста жасалған, жіберілген, алынған немесе сақталған кез келген ақпаратты ұстап алуға, бақылауға немесе шифрлауды бұзуға құқылы". Үндістан NATGRID деп аталатын ұлттық барлау желісін құруда, ол 2011 жылдың мамыр айына дейін толыққанды іске қосылады. Бұл желіде әрбір адам туралы мәліметтер, мысалы, жер тізімі, интернет-логтар, әуе және теміржол билеттеріндегі жеке деректер, телефон тіркелгілері, қару туралы мәліметтер, жүргізуші куәлігі, мүлік тізімі, сақтандыру және табыс салығы туралы мәліметтер нақты уақытта және ешқандай бақылаусыз қолжетімді болады. 2011 жылдың ақпан айынан бастап Үндістанның әрбір азаматына Ұлттық жеке сәйкестендіру органынан (UID) жеке идентификациялық нөмір беріледі, бұл үкіметке адамдарды нақты уақытта қадағалауға мүмкіндік береді. 2011 жылғы халық санауы барысында барлық азаматтардың ұлттық тізілімі құрылады, оның аясында әрбір үйдің GPS координаттарымен бірге саусақ іздері мен көздің ирисі сканерленеді. Бастапқы жоспар бойынша, біріктірілген деректерге қол жеткізу құқығы 11 агенттікке беріледі, олардың ішінде: Ғылыми-зерттеу және талдау тармағы, Ақпараттық бюро, Атқару дирекциясы, Ұлттық тергеу агенттігі, Орталық тергеу бюросы, Кірістерді бақылау дирекциясы және Есірткілерді бақылау бюросы. Үндістанның бірнеше штаты Aadhaar-дағы биометриялық деректерді пайдалана отырып, бет-әлпетті тану мүмкіндігі бар бейнебақылау жүйелерін орнатты. Андхра-Прадеш және Телангана штаттары Aadhaar-мен байланысты ақпаратты әртүрлі агенттіктерде пайдаланып, адам туралы 360 градустық бейне жасауда, оны "Ақпараттық интеграциялық орталық" деп атауда. Басқа штаттар да осы үлгіге көшуді жоспарлап отыр.
Иран
Иран – 2013 жылғы наурызда «Шекарасыз тілшілер» ұйымының «Интернетке қарсы мемлекеттер» тізіміне енген бес елдің бірі. Бұл елдердің үкіметтері жаңалық берушілерге қарсы белсенді әрекеттер жасауда. Үкімет елдегі телекоммуникацияны реттеу, басқару немесе заңнамалық тұрғыдан қадағалауға жауапты мекемелердің дерлік барлығын басқарады немесе бақылайды. 2012 жылғы наурызда президент Ахмадинежад басқарған Киберкеңістік жоғары кеңесі құрылды және қазір цифрлық саясатты анықтайды. Жоғары жылдамдығы бар, бірақ толық бақылау мен цензураға ұшыраған параллель «Ирандық интернеттің» құрылысы дерлік аяқталды.
Малайзия
2018 жылдың шілдесінде Малайзия полициясы Малайзияның балаларға қарсы қылмыстарды ұстап алу бөлімін (icacu) құрғанын жариялады. Бұл бөлім АҚШ-та жасалған, нақты уақыт режимінде жұмыс істейтін, жаппай интернет-бақылау бағдарламасымен жабдықталған және Малайзияның барлық интернет пайдаланушыларын бақылауға міндетті, ерекше назар порнография мен балалар порнографиясына қаратылған. Жүйе пайдаланушылар туралы "деректер қоймасын" құрайды, онда IP-адрестер, веб-сайттар, геолокация, пайдалану ұзақтығы мен жиілігі, жүктелген және қабылданған файлдар сияқты мәліметтер қамтылады.
Мексика
Мексика ондаған жылдар бойы есірткі саудасымен және қылмыстық топтармен күрескеннен кейін әскери жаппай бақылауды күшейтуде. Мексика халқының шамамен жартысы демократияны үкімет түрі ретінде қолдамайды және әлеуметтік мәселелер осы арқылы шешілсе, авторитарлық жүйе жақсырақ деп санайды. Осы саяси нанымдардың маңыздылығы ел ішінде жаппай бақылаудың оңайырақ таралуына мүмкіндік беруі мүмкін. "Бұл демократиялық институттардың толыққанды жойылуын білдірмейді – мысалы, еркін сайлаулар немесе тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарының сақталуы – бірақ бұл диалогты, ашықтықты және қоғамдық келісімді қабылдамайтын билік жүргізу механизмдерін күшейтуді білдіреді." Мексика қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында барлау агенттіктерін дамыту мәселесі біраз уақыттан бері қарастырылып келеді.
Нидерланды
2004 жылғы есеп бойынша, Нидерланд үкіметі әлемдегі басқа елдерге қарағанда, жан басына шаққанда, көбірек жасырын сым тыңдау және ақпараттарды ұстап алу жүргізеді. Голландияның әскери барлау қызметі MIVD шетелдік спутниктік байланыстарды ұстап алу үшін жер үсті станциясын және шетелдік жоғары жиілікті радио байланысын тыңдау үшін арнайы нысанды пайдаланады. Нидерландыдағы корпорациялардың жаппай бақылауының мысалы – бес голланд банкінің (ABN AMRO, ING, Rabobank, Triodos Bank және de Volksbank) бастамасы болып табылады. 2020 жылдың шілдесінде осы бес банк ақшаны жылыстауға және терроризмді қаржыландыруға қарсы күресте бірігіп жұмыс істеу үшін «Транзакцияларды бақылау Нидерланды» (TMNL) құру туралы шешім қабылдады. TMNL ұйымының мақсаты – голланд банктері ұсынған барлық транзакциялық ақпаратты орталықтандырылған деректер базасына жинап, транзакцияларды толық көлемде ұжымдық бақылау жүргізуге мүмкіндік беру. Дайындық жұмыстары басталды, бірақ TMNL-дің нақты бақылауы Нидерландтың ақшаны жылыстауға және терроризмді қаржыландыруға қарсы заңына түзетулер енгізілгеннен кейін ғана басталуы мүмкін.
Солтүстік Корея
Солтүстік Корея үкіметі "бақылау мемлекеті" деген лақап атқа ие болды және телекоммуникацияның және интернеттің барлық түрлерін толық бақылайды. Сыртқы әлеммен байланыс жасағаны үшін түрме лагеріне жіберу – әдеттегі жағдай. Үкімет солтүстік кореялықтардың үйлерінде қандай техника болуы мүмкін екеніне қатысты шектеулер қояды, себебі радио немесе теледидарлар жақын орналасқан Оңтүстік Корея, Қытай және Ресейден сигналдарды қабылдауы мүмкін. Бұл үкімет азаматтарын жасырып тыңдау әдісін жасыруға тырыспайды. Солтүстік Кореяда смартфондарға ие болатын азаматтардың саны артып келеді. Алайда, бұл құрылғылар қатаң бақылауда болады және солтүстік кореялықтардың телефондағы барлық іс-әрекеттерін бақылауға және цензуралауға пайдаланылады. Reuters 2015 жылы Солтүстік Кореяның ресми ұялы телефон желісі Koryolink-тің 24 миллион халқы бар елде 3 миллионға жуық абоненті бар екенін хабарлады. Әрине, цифрлық деректерді жинау үшін азаматтардың телефондарға және басқа да онлайн құрылғыларға қол жеткізуі қажет.
Ресей
SORM (және SORM 2) заңдары сегіз мемлекеттік агенттікке кез келген электрондық немесе дәстүрлі байланысты, сот санкциясынсыз толық бақылау мүмкіндігін береді. Бұл заңдар Ресей Конституциясының 23-бабына қайшы келеді, онда: «Әркім жеке өмірінің, жеке және отбасылық құпияларының қолданылмайтынына, ар-намысы мен қадір-қасиетінің қорғалуына құқылы. Әркім хат-хабарларының, телефон сөйлесулерінің, пошта, телеграф және басқа да хабарламаларының құпиялылығына құқылы. Осы құқыққа шектеулерді тек сот шешімімен ғана жүзеге асыруға болады» делінген. 2015 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот бұл заңның Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 8-бабын бұзатынын мәлімдеді (Захаров Ресейге қарсы). CAMERTON – бұл көлік құралын жаһандық деңгейде бақылау және қадағалау, оның ықтимал бағыттары мен ең көп кездесетін орындарын анықтау жүйесі. Бұл жүйе фото- және бейне тіркеу радар кешендерінің таратылған желісімен және жолдарды бақылау камераларымен интеграцияланған. Санкт-Петербургтегі «Жетілді ғылыми-зерттеу жобалары» кәсіпорнымен әзірленіп, іске асырылды. Ресей Федерациясы Ішкі істер министрлігінің практикалық қолданылуы аясында жүйе ауыр және аса ауыр қылмыстарды анықтауға және оларды шешуге мүмкіндік берді. Бұл жүйені басқа мемлекеттік органдар мен ведомстволар да пайдаланады.
Everyone shall have the right to the inviolability of private life, personal and family secrets, the protection of honour and good name. Everyone shall have the right to privacy of correspondence, of telephone conversations, postal, telegraph and other messages. Limitations of this right shall be allowed only by court decision. In 2015, the European Court for Human Rights ruled that the legislation violated Article 8 of the European Convention on Human Rights (Zakharov v. Russia). СAMERTON is a global vehicle tracking system, control and tracking, identification of probable routes and places of the most frequent appearance of a particular vehicle, integrated with a distributed network of radar complexes of photo video fixation and road surveillance camera. Developed and implemented by the "Advanced Scientific Research Projects" enterprise St. Petersburg. Within the framework of the practical use of the system of the Ministry of Internal Affairs of the Russian Federation, it has made it possible to identify and solve grave and especially grave crimes, the system is also operated by other state services and departments;
Сингапур
Сингапур сенсорлар қаласы ретінде танымал. Сингапурдың бақылау құрылымы жабық схемалық теледидар (CCTV) арқылы қоғамдық орындарда, тіпті аудандарда, интернет-мониторинг/көлік мониторингі және үкіметтік бастамалар үшін бақылау деректерін пайдалану арқылы кеңінен таралған. Сингапурда SIM-картаны тіркеу, тіпті алдын ала төленген карта үшін де міндетті. Сингапур үкіметі байланыс деректеріне қол жеткізу құқығына ие. Сингапурдың ең ірі телекоммуникациялық компаниясы Сингтелдің үкіметпен тығыз байланысы бар және Сингапур заңдары үкіметке сот рұқсатынсыз мәтіндік хабарламалар, электрондық пошта, қоңырау тіркелмелері және веб-серфинг тарихы сияқты құпия деректерді алуға мүмкіндік беретіндей кеңінен формулировкаланған. Сингапурда бұқаралық бақылау камераларын орнату – терроризм актілерінен ғана емес, сонымен қатар қарыз есептесушілер, заңсыз тұрақ және басқа да қоғамдық қауіпсіздік сияқты мәселелерге қарсы әрекет ету мақсатында жасалған. Сингапурдың «Ақылды Ұлт» бастамасының аясында қала өмірінен (азаматтардың қозғалысын қоса) мәліметтерді жинап, біріктіретін сенсорлар желісін құру мақсатында Сингапур үкіметі 2014 жылы ауа сапасынан бастап қоғамдық қауіпсіздікке дейін Сингапурдағы барлық нәрсені бақылау үшін компьютерлік чиптерден бастап бақылау камераларына дейін 1000 сенсор орнатты. 2016 жылы қауіпсіздікті арттыру үшін Сингапур полициясы 10 000 Тұрғын үй және даму басқармасының (HDB) блогындағы лифттер мен көп қабатты тұрақтарды қамтитын 62 000 полиция камерасын орнатты. Қауіпсіздік алаңдаушылықтарының артуымен қатар, Сингапурдағы қоғамдық көлік жүйесі мен коммерциялық/үкіметтік ғимараттарды бақылау сияқты қоғамдық орындардағы CCTV камераларының саны артуы күтілуде. Сингапур полициясы іздестіру-құтқару операцияларында, оның ішінде кепілге алу жағдайларында және қоғамдық тәртіп бұзушылықтарында пайдалану үшін арқанмен байланған ұшқышсыз ұшу аппаратын (UAV) ұсынды.
Испания
Privacy International ұйымының 2017 жылғы есебіне сәйкес, Испания 21 еуропалық елдің құрамына кіретін, ақпаратты жасырып отырған, яғни деректерді сақтау саясатын жүзеге асырып жатқан елдер тобында болуы мүмкін. 2014 жылы көптеген қорғаушы адвокаттар Еуропалық негізгі құқық агенттігінің мәліметінше, жаппай деректерді сақтауды дәлел ретінде пайдаланып сотталған бірнеше істі күштен шығаруға тырысты.
Швеция
2009 жылға дейін Ұлттық қорғаныс радиосы (FRA) сымсыз сигналдар барлауымен (SIGINT) шектелген, бірақ ол көбінесе реттелмеген. 2009 жылдың желтоқсанында жаңа заңнама күшіне енді, бұл FRA-ға Швеция шекарасынан өтетін кабельдік сигналдарды бақылауға мүмкіндік берді. Байланыс қызметтерін ұсынатын провайдерлер заң бойынша құпиялылық сақтай отырып, Швеция шекарасын кесіп өтетін кабельдік байланыстарды белгілі бір "өзара әрекеттесу нүктелеріне" жіберуге міндетті, онда сот шешімімен деректерге қол жеткізу мүмкін. FRA-ның заңнамасына енгізілген өзгерістерге қатысты сын көп, себебі бұл өзгерістер жаппай бақылауға жол ашады деген қабылдау кең таралған. FRA бұл айыптауды толығымен жоққа шығарады, өйткені олар өздігінен бақылауды бастауға құқылы емес және байланыс желілеріне тікелей қол жеткізе алмайды. Барлық SIGINT арнайы соттан бекітілуі керек және қатаң талаптарға сай болуы тиіс, Қорғаныс министрі Стен Толгфорстың айтуынша, бұл "жаппай бақылау туралы пікірталасты мәнсіз етуі керек". Солтүстік аймақтағы интернет магистральдарының архитектурасының есесінен, Норвегия және Финляндия трафигінің үлкен бөлігі шведтердің тыңдауына да тиімді болады.
Сирия
Сирияның Баас үкіметі ондаған жылдар бойы Сирия қоғамының барлық аспектілерін бақылап, елді тоталитарлық бақылау мемлекеті ретінде басқарып келеді. Сириялық Араб армиясынан, құпия полициядан және Баас жарымәскерлік күштерінен тұратын үкіметтік қауіпсіздік күштерінің командирлері Сирия мемлекетінің атқарушылық функцияларын тікелей жүзеге асырады, заңдық рәсімдер мен бюрократияға шамалы мән береді. Қауіпсіздік қызметтері азаматтық қоғам ұйымдарын жабады, ел ішіндегі қозғалыс еркіндігін шектейді және Баас емес саяси әдебиеттер мен символдарға тыйым салады. Баас үкімдігі кезінде Сирия қоғамының әскериленуі күшейді. Сирия армиясы мен әртүрлі барлау органдарының қызметкерлерінің саны 1965 жылы 65 000-нан 1991 жылы 530 000-ға дейін күрт өсті, ал 2004 жылы 700 000-нан асты. Баас құпия полициясы төрт бөлімнен тұрады: жалпы барлау және саяси қауіпсіздік басқармалары, олар Сирия Ішкі істер министрлігінің бақылауында; әскери барлау және әуе күштері барлау басқармалары, олар Сирия Қорғаныс министрлігінің бақылауында. Төрт басқарманы тікелей Араб социалистік Баас партиясының Ұлттық қауіпсіздік бюросы басқарады, ал төрт бөлімнің басшылары тікелей Сирия президентіне есеп береді, ол сонымен қатар Баас партиясының бас хатшысы болып табылады. Мухабараттың бақылау жүйесі кеңінен таралған, және 2000 жылдарда оның әртүрлі бөлімшелерінде 65 000-нан астам толық уақытты қызметкер жұмыс істеген. Сонымен қатар, Сирияның әртүрлі құпия қызметтерінде жүздеген мыңдаған жартылай штатты қызметкерлер мен хабаршылар бар. Есептерге сәйкес, Баас құпия полициясының әртүрлі бөлімдеріне әр 158 азаматқа бір адам шақтанды, бұл әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Баас құпия полициясының жалпы барлау, саяси қауіпсіздік және әскери барлау бөлімдері Ассад режимі бақылап отырған барлық облыстарда бірнеше бөлімшелерге ие, олардың штаб-пәтері Дамаск қаласында орналасқан. Асад үкіметі мемлекеттік жазасыздықпен қамтамасыз еткендіктен, Мухабарат офицерлері жергілікті органдарға, азаматтық бірлестіктерге және бюрократияға кеңінен ықпал етеді, Баас әкімшілік шешімдерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, құпия полицияның әртүрлі бөлімдері арасында қатыгез бәсекелестік пен билік үшін күрес жүріп жатыр. Бірнеше ғалымдар Баас мемлекетінің әскери, бюрократиялық және құпия полиция аппаратын пирамидалық әлеуметтік-саяси құрылым ретінде сипаттады, оның Орвеллдік бақылау жүйесі тәуелсіз азаматтық белсенділікті және саяси наразылықты бастапқыда-ақ бейтараптандыруға арналған. Сирия 2013 жылғы наурызда "Шекарасыз тілшілер" ұйымының "Интернетке қарсы мемлекеттер" тізіміне енген бес елдің бірі болды, бұл елдердің үкіметтері жаңалықтар провайдерлерін белсенді түрде бақылап, ақпарат еркіндігі мен адам құқықтарын өрескел бұзуға себеп болды. Сирияда азаматтық соғыс күшейген сайын интернет цензурасы мен кибер бақылау күшейді. Кем дегенде 13 Blue Coat прокси-серверлері қолданылуда, Skype қоңыраулары тыңдалып жатыр, әлеуметтік инженерия әдістері, фишинг және зиянды бағдарламалық жасақтама шабуылдары қолданылуда. 2019 жылдың қаңтар айында Reuters 2014 жылы Біріккен Араб Әмірліктері бастаған "Raven жобасы" деп аталған мемлекеттік бақылау операциясы туралы егжей-тегжейлі есеп жариялады, бұрынғы NSA қызметкерлері, мысалы, Лори Страудтың көмегімен. Терроризмге қарсы стратегия осы бөлімді құрудың басты себебі болды. Алайда, көп ұзамай бұл жоба бәсекелес көшбасшыларды, сыншыл диссиденттерді және журналистерді бақылау үшін қолданыла бастады. 2019 жылдың желтоқсан айында Google Play Store және Apple App Store The New York Times басылымының хабарлауынша, мемлекеттік бақылау қосымшасы деген айыптамаларға байланысты ToTok деп аталатын Эмираттық хабарламалар қосымшасын алып тастады. Қолданбаның жеке деректерді қорғау саясатында пайдаланушылардың жеке деректерін "реттеуші органдармен, құқық қорғау органдарымен және басқа да заңды сұраныстармен" бөлісуге болатыны нақты көрсетілген. ToTok-тың негізін қалаушылары Джакомо Зиани және Лонг Руан бұл айыптамаларды жоққа шығарды. Кейіннен қосымша Google Play дүкеніне қайта орнатылды. 2020 жылдың шілдесінде Біріккен Араб Әмірліктері коронавирустық пандемия кезінде жаппай бақылау туралы жаңа сұрақтарға тап болды. Сарапшылар елдегі бақылау камераларының саны әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі екенін атап өтті. Өкілдігінде Әмірліктер үкіметі камералар терроризмге қарсы күресте қолданылатынын және елдің әлемдегі ең қауіпсіз елдердің бірі болып саналуына көмектесетінін мәлімдеді.
Ұлыбритания
Ұлыбританиядағы мемлекеттік бақылау 19 ғасырдан бері қоғамдық сананың бір бөлігін құрады. 1844 жылғы пошталық тыңшылық дағдарысы азаматтардың жеке өміріне қатысты алғашқы алаңдаушылықты тудырды. Алайда, 20 ғасырда электрондық бақылау мүмкіндіктері соғыс кезеңіндегі сигналдық барлаудан және шифрларды бұзудағы жаңалықтардан өркендеді. 1946 жылы Үкіметтік коммуникациялар штабы (GCHQ) құрылды. Ұлыбритания мен АҚШ 1948 жылы екіжақты UKUSA келісіміне қол қойды. Кейіннен ол Канада, Австралия және Жаңа Зеландияны, сондай-ақ бірнеше "үшінші тарап" елдермен ынтымақтастықты қамтыды. Бұл батыс елдерінің барлау қызметінің және Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы "Арнайы қарым-қатынастың" негізі болды. Интернет пен World Wide Web дамығаннан кейін, 2013 жылы БАҚ-тағы бірқатар хабарламалар GCHQ-ға қатысты жаңа бағдарламалар мен әдістерді, мысалы Tempora-ны көрсетті. Бұл мүмкіндіктерді пайдалану Ұлыбритания Парламенті қабылдаған заңдармен реттеледі. Атап айтқанда, жеке хабарламалардың мазмұнына қол жеткізу (яғни, байланыстың құпиялылығын бұзу) Мемлекеттік хатшы қол қойған ордермен бекітілуі тиіс. Сонымен қатар, Ұлыбритания заңнамасында Еуропалық Одақтың деректерді қорғау заңдары да қолданылады. Ұлыбританияда басқару және сақтау шараларымен қатар электрондық бақылау да жүзеге асырылады. Тергеу өкілеттіктері жөніндегі сот, барлау агенттіктерінің сот бақылау органы 2014 жылдың желтоқсанында Ұлыбританияның заңнамалық базасы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны бұзбайды деп шешті. Алайда, 2015 жылдың ақпан айында Трибунал бір ерекше мәселеге тоқталды: Ұлыбританияның барлау қызметтеріне АҚШ-тың Prism және Upstream бақылау бағдарламаларынан деректерді сұрауға мүмкіндік берген деректерді бөлісу келісімі, бұған дейін адам құқықтары заңнамасын бұзған. Бұл туралы екі абзац қосымша ақпарат, рәсімдер мен сақтық шаралары туралы мәліметтер 2014 жылдың желтоқсанында жарияланды. 2014 жылғы желтоқсандағы шешімінде Тергеу өкілеттіктері Трибуналы Ұлыбританиядағы заңнамалық база жаппай бақылауға жол бермейді және GCHQ деректерді жинап, талдаса да, ол жаппай бақылауды жүзеге асырмайды деп тапты. Бұл пікірді Байланыс комиссарының тәуелсіз баяндамалары растайды. Алайда, белгілі азаматтық бостандықтарды қорғаушы топтар оған қарсы пікір білдіріп, Еуропалық адам құқықтары сотына шағымдануды жоспарлап отыр, ал басқалары осы көзқарастарды сынға алды. 2000 жылғы Тергеу өкілеттіктерін реттеу туралы заң (RIP немесе RIPA) – мемлекеттік органдардың бақылау мен тергеу жүргізу өкілеттіктерін берген және реттеген маңызды заң. 2002 жылы Ұлыбритания үкіметі Тергеу өкілеттіктерін реттеу туралы заңды кеңейту жоспарларын жариялады, соның салдарынан кем дегенде 28 мемлекеттік ведомствоға азаматтардың веб-сайты, электрондық поштасы, телефоны және факсі туралы метадеректерге қол жеткізу өкілеттіктері берілді. 2012 жылғы "Бостандықтарды қорғау туралы" заңда мемлекеттік деректер базасындағы ақпаратты жинау, сақтау, ұстау және пайдалануды бақылауға және шектеуге қатысты бірнеше ережелер бар. Үш негізгі саяси партияның қолдауымен Ұлыбритания Парламенті 2014 жылдың шілдесінде полиция мен қауіпсіздік қызметтерінің телефон және интернет деректеріне қол жеткізудің қолданыстағы өкілеттіктерін сақтап қалуын қамтамасыз ету үшін Деректерді сақтау және тергеу өкілеттіктері туралы заңды қабылдады. Бұл заңның орнына 2016 жылғы Тергеу өкілеттіктері туралы заң қабылданды, ол бұрын құпия болған бірқатар өкілеттіктерді (жабдықты араластыру, метадеректерді жаппай сақтау, барлау қызметінің жеке деректер жиынтығын пайдалану) жария етті және үкіметке интернет-провайдерлер мен ұялы телефон компанияларын клиенттердің интернет-байланыстарының деректерін (бірақ мазмұнын емес) 12 ай бойы сақтауға міндеттеуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ол жаңа кепілдіктерді енгізді, оның ішінде судьялардың Мемлекеттік хатшы бекіткен ордерлерді күшіне енгенге дейін бекіту талабын қамтиды. Заңға Ұлыбританияның терроризмге қарсы заңнаманы тәуелсіз тексеруші Дэвид Андерсонның екі баяндамасы негіз болды: "Сенім мәселесі" (2015) және оның Үлкен өкілеттіктерді қарау туралы баяндамасы (2016), онда көп жағдайда жаппай бақылау ретінде сипатталатын өкілеттіктердің операциялық жағдайының егжей-тегжейлі бағасы (60 жағдай бойынша зерттеулермен) қамтылған. Ол Еуропалық Одақ Соттастығы мен Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотта қаралған сот істерінің салдарынан өзгертілуі мүмкін. Көптеген дамыған мемлекеттер азаматтарды негізсіз араласудан қорғайтын заңдарды қабылдады, мысалы, Ұлыбританиядағы 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заң, 1998 жылғы Деректерді қорғау туралы заң (2018 жылғы Деректерді қорғау туралы заңмен жаңартылды, ол жалпы деректерді қорғау ережесін қамтиды) және 2003 жылғы Жеке және электрондық коммуникациялар (ЕО директивасы) ережелері. Сондай-ақ, үкіметтің жеке деректерді жинауына рұқсат беру үшін ресми ордерді талап ететін заңдар бар. Ұлыбританиядағы бейнебақылау камераларының басым көпшілігі мемлекеттік органдар емес, жеке тұлғалар немесе компаниялар, әсіресе дүкендер мен кәсіпорындардың ішін бақылау үшін пайдаланылады. 2011 жылғы Ақпараттық бостандық туралы сұрауларға сәйкес, Ұлыбританияның барлық аймақтарындағы жергілікті басқару органдарына қарасты жабық телекамералардың саны шамамен 52 000 болды. Ұлыбританиядағы бейнебақылаудың кең таралғандығы сенімсіз бағалаулардың қайтадан айтылуына байланысты көбінесе шамадан тыс бағаланады. Мысалы, 2002 жылғы бір есеп өте шағын үлгіден Ұлыбританиядағы камералардың саны 4,2 миллионға жетеді деп болжады (оның 500 000-ы Лондон қаласында). Сенімдірек бағалаулар бойынша, 2011 жылы Ұлыбританиядағы жеке және жергілікті басқару органдарына қарасты камералардың саны шамамен 1,85 миллионды құрады.
Америка Құрама Штаттары
Тарихи тұрғыдан алғанда, жаппай бақылау соғыс кезіндегі цензураның бір бөлігі ретінде, соғысқа зиян келтіретін және жауға көмектесетін коммуникацияларды бақылау үшін қолданылған. Мысалы, екі дүниежүзілік соғыс кезінде Western Union сияқты компаниялар арқылы АҚШ-қа немесе АҚШ-тан жіберілген әрбір халықаралық телеграмма АҚШ әскерімен қаралып отырылған. Соғыстар аяқталғаннан кейін, бақылау І дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған "Қара палата" және ІІ дүниежүзілік соғыстан кейін "Шамрок" жобасы сияқты бағдарламаларда жалғасты. АҚШ Федералдық тергеу бюросы (ФБР) 1956 және 1971 жылдар аралығында жүргізген COINTELPRO жобалары түрлі "ұлттық еңбекке қарсы" ұйымдарды, соның ішінде Альберт Эйнштейн және Мартин Лютер Кинг сияқты бейбіт антисоғыс және нәсілдік теңдік жақтастарын нысанаға алды. Ұлттық қауіпсіздік агенттігі (NSA) және Федералдық тергеу бюросы (FBI) сияқты агенттіктер Carnivore, ECHELON және NarusInsight сияқты жүйелерді әзірлеуге, сатып алуға, енгізуге және пайдалануға жыл сайын миллиардтаған доллар жұмсайды. Поштаны оқшаулауды бақылау және қадағалау бағдарламасы бойынша АҚШ Пошта қызметі 2012 жылы АҚШ-та өңделген барлық қағаз поштаның сыртын – шамамен 160 миллиард дананы суретке түсіреді. АҚШ Пошта басқармасы бұл жүйенің негізгі мақсаты поштаны сұрыптау екенін, бірақ түсірілген суреттерді құқық қорғау органдары қолдануға болатынын мәлімдеді. 2001 жылы бес адамның өмірін қиған көмірқара ауруынан кейін құрылған бұл бағдарлама, 100 жылдық тарихы бар "поштаны бақылау" деп аталатын, қылмыс күдіктілерін нысанаға алатын бағдарламаның кеңейтілген нұсқасы болып табылады. ФБР "Солдат шамдары" және CIPAV компьютерлік бағдарламаларын жасады, оларды компьютерлік жүйеге қашықтан орнатып, адамның компьютерлік белсенділігін бақылауға болады. NSA қаржылық деректерді, интернетке кіру әдеттерін жинап, электрондық поштаны бақылайды. Олар сондай-ақ MySpace сияқты әлеуметтік желілерді жан-жақты талдады. PRISM арнайы операциялық жүйесі АҚШ барлау қызметімен ерікті түрде ынтымақтасатын жеке компанияларды заңмен қорғады. The Register басылымының мәліметінше, 2008 жылғы FISA түзетулері туралы заң "барлау агенттіктеріне АҚШ азаматтарының телефон, электрондық пошта және басқа да байланыстарын бір аптаға дейін ордерсіз бақылауға рұқсат береді", егер тараптардың бірі АҚШ-тан тыс жерде болса. PRISM туралы құпия құжаттар 2013 жылдың 6 маусымында америкалық Эдвард Сноуденнің The Washington Post және The Guardian газеттеріне ағып кеткенінен кейін алғаш рет жарияланды. Құқық қорғау органдары үшін байланыс көмегі туралы заң (CALEA) АҚШ-тың барлық телекоммуникация және интернет қызметтерін ұсынушыларын телефон, VoIP және кеңжолақты интернет трафигін оңай тыңдау үшін желілерін өзгертуді талап етеді. 2006 жылдың басында USA Today бірнеше ірі телефон компанияларының АҚШ азаматтарының телефон қоңырау жазбаларын Ұлттық қауіпсіздік агенттігіне (NSA) ұсынғанын, ол оларды NSA қоңыраулар деректер қоры деп аталатын үлкен деректер базасында сақтайтынын хабарлады. Бұл хабар АҚШ үкіметінің рұқсатсыз ішкі телефон қоңырауларын электронды түрде бақылап отыр деген айыптаулардан кейін жарияланды. 2013 жылы AT&T компаниясының федералдық агенттіктерге телефон қоңыраулары туралы мәліметтерді беруі арқылы Hemisphere жобасының бар екендігі көпшілікке белгілі болды. Жол қиылыстарында жол қозғалысы ережелерін сақтауға көмектесетін жол камераларын құқық қорғау органдары жол қозғалысы ережелерін бұзумен байланысты емес мақсаттарда пайдалана алады. Кейбір камералар көлік құралындағы жеке тұлғаларды анықтауға және полиция қолданатын басқа деректермен салыстыру үшін көлік нөмірлерін жинап, уақыт белгісін қоюға мүмкіндік береді. Ішкі қауіпсіздік департаменті терроризмге қарсы күрес аясында қалалар мен елді мекендерде бақылау камераларының желілерін қаржыландырады. Нью-Йорк полиция департаменті 2004 жылғы Республикалық ұлттық конвент алдында наразылық топтарына кіріп, олар туралы деректер жинады, нәтижесінде 1800-нен астам адам тұтқындалды. Қазіргі заманғы бақылау АҚШ-та Сноуденнің 2013 жылдың маусым айында Ұлттық қауіпсіздік агенттігі туралы егжей-тегжейлі ақпаратты жариялағанға дейін соғыс уақытындағы күш-жігер деп есептелді. Интернет пен технологияның үнемі дамуы мен жетілдірілуі жаппай бақылаудың оңайырақ енуіне мүмкіндік берді. Мұндай ашылулар сыншыл пікір білдірушілерге желілік технологияларды, құрылғыларды және бағдарламалық қамтамасыз етуді жүзеге асыруды, пайдалануды және теріс пайдалануды сұрақтарға салуға және зерделеуге мүмкіндік береді, олар "жаһандық бақылау жиынтығының" бір бөлігі болып табылады (Bogard 2006; Collier and Ong 2004; Haggerty and Ericson 2000; Murakami Wood 2013). 2018 жылы Вьетнам Ұлттық ассамблеясы да Қытайда қабылданғанға ұқсас киберқауіпсіздік заңын қабылдады, ол пайдаланушы деректерін жергілікті жерде сақтауды және мемлекетке қарсы мазмұнды цензуралауды талап етеді.
Коммерциялық жаппай қадағалау
Цифрлық революция нәтижесінде өмірдің көптеген аспектілері қазір цифрлық нысанда сақталады. Үкіметтердің бұл ақпаратты өз халқына қатысты жаппай бақылау үшін пайдалануы мүмкін деген алаңдаушылық тудырып отыр. Коммерциялық жаппай бақылау көбінесе авторлық құқық заңдары мен «пайдаланушы келісімдерін» пайдаланып, (көбінесе хабарсыз) тұтынушылардан өз бағдарламалық қамтамасы немесе басқа да байланысты материалдарды пайдалануға рұқсат алып, бақылауға «келісім» алады. Бұл мемлекеттік органдар жасағанда техникалық тұрғыдан заңсыз болар еді, ақпаратты жинауға мүмкіндік береді. Бұл деректер жиі мемлекеттік органдармен бөліседі, нәтижесінде мұндай құпиялылықты қорғаудың мақсаты жойылады. Жаппай бақылаудың ең көп таралған түрлерінің бірі коммерциялық ұйымдар тарапынан жүзеге асырылады. Көптеген адамдар супермаркеттер мен азық-түлік дүкендерінің адалдық карталары бағдарламаларына қосылуға дайын, олар жеке ақпаратын және сатып алу әдеттерін бақылауға азық-түлік тауарларына жеңілдік алу үшін келіседі, бірақ бағдарламаға қатысуды ынталандыру үшін негізгі бағалар көтерілуі мүмкін. Google-дың AdSense, OpenSocial және олардың «веб-гаджеттер», «әлеуметтік гаджеттер» және басқа да Google хостингімен қамтамасыз етілген қызметтері арқылы көптеген веб-сайттар интернеттегі пайдаланушылар туралы ақпаратты, пайдаланушылар кірген сайттарды және қазір олардың әлеуметтік байланыстарын Google-ға тиімді түрде жібереді. Facebook та бұл ақпаратты сақтайды, бірақ оның жинауы Facebook ішіндегі беттерді қараумен шектеледі. Бұл деректер билік органдарына, жарнама берушілерге және пайдаланушылардың профилін жасауға, трендтерді анықтауға және веб-сайттардың маркетингтік тиімділігін бағалауға қызығушылық танытқан басқалар үшін құнды. Google, Facebook және басқалар осы деректерге қатысты қорғанысын күшейтеді, өйткені олардың қамту аймағы кеңейеді және деректер толығырақ болады, осылайша олардың құндылығы артады. Геолокация сияқты жаңа мүмкіндіктер Google сияқты ірі қызмет провайдерлеріне бақылау қабілетін одан да арттырады, олар пайдаланушылар мобильді құрылғыларды пайдалана отырып, олардың физикалық қозғалыстарын қадағалай алады, әсіресе пайдаланушының араласуынсыз синхрондалатындарды. Google-дың Gmail қызметі өздігінен жұмыс істейтін қосымша ретінде жұмыс істейтін мүмкіндіктерді көбірек пайдаланады, ол веб-браузер синхрондау үшін белсенді болмаған кезде де іске қосылуы мүмкін; бұл мүмкіндік Google I/O 2009 әзірлеушілер конференциясында көрсетілген, онда Google және басқалар белсенді түрде анықтап, насихаттайтын HTML5 мүмкіндіктері таныстырылды. 2008 жылы Давоста өткен Дүниежүзілік экономикалық форумында Google компаниясының бас директоры Эрик Шмидт былай деді: «Нағыз мобильді Интернеттің пайда болуы, жаңа буынға жергілікті жарнаманы ұсынады, үлкен революцияны күйретеді». 2010 жылдың 16 ақпанында Барселонада өткен Мобильді әлемдік конгресте Google мобильді операторлар үшін жаңа бизнес-модельді ұсынды және оларды жергілікті қызметтер мен жарнаманы қабылдауға көндіруге тырысты. Google жарнама провайдері болғандықтан, олардың жергілікті жарнама қызметін пайдаланатын әрбір мобильді оператор өздерінің мобильді клиенттерінің орналасқан жерін Google-ға ашады дегенді білдіреді. Google клиент туралы көбірек біледі, өйткені клиент туралы көбірек ақпаратты Google-ға беру олар үшін пайдалы. Клиент туралы неғұрлым көп білсек, іздеудің сапасы соғұрлым жақсы болады, қосымшалардың сапасы соғұрлым жақсы болады. Оператордың бірі «қажет», ал Google-дың бірі – міндетті емес. Бүгінде аз ғана адам осылай істейді, бірақ уақыт өте келе көпшілік солай істейтініне сенімдімін, себебі деректер серверде сақталады және т.б. Электрондық шекаралар қоры сияқты ұйымдар пайдаланушыларға жеке өмірдің маңыздылығы туралы үнемі хабардар етеді және геомекендеу сияқты технологияларға қатысты мәселелерді қарастырады. Microsoft компаниясы 2011 жылы өнімді тарату жүйесіне патент алды, онда өнімді тұтынушыларды бақылайтын камера немесе түсіру құрылғысы бар, провайдерге нақты көрермендер тарату лицензиясына сәйкес келмесе «түзету шараларын» қабылдауға мүмкіндік береді. 2013 жылдың наурызында «Шекарасыз тілшілер» ұйымының Интернетке бақылау жасау туралы арнайы есебінде «Интернетке қарсы корпоративтік жаулар» тізімі келтірілген. Алғашқы тізімде Amesys (Франция), Blue Coat Systems (АҚШ), Gamma Group (Ұлыбритания және Германия), Hacking Team (Италия) және Trovicor (Германия) бес компаниясы болды, бірақ тізім толық емес және болашақта кеңейтілуі мүмкін.
Organizations like the Electronic Frontier Foundation are constantly informing users on the importance of privacy, and considerations about technologies like geolocation. Computer company Microsoft patented in 2011 a product distribution system with a camera or capture device that monitors the viewers that consume the product, allowing the provider to take "remedial action" if the actual viewers do not match the distribution license. Reporters Without Borders' March 2013 Special report on Internet Surveillance contained a list of "Corporate Enemies of the Internet", companies that sell products that are liable to be used by governments to violate human rights and freedom of information. The five companies on the initial list were: Amesys (France), Blue Coat Systems (U. S.), Gamma Group (UK and Germany), Hacking Team (Italy), and Trovicor (Germany), but the list was not exhaustive and is likely to be expanded in the future.
Бақылау жағдайы
Бақылау мемлекеті – үкіметі өз азаматтары мен қонақтарының көпшілігін кең ауқымды бақылауға салатын ел. Мұндай жаппай қадағалау көбінесе ұлттық қауіпсіздік үшін, мысалы, қылмысты немесе терроризм актілерін болдырмау үшін қажет деп түсіндіріледі, бірақ үкіметке сын айту мен қарсылықты басу үшін де қолданылуы мүмкін. Бақылау мемлекеттерінің ерте мысалдарына бұрынғы Кеңес Одағы мен бұрынғы Шығыс Германия жатады, олардың кең сыбайлас желісі және компьютерлік және тыңдау құрылғылары технологиясының дамыған базасы болған. Дегенмен, бұл мемлекеттерде бүгінгідей жаппай бақылау технологиясы болмаған, мысалы, дерекқорларды және үлгіні тану бағдарламалық құралдарын қолдану, сым арқылы алынған мәліметтерді салыстыру, сөйлеуді тану және телекоммуникациялық трафикті талдау, қаржылық операцияларды қадағалау, автоматты номерлік тақтаны тану, ұялы телефондардың орналасқан жерін анықтау, сондай-ақ адамдарды сыртқы түрі, жүріс-тұрысы, ДНК профилі және т.б. арқылы танитын беттік тану жүйелері болмаған.
Ақылды қалалар
Ақылды қалалардың дамуы үкіметтердің қадағалау технологияларын кеңінен пайдалануына алып келді, бірақ мұндай қалалардағы қадағалаудың басты мақсаты – ақпараттық және коммуникациялық технологияларды қолданып, қалалық ортаны басқару болып табылады. Көптеген қалаларда осындай технологияны енгізу қалалық инфрақұрылымның тиімділігін арттырып, халықтың қатысуын күшейтті. Сенсорлар мен жүйелер ақылды қаланың инфрақұрылымын, жұмысын және іс-қимылын бақылап, оның тиімдірек жұмыс істеуіне көмектеседі. Мысалы, қала аз электр энергиясын қолдануы мүмкін; көлік қозғалысы кешігусіз, тегіс жүреді; қала тұрғындары қаланы қауіпсіз пайдаланады; төтенше жағдайларға жылдам әрекет етуге болады; азаматтардың ереже бұзуының алдын алуға болады, сондай-ақ қаланың инфрақұрылымы, электр энергиясын тарату жүйесі және бағдаршамдармен жабдықталған жолдар сияқтылары, түрлі жағдайларға бейімделіп, динамикалық түрде өзгертіледі. Ақылды қала технологиясының дамуы жеке өмірге рұхсатсыз теріс ықпал ету мен тәуелсіздікті шектеу мүмкіндігін де арттырды. Қала тұрғындарының күнделікті өміріне ақпараттық және коммуникациялық технологиялардың кеңінен енуі мемлекеттердің қадағалау мүмкіндіктерін арттырады, сондықтан адамдар қандай ақпаратқа қол жеткізіліп жатқанын, қашан және қандай мақсатта қолданылып жатқанын білмей қалуы мүмкін. Мұндай жағдайлар электрондық полицейлік мемлекеттің құрылуына әкелуі мүмкін. Шанхай, Амстердам, Сан-Хосе, Дубай, Барселона, Мадрид, Стокгольм және Нью-Йорк – бұл ақылды қала технологиясының әртүрлі тәсілдерін қолданатын қалалар.