Кіріспе
Несеп көпіршігінде материалдың бірігуі
адамдарда несеп көпіршігі тасы
Несеп көпіршігі тасы – несеп көпіршігінде кездесетін тас.
Белгілері мен симптомдары
Көк шөлдегі тастар – бұл кішкентай минералдық шөгінділер. Көбінесе, несеп тым концентрацияланғанда немесе организм сусызданғанда көк шөлде тастар пайда болады. Бұл кальций немесе магний тұздары сияқты минералдардың кристалданып, тас түзілуіне жағдай жасайды. Көк шөлдегі тастардың саны, мөлшері және құрылымы әртүрлі болуы мүмкін. Кейде көк шөлдегі тастар ешқандай белгі бермейді және қарапайым рентген суретінде кездейсоқ табылады. Бірақ белгілер пайда болса, олар төменгі ішек және арқаның күшті ауыруын, несеп шығарудың қиындауын, түнгі несеп жиілігінің артуын, қызбаны, несеп шығару кезіндегі ауыруды және несепте қан болуын қамти алады. Белгілері бар адамдардың көпшілігі толқындармен келетін ауырсынудан шағымданады. Ауырсынумен бірге жүрек ауруы, құсу және дікілдеу де болуы мүмкін. Көк шөлдегі тастардың мөлшері, пішіні және текстурасы әртүрлі – кейбіреулері кішкентай, қатты және тегіс, ал енді біреулері үлкен, тікенді және өте жұмсақ болуы мүмкін. Бір немесе бірнеше тас болуы мүмкін. Көк шөлдегі тастар простатасы үлкейген еркектерде көбірек кездеседі. Үлкейген простата несеп жолына қысым жасап, несеп шығаруды қиындатады. Уақыт өте келе, көк шөлде несеп тоқталып қалады және кальций сияқты минералдар шөгіне бастайды. Көк шөлде тас пайда болатын басқа адамдарға жұлын зақымдалғандар, сал болғандар немесе қандай да бір жүйке зақымдалғандар жатады. Арқадағы жүйкелер зақымданғанда, көк шөл толық босалмайды, нәтижесінде несеп тоқталып қалады.
Себептер
Бүйрек, көк шұлық немесе несеп жолдарының қабынуы кезінде көк шұлық тастары пайда болуы мүмкін, бұл несеп тым шоғырланғанда немесе организм сусызданғанда туындауы мүмкін. Кальций және магний сияқты минералдар кристалдарға айналып тас түзеді, бұл белдің төменгі бөлігінде немесе іш ауруы, немесе зәр шығару қиындығы сияқты белгілерге себеп болуы мүмкін. Зәр катетерінің қолданылуы көк шұлық тасын тудыруы мүмкін. Дененің қозғалыс қабілеті шектеулі немесе зәрді толық шығара алмайтын адамдарға кішкентай пластикалық түтікшелер (катетерлер) орнату қажет болуы мүмкін. Осындай түтікшелерді қолдану инфекцияға әкелуі мүмкін, ол көк шұлықты тітіркендіріп, тас пайда болуына себеп болады. Соңында, бүйрек тасы несеп жолы арқылы көк шұлыққа түсіп, көк шұлық тасына айналуы мүмкін. Көк шұлықтағы тастардың созылмалы тітіркендіруі көк шұлық қатерлі ісігіне әкелуі мүмкін деген деректер бар. Несеп шистосомозы, Schistosoma haematobium паразитінен туындайтын ауру, көк шұлық тастарының пайда болуымен байланыстырылған. Алайда, қазірге дейін жиналған мәліметтер бұл гипотезаны растамайды.
Диагностика
Қуық тасының диагнозына несеп талдауы, ультрадыбыстық тексеру, рентген немесе цистоскопия (несеп жолына кішкентай, жіңішке камера енгізіп, қуықты қарау) кіреді. Бүйрек тастарын анықтау үшін де интравендік пиелограмма қолданылуы мүмкін. Бұл тестте радиоконтрастты затты зәр шығару жүйесіне жіберу қажет. Содан кейін, контрастты зат қуыққа шығарылғанда кедергі бар-жоғын анықтау үшін бірнеше минут сайын рентген суреттері түсіріледі. Бүгінде көптеген денсаулық сақтау орталықтарында интравендік пиелограмманың орнына компьютерлік томография (КТ) қолданылады. КТ тексеруі жоғары сезімталдыққа ие және басқа тесттерде көрінбейтін өте кішкентай тастарды анықтай алады.
Джекстонның есебі
Жақсылық тастары – бұл сирек кездесетін, ойыншық жақсылықтарға ұқсас көрінетін қуық тастары. Олар көбінесе кальций оксалаты дигидратынан тұрады және тығыз орталық ядро мен сәулелі тікенектерден құралған. Әдетте ашық қоңыр түсті болып, қараңғы дақтары болады және көбінесе несеп қуығында, сирек жағдайларда жоғарғы несеп жолдарында пайда болады. Адамдардағы қарапайым рентген суреті мен компьютерлік томографияда олардың көрінісі әдетте оңай анықталады. Жақсылық тастарын көбінесе цистолитотомия арқылы жою қажет.
Алдын алу
Бүйрек тастарының пайда болуын болдырмаудың ең жақсы жолы – көп сұйықтық ішу. Цитраттар құрамындағы шырындар тас пайда болу қаупін азайтуға көмектеседі деп саналады. Американдық нефрология қоғамының клиникалық журналында жарияланған зерттеулерге сәйкес, апельсин шырыны басқа цитрус шырындарына қарағанда тас пайда болуын алдын алуда тиімдірек. Простатасы үлкейген және несеп шығаруда қиындықтарға тап болған ер адамдар ем алуы керек, бірақ отырып несеп шығару бүйрек қуығының толық босауына көмектеседі, бұл бүйрек тастарының пайда болу қаупін азайтуы мүмкін. Жаңа туған балалардың алдын алу, әсіресе өмірінің алғашқы үш айында, көптеген тастар осы кезде пайда болатындықтан, өте маңызды. Зерттеулер көрсеткендей, жаңа туған сәбилерді кем дегенде үш айға дейін ешқандай алмастырғыштар немесе қосымшаларсыз сүтпен (ана сүті, сиыр сүті немесе ешкі сүті) тамақтандыру көптеген тастардың алдын алуда тиімді болып табылады.
Менеджмент
Сұйықтықты көбірек ішу кішкентай несеп қуығы тастарының шығуына көмектеседі. Дегенмен, үлкен тастарға басқа емдеу тәсілдері қажет болуы мүмкін. Несеп қуығындағы тастарды ұсату цистоскопты пайдалану арқылы жүзеге асырылады, ол несеп қуығына енгізіледі. Уролог тасты көріп, ультрадыбыстық энергияны немесе лазерлік литотрипсияны қолданып, тастарды кішкентай бөліктерге бөлшектейді, содан кейін олар несеп қуығынан шығарылады. Бұл процедураға анестезия қажет, және ауруханаға жатқызу қажет болуы мүмкін. Бұл емнің салдары ретінде инфекция және несеп қуығының зақымдануы мүмкін. Кейбір тастар цистоскопиялық емдеу үшін де тым үлкен болуы мүмкін, сондықтан ашық цистотомия жасалуы керек, онда несеп қуығына тілік жасалып, тастар қолмен алынады. Несеп жолдарындағы тастар бар балаларға қатысты емдеудің тиімділігін дәлелдейтін мәліметтер өте аз, сондықтан клиникалық басқаруға көмектесу үшін жоғары сапалы зерттеулер қажет.
Цистолитотомия
Цистолитотомия – бұл, мысалы, дамыған «түйін тастар» сияқты, табиғи жолмен шығуға тым үлкен деп саналған жағдайда, несеп көпіршегіндегі тастарды алып тастауға арналған хирургиялық процедура. Тасты алып тастау үшін ашық хирургия қажет болуы мүмкін, бірақ роботтық цистолитотомия дәстүрлі әдіске қарағанда әлдеқайда кішкентай тіліктер арқылы тасты алып тастауға мүмкіндік беретін, аз инвазивті тәсілді ұсынады. Көптеген несеп көпіршегі тастарын хирургиялық тілік жасау қажеттілігін болдырмау үшін эндоскопиялық процедура арқылы емдеуге болады. Ашық цистолитотомия жалпы анестезия астында стационарлық процедура ретінде жүргізіледі. Бірінші қадам – несеп көпіршегін тексеру үшін цистоскопия жасау, содан кейін іштің төменгі бөлігінде тілік жасалады. Тас алынып тасталғаннан кейін, несеп көпіршегі сіңірілетін тігіспен жабыстырылады және несеп жолы арқылы катетер енгізіледі. Кейде процедурадан кейін қан кету жиі болатындықтан, қысқа мерзімге сұйықтықты несеп көпіршегіне құйып, қайта сығу қажет болуы мүмкін. Көптеген пациенттер цистолитотомиядан кейін айқын қосымша әсерлерді сезінбейді, бірақ шағын күйдіру сезімі мен жеңіл қан кету болуы мүмкін. Қайталанатын жағымсыз әсерлерге несеп көпіршегінің қабынуы, катетерді ұзақ уақыт пайдалану қажеттігі және хирургиялық тілікте инфекция кіруі жатады. Сирек кездесетін қосымша әсерлерге: кешіккен қан кету, қан құйрықшаларын алып тастау немесе қосымша операция жасау, несеп жолының зақымдануына байланысты тыртық пайда болуы, қызба және ауыр инфекция, бұл ауруханада ұзақ жатуды талап етеді, сондай-ақ несеп көпіршегінің жазылуының кешігуі, бұл үшін қосымша процедура қажет болуы мүмкін.
Тарих
Литокластикалық цистотомия Египеттің Александрия қаласынан шыққан Амониус Литотомос (тас кесуші) есімді дәрігерге қарыздар. "Литотомия" термині осы сөздерден туындаған (λιθοτομία (литотомия) – тас кесу). Аулус Корнелий Целз Литотомостың несеп көпіршігіндегі тастарды ұсатып, алып тастауға арналған құралдар ойлап тапқанын жазған. Целз литотомияның алғашқы сипаттамасын өзінің заманынан бұрын және кезінде жасаған, содан бері бұл операция оның атымен – Целсиан әдісі деп аталады.
Этимология
Қуықта тас пайда болуы цистолитиаз (/sɪstəˈlaɪəsɪs/) деп аталады, цисто (қуық/циста) + лит (тас) + иазис (бұзылыс) сөздерінен құралған.