Кіріспе

Париждегі Луи-ле-Гранд лицейі (lise lwi lə gʁɑ̃), сонымен қатар Луи-ле-Гранд немесе LLG аббревиатурасымен де белгілі, Париждің орталығындағы Сен-Жак көшесінде орналасқан мемлекеттік лицей (француз орта мектебі, сондай-ақ жоғары сынып колледжі деп те аталады). Ол 1560 жылдардың басында иезуиттермен Колледж де Клермонт ретінде құрылған, 1682 жылы король Людовик XIV ("Ұлы Людовик") құрметіне қайта аталған және Иса қоғамы таратылғаннан кейін 1762 жылы болған үзіліске қарамастан, Францияның орта білім беру жүйесіндегі ең жоғары деңгейде сақталды. Онда жоғары мектептік оқу бағдарламасымен қатар, ғылым, бизнес және гуманитарлық салалар бойынша орта білімнен кейінгі дайындық курстары да бар.

Орналасқан жері

Луи-ле-Гранд Париждің Латын кварталының ортасында, ғасырлар бойы студенттер мекендейтін ауданда орналасқан. Оны тарихы бар басқа да білім беру орындары қоршап тұр: батысында Сент-Жак көшесі арқылы Сорбонна; солтүстігінде – Франция колледжі; оңтүстігінде – rue Cujas көшесі арқылы Париж 2 Panthéon Assas университетінің Пантеон кампусы; шығысында – Франция колледжі арқылы бұрынғы Collège Sainte Barbe; және оңтүстік-шығысында – Sainte Geneviève кітапханасы.

Иезуит колледжі (1560-1762)

Иезуит студенттері, негізінен Испания мен Италиядан, Иса қоғамы құрылғаннан кейін бірден, 1540 жылы және 1541 жылдан бастап Парижде болды. 1550 жылдан бастап Клермон епискобы Гийом Дюпрат, бұрынғы онжылдықта иезуиттердің алғашқы басшыларымен – Фр. және Диего Лайнезбен кездесіп, Игнатий Лойоламен хат алысқан, иезуит студенттерін өзінің үйіне, Клермон үйіне (Hôtel de Clermont) шақырды. Осылайша Клермон үйі Париждегі иезуиттердің алғашқы тұрақты мекені болды. Дюпрат қайтыс болғаннан кейін Париждегі жаңа иезуит колледжіне, сондай-ақ Клермонт маңындағы Биллом және Мориақтағы тағы екі колледжге қаражат қалдырды. Париждегі жобаны Лейнез, сол кездегі иезуиттердің Бас жетекшісі, ынта-жігермен қолдады, ол оны «Қоғамның ең атақты колледжіне» айналдыруды қалады. Алайда, Париж Парламенті, Париж Университеті және жергілікті дін қызметкерлерінің кешіктірушілік әрекеттері, олардың барлығы иезуиттердің құрылуына қарсы болды, осы жобаны кейінге шегерді. 1563 жылдың шілдесінде иезуиттер, ақыры, Лангр епископтарының Париждегі бұрынғы үйін сатып ала алды, қазіргі құрметті ауласы (cour d'honneur) сол жерде орналасқан. Жаңа мекеме Дюпраттың қолдауына ризашылық білдіріп, сонымен қатар иезуиттердің жергілікті қарсылықты жеңу үшін қабылдаған шарттарының бірі – колледжге басқа жерлерде болғандай Иса қоғамының атын беру емес еді. Колледж тез арада үлкен жетістікке жетті, өйткені ол тегін және жоғары сапалы болды, Париж университетінің ескірген бизнес-моделі мен ұзақ жылдар бойы сақталған дәстүрлерін бұзды. Әсіресе, 1564 жылдан бастап Хуан Малдонадо басқарған теология курсы өте танымал болғандықтан, колледж ғимараты аудиторияны сыйдыра алмады. Алғашқы кездердегі басқа да көрнекті оқытушылар – Пьер Перпиньен, Хуан де Мариана және Франсиско Суарес. Париж университеті иезуиттерге бастан-ақ қарсылық көрсетті, бұл оның жаңа бастамаларды жалпы қабылдамауымен байланысты болды, және бұл қарсылық 17 және 18 ғасырларда доктриналық сипатқа ие болғанға дейін иезуиттер Янсеншілердің басты қарсыласына айналды. 1554 жылы университеттің Сорбонна колледжі Парижде колледж ашу туралы жағымсыз пікір білдірген болатын. Бұл қарсылық Пуассидің Колоквиі кезінде монархияның бастамасымен уақытша жеңілді, бірақ колледж 1564 жылы сабақ бере бастағаннан кейін университет бұл мәселені талқылай берді. Ол оны танудан бас тартты және осылайша Пуассидің бұрынғы оң шешімін жоққа шығарды. Университет Париж Парламенті сотының алдында көптеген істерді және иезуиттердің қарсы істерін қозғады, бұл келесі үш онжылдықта созылып кеткен дауға әкелді: Колледж де Клермонт университет жүйесіне қайта қабылданбады, бірақ иезуиттер өз қызметін жалғастыра және кеңейте алды, тіпті Малдонадо 1575 жылы Парижден алынып тасталды. Курстар тегін болғанмен, әдетте элиталық отбасылардан шыққан студенттердің жатақхана шығындары сыйлықтар мен стипендиялар арқылы жабылып, сәйкес шоттар иезуиттердің 1762 жылы кетуіне дейін бөлек сақталды. 1580 жылдары колледж студенттері мыңдаған болды, олардың бірнеше жүзі резиденттер (пенсионерлер мен стипендиаттар) болды. Факультетте бірнеше ондаған иезуит діни қызметкерлері болды. Университет колледждерінің көпшілігінен айырмашылығы, иезуит колледжі 1590 жылы Париж қоршауы кезінде, іс-әрекетінің азаюына қарамастан, ашық болды және университет сияқты Католик лигасымен келісімде болды. 1595 жылы колледждің түлегі Жан Шатель король Генрих IV-ке қастандық жасауға тырысты. Реакция ретінде король иезуиттердің ұзақ уақыт бойы айыптаушыларының жағына шықты, мысалы Парламент заңгері Антуан Арно, иезуиттерді Франциядан, соның ішінде Париждегі иезуиттерді де қуып жіберді. 1595 жылы король кітапханасы колледжге көшірілді және 1603 жылға дейін сонда қалды. Сол жылы Генрих иезуиттерге француз азаматтары болу шартымен Францияға оралуға рұқсат берді. Олар колледж ғимаратын қайта алуға 1606 жылы рұқсат алды, ал 1610 жылы оқытуды толыққанды қайта бастады. Алайда, 1610 жылы университет ұсынған жаңа іске байланысты және Франсуа Равайактың 1610 жылы мамыр айында Генрих IV-ті өлтіруінен туындаған саяси жағдайға байланысты Париж Парламенті иезуиттерге Парижде оқытуды тыйым салды. Алайда бұл шешім Людовик XIII-нің шешімімен өзгертілді, бұл иезуиттерге оқытуды қайта бастауға мүмкіндік берді. 1595 және 1618 жылдар аралығындағы үздіксіз үзіліске қарамастан, Клермон колледжі бірден қалпына келіп, 1570 және 1580 жылдардағы белсенділік деңгейіне тең болды. Оның қарсыластары университетке түсуге мүмкіндік бермеуіне көз жеткізді, бірақ олай болмаған жағдайда, иезуиттер монархия мен жоғары дворяндардан қолдау ала берді. Колледж тұрақты түрде корольдік сапарлармен, соның ішінде 1625 жылы Людовик XIII және 1674 жылы Людовик XIV сапарларымен күшейтілді. Соңғы сапар кезінде король Жан Жувенедің «Александр және Дарий отбасысы» суретін сыйға берді, ол бүгінге дейін Луи ле Гранның басшысының кеңсесінде сақталып тұр. Колледжде бірнеше көрнекті ғалымдар тұрды, соның ішінде математик Пьер Бурден (1595–1653), тарихшы Филипп Лабб (1607–1667) немесе латинист Шарль де ла Рю (1643–1725). Басқа да факультет мүшелеріне жазушы Рене Рапен (1621–1687), ғалым Игнас Гастон Парди (1636–1673), тарихшы Клод Бюфье (1661–1737), теолог Рене Жозеф де Турнемин (1661–1739), синолог Жан Батист Дю Альд (1674–1743), риторик Шарль Порэ (1675–1741) және гуманист Пьер Брумой (1688–1742) кірді. 1688 жылдан 1698 жылға дейін колледждің музыка ұстазы (maître de musique) болды. 1718 жылы колледж кітапханасында шамамен 40 000 том кітап болды, соның ішінде «Фредегар шежіресі» (кейде осы себепті Codex Claromontanus деп аталады) немесе Anonymus Valesianus сияқты бірегей қолжазбалар бар еді. Басқа иезуит колледждеріндегідей, 17 ғасыр бойына театрлық қойылымдар маңыздырақ бола берді. Сондай-ақ, 1660 жылы иезуиттер обсерватория ашты, ал 1679 жылы олар күрделі күн сағаттарын жасады, 1842 және 1988 жылдарғы сақтау науқандарының арқасында бүгінге дейін сақталған солтүстік жағындағы құрметті аулада. Колледж 1628 жылы Париж қалалық сәулетшісі Огюстен Гийеннің жобасы бойынша қайта құрылымдау науқанына кірісті. Ол жақында жабылғаннан кейін 1641 жылы солтүстік-шығысқа қарай, сондай-ақ 1656 және 1660 жылдары оңтүстікке қарай ғимараттарды сатып алып, кеңейді. 1682 жылы колледж бір ғасыр бойына жасалған әрекеттерден кейін, оның қызметі Париждің басқа жерлеріне көшірілгеннен кейін, шығысқа қарайғы ғимараттарды сатып алып, одан әрі кеңейе алды. Сондай-ақ, 1682 жылы Людовик XIV колледжтің атын Коллегиум Людовики Магни (Людовик Ұлының колледжі) деп өзгертуге ресми рұқсат берді. Бұл акт оның корольдік демеушілігін растады, Францияның Папамен болған қақтығыстарының және иезуиттердің өз уәделерімен тікелей байланысты болғандықтан, Францияның дінбасыларының декларациясымен бір мезгілде болды. Бұрын 1674 жылы сапары кезінде король «бұл менің колледжім» («c'est mon collège») деп айтқан екен. «COLLEGIVM LVDOVICI MAGNI» (Людовик Ұлының колледжі) деген жазуы бар қара мраморлы тақта дереу әйелдердің бұрынғы «COLLEGIVM CLAROMONTANVM SOCIETATIS IESV» мәтінінің орнына фасадка орнатылды, бұл дау тудырды.

1762 жылдан кейін

Францияда Иезуит қоғамының қысылуымен иезуиттерге оқытуларын тоқтату және колледжді тастап кету бұйырылды. Қауымдағы иезуит әкелерінің орнын жақын маңдағы шіркеуден келген мұғалімдер басты. Бұл өзгеріс Париж университетінің кең реформасын бастады. Париж университетінің шағын колледждері деп аталатын жиырма алты колледждің стипендиялық студенттері Луи-ле-Грандта сабақ алуға шақырылды. 1764 жылы бұл студенттер де Луи-ле-Грандқа қоныстанды. Осы уақытқа дейін petits collèges өздігінен жұмыс істемеді, содан кейін олардың мүлігі біртіндеп сатылды. Осылайша Луи-ле-Гранд университеттің орталығы болды, бірақ 1792 жылға дейін басқа он колледж сақталды. 1770 жылы монархия жақын маңдағы Fr, Petits Collèges ғимараттарын сатып алып, Париж университетінің штаб-пәтері ретінде қайта пайдаланды. Осы арада 1764 жылы Бове колледжінің бұрынғы факультеті Луи-ле-Грандта оқытуды Лизие колледжінен алды. Сол кезден бастап Француз революциясына дейін жыл сайын Луи-ле-Грандта 190-ға жуық стипендиат және отбасылары төлеген зейнеткерлер болды. Иезуиттердің тоқтатылуының кеңінен әсер еткен Франция мемлекеті 1766 жылы орта білім берудегі оқыту стандарттарын көтеру үшін Агрегациялық емтиханды бастады. Луи-ле-Гранд болашақ агрегаттарды жеткізуде жетекші орынға ие болуға ұмтылды. Алайда, оның амбициялары жүзеге аспады, өйткені оның стипендиаттарының тек тоғызы 1766 және 1792 жылдар аралығында Агрегация емтихандарында осы кезеңдегі жалпы 206 сәтті үміткердің ішінен табысты болды. Француз төңкерісі кезінде және одан кейін колледж бірнеше рет атауы өзгертілді: 1793 жылдың қаңтарында Collège Égalité, 1797 жылы Institut central des boursiers, 1798 жылдың шілдесінде Prytanée français, 1803 жылы Lycée de Paris, 1805 жылы Lycée Louis le Grand, 1814 жылы Collège royal de Louis le Grand, 1815 жылы Collège royal Louis le Grand, 1831 жылы Lycée Descartes, 1848 жылы Lycée Louis le Grand, 1849 жылы Lycée impérial Louis le Grand, 1853 жылы тағы да Lycée Descartes, 1870 жылы және ақыры қайтадан Lycée Louis le Grand 1873 жылы. Содан бері осы атаумен аталады. 1790 жылдардағы қиындықтар кезінде бұл Париждің 1590 жылдардағы қоршауы кезінде болғандай, үнемі ашық тұрған жалғыз Париждік білім беру мекемесі болды. Алайда оның кейбір ғимараттары сарбаздар үшін казарма ретінде, содан кейін саяси түрме және шеберхана ретінде пайдаланылды. 1796 жылы Парижде тағы үш орталық мектеп ашылды, тиісінше бұрынғы Сент-Женевьев абаттығында (école centrale du Panthéon, кейіннен Лицей Генри IV), иезуиттердің үйі (école centrale de la rue Saint Antoine, кейіннен Лицей Шарльмен), және Колледж де Кварте Наций (école centrale des Quatre Nations). Соңғы ғимарат, алайда, 1801 жылы көркемдік оқыту үшін қайта құрылды, ал оның орта мектебі Луи Ле Грандқа іргелес орналасқан, содан кейін Притене (école centrale du Plessis) деп аталатын, содан кейін 1804 жылы оған қосылды. 1803 жылы Наполеон бұрынғы конвент де Капуцин де ла Шаусе д'Антинде Лицей Кондорсетті құрды, ал 1820 жылы бұрынғы лицейдің үй-жайларын басқа жаңа лицей алды, қазір Лицей Сент-Луи. Луи-ле-Гранд XIX ғасырдың басым бөлігінде Париждегі бес мемлекеттік лицейдің бірі болды, бірақ 1880 жылдары Жюль Ферридің реформалары орта білім беруді кеңейтті. Солтүстікке қарай Луи-ле-Грандпен шекаралас, бұрынғы École normale 1810 жылдан 1814 жылға дейін және 1826 жылдан 1847 жылға дейін кейбір ғимараттарды ішінара қолданды, содан кейін ол архитектор Альфонс де Гизорс жобалаған қазіргі кампусқа көшіп барды. Плесси кешенінің басқа бөліктері уақытша Париж университетінің әдебиет факультетіне және заң факультетінің бір бөліміне берілді. Луи Ле Гранд 1849 жылдың мамыр айында қалған Плесси ғимараттарын сатып алды. Луи-де-Грандтың негізгі ғимараттары да бұзылып бара жатқан, бұл студенттер үшін қауіпті дегенді білдіреді. 1840 жылдардан бастап олардың қайта құруларын бастауға бірнеше рет тырысты, бірақ бірнеше онжылдықтар бойы сәтсіз аяқталды. 1860-шы жылдардың ортасында Жорж Эжен Хаусманн Луи Ле Грандты Францияда емдеуге болмайтын аурухананың ғимаратына көшіру жобасын ұсынды, бірақ бұл бастама қысқа өмір сүрді және Севр көшесіне орналасқан кешен он жылдан кейін Париждің Леннек ауруханасы ретінде қайта құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жак Луссейран "Волонтерлер бостандығы" қарсылық тобын құрды, оған оның көптеген әріптестері де қатысты. Соңғы маңызды жаңа құрылыс жобасы - ғимараттың оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан және 1950 жылдардың соңында аяқталған жаңа аудитория. Луи-ле-Гранд 68 жылдың мамыр айындағы толқулар мен одан кейінгі зорлық-зомбылықтарды өте сол және өте оң студенттік топтар арасында өткізді. 2007 жылы ол орта мектеп оқушыларының іс-қимыл комитеттерінің (fr) бас құрылтайын өткізді, ол жалпы ереуілге шақырды. Жан Тибери, кейіннен Париж мэрі болған голлист парламент мүшесі, лицейге келген сапарында шабуылға ұшырады. 1969 жылдың мамыр айының басында оның үй-жайларында қол гранатасы жарылды. 1972 жылдан бастап мектептің ескі ғылыми құралдарының жинағы жасалды және қазір Луи Ле Гранд лицейінің ғылыми мұражайы ретінде тәуелсіз басқарылады.

Операциялар

Луи-ле-Грандта шамамен 1800 студент оқиды, олардың шамамен оннан бірі – 40-тан астам елден келген француз емес студенттер. Олардың жартысы жоғары мектепте, ал қалған жартысы дайындық курстарында оқиды. Мекеме ішінде 340 оқушыға арналған жатақхана бар. Ұзақ жылдар бойы өзінің басты бәсекелесі Анри IV лицейімен бірге Луи-ле-Гранд, fr деп аталатын мекен-жайға негізделген тіркелу жүйесінен босатылған жалғыз француз лицейі болып келді, тіпті 2008 жылы SIECLE (logiciel) атты жалпыұлттық өтініш енгізілгеннен кейін де. Бұл ерекшелік аумақтық теңдікті бұзу және француз элитасының өзін-өзі қайта құру құралы ретінде сынға ұшырады. 2022 жылы оны реформалау туралы шешім қабылданды.

Басқа ұлттардағы мемлекет (1638-1770)

Колледж де Клермон 1632, 1638, 1640 және 1659 жылдары Жантильде ауылдық демалыс орнын құру мақсатымен бірнеше сатып алулар жасады, осылайша 1770 жылдардың басында орден таратылғаннан кейін сатылған үлкен мүліктің негізін қалады. Оның ғимараттарының бірі сақталған және 1990 жылдары Роберт Дуано фотосуреттер үйі (Maison de la photographie Robert Doisneau) ретінде қайта жабдықталды.

Ванвесте (1853-1864)

1798 жылы Луи Ле Гранд (сол кезде Притане деп аталған) Ванвес сарайының бұрынғы жерін иеленді. 1840 жылдары ол онда шағын колледж деп белгіленген қосымшаны құру жобасын қолға алды.