Кіріспе

Француз философы (1792–1867)

Виктор Кузен (kuzɛ̃; 28 қараша 1792 – 14 қаңтар 1867) – француз философы. Ол "эклектизм" мектебінің негізін қалаушы, ол неміс идеализмі мен шотландтық Ақыл-ойының реализмі элементтерін біріктірген, қысқа ғана уақытқа ықпалды болған француз философиясының мектебі еді. Он жылдан астам уақыт бойы мемлекеттік білім беруді басқарғандықтан, Кузен француз білім беру саясатына да маңызды үлес қосты.

Алғашқы жылдар

Ол Париждегі Сент-Антуан кварталында сағатшының ұлы болып дүниеге келген. Он жасында ол жергілікті гимназияға, Шарль-Магний лицейіне жіберілді, онда ол он сегіз жасқа дейін оқыды. Лицейлер Наполеон заманынан бері Франция Университетімен және оның факультеттерімен тығыз байланыста болғандықтан (бакалавриатты университет профессорларынан құралған қазылар алқасы тапсырған), Кузен бұрынғы режимінде құрылып, Бірінші Империяда қайта жаңартылған және қазірге дейін сақталған жалпы конкурсқа қатысқан үздік оқушылар арасындағы жарыстан жеңіп, жазған латын тіліндегі сөйлеуі үшін Сорбоннаның ежелгі залында «мақтауға ие болды». Лицейдің классикалық білімі оны әдебиетке немесе сол кездегіше айтқанда, сөз өнеріне бейімдеді. Ол грек тілін білгені үшін сыныптастары арасында танымал болды. Лицейден кейін ол ең беделді жоғары білім беретін мектептердің біріне, École Normale Supérieure (қазіргі атауымен) түсіп, онда Пьер Ларомигуьер философиядан дәріс берді. «Философиялық фрагменттердің» екінші алғы сөзінде, онда ол өміріндегі түрлі философиялық ықпалдарды ашық айтады, Кузен Ларомигуьерді алғаш рет естіген күнінің естелігінен туған алғыс сезімі туралы айтады. «Сол күн менің өмірімді шешті». Ларомигуьер Джон Локк пен Этьен Бонно де Кондильяктың философиясын кейбір тұстарында қуана өзгертіп, көрінетін болса да, қиындықтарды жоятын айқындықпен және ізгілікпен, сондай-ақ рухани мейірімділікпен оқытып, тыңдаушыларды әсерге алып, бағындырды. Бұл мектеп француз философиясының жанды ортасы болып қала берді; Анри Бергсон, Жан-Поль Сартр және Жак Деррида оның бұрынғы студенттерінің қатарында.

Кузиннің философиялық ойларына әсері

Кузен философиядан дәріс оқығысы келді және мектепте тез арада конференциялар шебері (maître de conférences) лауазымына ие болды. Оның өміріндегі екінші үлкен философиялық ықпал Пьер-Поль Ройер Коллардтың оқытуы болды. Бұл ұстаз, ол айтуынша: "өзінің логикасының қатаңдығы, сөздерінің салмағы мен мәнділігі мені біртіндеп, қарсылықсыз емес, Кондильяктың таныс жолынан шотланд философиясының жолына бұрды – сол кезде қиын және сирек кездесетін, бірақ кейін оңай болған жолға". "Шотланд философиясы" – Томас Рид және басқалардың "Ақыл-ойының салауаттылығы" (Common Sense) философиясы, ол сыртқы әлемнің де, адам санасының да (ішкі сезіну арқылы сананың болуын дәлелдеп, "еркін ерік" бар екенін көрсетеді) объективті екенін үйретті. 1815–1816 жылдары Кузен әдебиет факультетінің қазіргі заманғы философия кафедрасында Ройер Коллардтың көмекшісі (suppliant) болды. Осы кезеңде оған әсер еткен тағы бір ойшыл – Майн де Биран, оны Кузен Франциядағы теңдесі жоқ психологиялық бақылаушы деп есептеді. Бұл адамдар Кузиннің философиялық ойларына зор әсер етті. Ол Ларомигуьерден ойды талдау сабағын алды, бірақ оны сезімге дейін тоғыту жеткіліксіз деп санады. Ройер Коллард оған тіпті сезімнің өзі белгілі бір ішкі заңдар мен қағидаларға бағынатынын, оларды өзі түсіндірмейтінін, талдаудан және сананың табиғи мұрасынан жоғары тұратынын үйретті. Де Биран ерік құбылыстарын жан-жақты зерттеді. Ол оған барлық танымдарда, әсіресе сананың ең қарапайым фактілерінде ерікті әрекетті ажыратуға үйретті, осы әрекетте біздің жеке басымыз шынайы ашылады. Осы "үштік тәлім" арқылы Кузиннің философиялық ойлары алғаш рет қалыптасты, және 1815 жылы ол Нормаль мектебінде және хаттар факультетінде философияны жария оқытуды бастады. Содан кейін ол неміс тілін үйреніп, Иммануил Кант пен Фридрих Генрих Якобидің еңбектерін зерттеді, Фридрих Вильгельм Иосиф Шеллингтің Табиғат философиясын меңгеруге тырысты, ол оны бастапқыда қатты қызықтырды. Шеллингтің ықпалы оның философиясының ерте түрінде анық байқалады. Ол Якобидің сенім қағидасына жаны кірді, бірақ оны ақылға негізделмеген жағдайда еріксіз деп санады. 1817 жылы ол Германияға сапар шегіп, Гейдельбергте Гегельмен кездесті. Гегельдің "Философиялық ғылымдар энциклопедиясы" сол жылы жарық көрді, және Кузен оның ең алғашқы даналарының біріне ие болды. Ол Гегельді аса жағымды адам деп ойлаған жоқ, бірақ олар дос болды. Келесі жылы Кузен Мюнхенге барды, онда ол алғаш рет Шеллингпен кездесті және онымен және Якобимен бірге бір ай өткізді, Табиғат философиясын тереңірек түсінді.

Саяси қиындықтар мансабын бұзады

Францияның саяси дағдарыстары оның мансабына біраз уақытқа кедергі келтірді. 1814–1815 жылдардағы оқиғаларда ол роялистер жағын қолдады. Ол доктринарлық деп белгілі партияның көзқарастарын қабылдады, оның философиялық жетекшісі Ройер Коллар болды. Ол одан да әрі барып, солшылдарға жақындаған сияқты көрінеді. Содан кейін либерализмге қарсы реакция туды, және 1821–1822 жылдары Кузен әдебиет факультетіндегі және Нормальдық мектептегі қызметінен айырылды. Нормальдық мектеп таратылды, ал Кузен тарих кафедрасынан қуылған Гизоттың тағдырымен бірдей болды. Бұл міндетті түрде қоғамдық оқытудан бас тартуының екі жақты әсері болды: ол философиялық зерттеулерді жалғастыру ниетімен Германияға аттанды. 1824–1825 жылдары Берлинде болғанда, ол француз полициясының талабымен немесе ойсыз әңгіме салдарынан белгісіз саяси айыппен түрмеге қамалды. Алты айдан кейін босатылғаннан кейін үш жыл бойы француз үкіметінің күдігінде қалды. Осы кезеңде ол өзінің философиялық доктринасының ерекшеліктерін қалыптастырды. Оның эклектизмі, онтологиясы және тарих философиясы «Философиялық фрагменттерде» (Париж, 1826) қағидалар тұрғысынан және олардың көптеген маңызды егжей-тегжейімен жарияланды. Екінші басылымға (1833) және үшінші басылымға (1838) қосымша сөздер заманауи сынға қарсы оның принциптерін қорғауға бағытталған. Оның кейінгі еңбектерінің тіпті ең жақсылары – «Шотландия философиясы», «Шындық, сұлулық және жақсылық туралы» және «Локк философиясы» 1815–1820 жылдар аралығындағы лекцияларының жетілдірілген нұсқалары болды. Локк туралы лекциялар алғаш рет 1819 жылы эскизделді және 1829 жылы толыққанды дамыды. Оқытудан алты жыл бойы шеттетілген кезеңде ол «Фрагменттерден» басқа Проклдың еңбектерінің (6 том, 1820–1827) және Рене Декарттың еңбектерінің (II том, 1826) басылымдарын жариялады. Ол сонымен қатар Платонның аудармасын (13 том) бастады, ол 1825 жылдан 1840 жылға дейін оның бос уақытын алды. «Фрагменттерде» оның пікірлерін ақырында пісірген әртүрлі философиялық ықпалдардың бірігуін анық көруге болады. Себебі Кузен ойлау және мінез-құлқы жағынан философиялық принциптері мен жүйелері сияқты эклектикалық болды. 1826 жылы жарық көрген «Фрагменттер» басылымы оның атағының алғашқы үлкен кеңеюімен байланысты. 1827 жылы «Философия тарихы курсы» жарық көрді.

Университетте қайтадан жұмысқа орналасу

1828 жылы Мартиняк министрлігіндегі қоғамдық білім министрі Антуан Лефевр де Ватимеснил (1828–1829) Кузен мен Гизотты университеттегі профессорлық қызметтеріне қайтарды. Одан кейінгі үш жыл Кузеннің лекция оқудағы ең үлкен табысы болды. Оның кафедраға оралуы – конституциялық идеялардың жеңісін білдіріп, зор қуанышпен қарсы алынды. Сорбоннаның лекция залы Пьер Абелард заманынан бері Париждегі ешбір философия профессорының залындай толып тұрды. Лектордың сөз өнері терең ойлы түсіндірумен үйлесіп, оның риторикалық шарықталуға жеткізу қабілеті ерекше болды. Оның философиясы француз зиялы қабілетінің жинақтауға бейімділігін және егжей-тегжейлі мәліметтерді орталық принциптерге топтастыру қажеттілігін анық көрсетті. Кузеннің рухани философиясында тыңдаушылардың жүрегіне тиетін моральдық биіктік болды, ол ұлттық әдебиет пен өнерде, тіпті саясатта Францияның дәстүрлі философиясынан гөрі жоғары деңгейге көтерілуге негіз болатын сияқты. Оның лекциялары замандас философия профессорларынан гөрі көптеген ізбасарларды тәрбиеледі. Оқыту арқылы көрсеткен әсерімен есептегенде, Кузен философия профессорларының қатарындағы алдыңғы қатарда тұрады, олар Жакоби, Шеллинг және Дугальд Стюарт сияқты теориялық, түсіндіру және қиялдау қабілеттерін біріктірген. Философияға, әсіресе оның тарихына деген қызығушылық Францияда 17 ғасырдан бері көріне қойғандай жандана түсті.

Өзгелерге әсер ету

Кузеннің ықпалына түскендердің арасында Эдгар Аллан По, Теодор Саймон Жуфрой, Жан Филиберт Дамирон, Адольф Гарнье, Пьер Жозеф Прудон, Жюль Бартеломей Сент-Илер, Феликс Равайсон Моллиен, Шарль де Ремусат, Орест Браунсон, Ральф Уолдо Эмерсон, Жюль Саймон, Пол Жанет, Адольф Франк және Патрик Эдвард Доув болды. Доув өзінің «Адамның даму теориясы» (1850) атты кітабын оған арнады. Жуфрой мен Дамирон алдымен бірге оқыған студенттер, кейін шәкірттер болды. Жуфрой әрқашан Кузеннің оқытуының француз және шотланд бастауларына берік болды. Кузен кафедраға оралғаннан кейін екі жарым жыл бойы дәріс оқыды. Шілде революциясына көңіл білдірген ол жаңа үкімет тарапынан ұлттық азаттықтың жақтасы ретінде танылды. 1833 жылғы маусымда ол философиялық және саяси ұстанымын былай түсіндірді: «Мен көп жылдар бойы сенсациялық және теологиялық мектептердің екеуіне де қарсы тұру мүмкіндігіне ие болдым. 1830 жылы екі мектеп те саясат аренасына енді. Сенсациялық мектеп табиғи түрде демагогиялық партияны тудырды, ал теологиялық мектеп, философиядағы скептицизм арқылы теократияны қалпына келтіруге тырысқандай, абсолютизмге айналды, олар өз мақсаттарына жету үшін демагогтың бетпердесін уақыт-уақыт қарызға алатын. Екінші жағынан, ғылымдағы кез келген эксклюзивті принципке қарсы күрескен адам мемлекеттегі кез келген эксклюзивті принципті де қабылдамауға және өкілдік үкіметті қорғауға міндетті болды».

Бастауыш білім беру жүйесіне әсері

Үкімет оны құрметтеуге асықпады. Ол өзінің досы Франсуа Гизоттың басшылығындағы министрлікпен қоғамдық білім кеңесінің мүшесі және мемлекеттік кеңесші болуға тартылды, ал 1832 жылы ол Франция жұрты болды. Ол лекция оқуды тоқтатты, бірақ философия профессоры атағын сақтап қалды. Соңында, 1840 жылы Адольф Тьер басшылығымен ол қоғамдық білім министрі лауазымына тағайындалды. Ол сонымен қатар Нормальдық мектептің директоры және университеттің іс жүзіндегі басшысы болды, ал 1840 жылдан бастап Франция институтындағы Моральдық және саяси ғылымдар академиясының мүшесі болды. Оның мінезі мен осы кезеңдегі ресми лауазымы оған университет және елдің білім беру ұйымдарында зор билік берді. Осы кезеңде оның ең маңызды жұмысы бастауыш білім беруді ұйымдастыру болды. Францияның 1830 және 1848 жылдар аралығында бастауыш білім беруде алға жылжуы Кузеннің күш-жігеріне байланысты болды. Пруссия мен Саксония ұлттық үлгі көрсетті, ал Францияны оған Кузен жетеледі. Ол ұлттық апатты және жеке басына тиген зиянды ұмытып, Пруссияны ұлттық білім берудің ұйымдастырылған жүйесінің ең жақсы үлгісі деп санады; және ол "Пруссияның білімін Францияға қайтару, Аустерлиц пен Йенадағы жеңістерден де асыл (бірақ қан төгілмейтін) жеңіс болар еді" деп сендірді. 1831 жылдың жазында үкімет тапсырысымен ол Франкфурт пен Саксонияға сапар шекті, сондай-ақ Берлинде біраз уақыт өткізді. Нәтижесінде министрге бірнеше есептер ұсынылды, кейіннен Rapport sur l'Etat de l'instruction publique dans quelques pays de l'Allemagne et particulièrement en Prusse (сондай-ақ De l'instruction publique en Hollande, 1837) деп жарияланды. Оның көзқарастары Францияға оралғаннан кейін оңай қабылданды, көп ұзамай оның ықпалымен бастауыш білім беру туралы заң қабылданды. (Оның Exposé des motifs et projet de loi sur l'instruction primaire, présentés à la chambre des députés, séance du 2 janvier 1837 қараңыз.) Эдинбургтік шолудың (шілде 1833 ж.) сөздерімен айтқанда, бұл құжаттар "ұлттық білім беру прогресінде маңызды кезеңді белгілейді және Франция үшін ғана емес, Еуропа үшін маңызды нәтижелерге тікелей ықпал етеді". 1834 жылы Сара Остин оны ағылшын тіліне аударды. Бұл аударма Америка Құрама Штаттарында көп рет қайта басылды. Нью-Джерси және Массачусетс штаттарының заң шығарушы органдары оны штат есебінен мектептерге таратты. Кузен өзі алған әдеби марапаттарының ішінде "Америкалық білім беру институтының шетелдік мүшесі атағы ең қымбатқа бағаланғанын" айтты. Азамат патшаның басшылығымен Гизот пен Тьер министрліктерінің ағартушылық көзқарастарына және Кузеннің ұйымдастыру жұмысындағы ынтасы мен қабілетіне Франция өзінің бастауыш білім беру жүйесіндегі ең жақсы жетістіктерін қарыздар, бұл француз революциясы, империя және қалпына келтіру кезеңдерінде назардан тыс қалған ұлттық мүдде. (Exposé, 17-бет қараңыз.) Людовик Филипптің билігінің алғашқы екі жылында Францияның бүкіл тарихында жасалғаннан гөрі, халықты білім беру үшін көп жұмыс істелді. Университет білімін қорғап, ол 1844 жылы пэрлер палатасында дін қызметкерлері партиясына бір жағынан, ал теңсіздік немесе филистерлік партиясына екінші жағынан қарсы тұрды. Осы оқиғаға байланысты оның сөздері Défense de l'université et de la philosophie (1844 және 1845) трактатында жарияланды.

Жазу кезеңі 1830-1848 жылдар

1830 жылдан 1848 жылға дейінгі ресми өмірінің бұл кезеңі философиялық зерттеулерге қатысты, оның бұрынғы дәрістері мен жазбаларын қайта қарауға, оларды жариялау немесе қайта шығару үшін жетілдіруге және философия тарихының белгілі бір кезеңдерін зерттеуге жұмсалды. 1835 жылы «Аристотельдің метафизикасы», сонымен қатар «Бірінші және он екінші кітаптардың аудармасына қатысты эссе» жарық көрді; 1836 жылы «Философия курсы» (1818 жылы «Сөздер факультетінде» оқылған) және «Абелардтың жарияланбаған еңбектері» жарық көрді. Бұл «Философия курсы» кейін 1854 жылы «Шындық, сұлулық және жақсылық туралы» деген атпен жарияланды. 1825 жылдан 1840 жылға дейін «Философия тарихы курсы», 1829 жылы Теннеманның «Философия тарихының нұсқаулығы» (неміс тілінен аударма) жарық көрді. 1840–1841 жылдары «XVIII ғасырдағы моральдық философия тарихы» (5 томдық) жарық көрді. 1841 жылы Мэн де Биранның «Философиялық еңбектерінің» басылымы, 1842 жылы «Кант туралы философиялық сабақтар» (ағылшын тіліне аудармасы – AG Хендерсон, 1854) және сол жылы Паскальдің «Ойлары» жарық көрді. «Жаңа фрагменттер» жиналып, 1847 жылы қайта басылды. Кейін 1859 жылы Петри Абелардидің «Опералары» жарық көрді. Сондай-ақ, осы кезеңде Кузен Ларамигиер мен Руайер Коллардың ықпалымен тастап кеткен әдеби зерттеулеріне қайта қызығушылық танытқандай көрінеді. Осы жаңа қызығушылықтың нәтижесінде ол 17 ғасырдағы Франциядағы белгілі адамдар мен әйелдерді зерттеді. Бұл бағыттағы еңбегінің нәтижесі ретінде «Паскальдің ойлары» (1842) және «XVII ғасыр Франциясының әйелдері мен қоғамы туралы зерттеулер» (1853) сияқты еңбектер жарық көрді. Ол Жакилин Паскаль (1844), Мадам де Лонгвиль (1853), маркиза де Сабль (1854), герцогиня де Шеврез (1856) және Мадам де Отефорт (1856) туралы суреттемелер жасады. 1855 жылы Кузен Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Луи-Филипптің билігі оның министрлігінің (басында Гизот тұрған) сайлау реформасын талап етуіне және испан некелері саясатына қарсылығынан кейін аяқталды. Осы мәселелерде үкіметке қарсы болған Кузен Кавиньяк пен Уақытша үкіметке қолдау көрсетті. Ол «Әділет және қайырымдылық» атты памфлет жариялады, онда оның саяси көзқарастарының умерендығы көрсетілген. Бұл айқын түрде социалистік емес еді. Бірақ осы кезеңнен бастап ол қоғамдық өмірден мүлдем шығып, бұрынғы жылдары болған жеке ықпалын жоғалтты. 2 желтоқсандағы төңкерістен кейін ол мемлекеттік білім берудің жоғары кеңесінің тұрақты мүшесі лауазымынан шеттетілді. Наполеон мен Империядан ол қашықтап жүрді. 1852 жылғы жарлық бойынша ол Гизот пен Вильменмен бірге құрметті профессорлар қатарына қосылды. Оның симпатиясы, белгілі бір конституциялық кепілдіктермен, монархияға қатысты болды. 1853 жылы ол өмірінде үйреткен рухани философияның саяси мәселелері туралы сөйлегенде былай деді: «Ол адамзатты шынайы республикаға, барлық жомарт жандардың арманына жеткізеді, біздің заманымызда Еуропада тек конституциялық монархия арқылы ғана жүзеге асырылуы мүмкін».

Өлім

Өмірінің соңғы жылдары ол Сорбоннадағы бірнеше бөлмеде тұрып, қарапайым және көз тарта алмайтын өмір сүрді. Бөлмелердің ең басты ерекшелігі – өмір бойы жинаған, құнды кітапханасы болды. Ол 1867 жылдың 14 қаңтарында Канн қаласында, жетпіс бес жасында дүние салды. Сорбоннаның алдында, әдебиет факультетінің лекциялық залдарының астында, оның өсиетінен алынған үзінді жазылған тақта орнатылған, онда ол асыл және қадірлі кітапханасын профессорлық қызметі мен жетістіктеріне арнап қалдырған.

Үш ерекшелігі

Кузиннің философиясында үш ерекше нәрсе бар. Олар – оның әдісі, әдісінің нәтижелері және әдіс пен оның нәтижелерін тарихқа, әсіресе философия тарихына қолдану. Оның философиясын эклектизм деп атау қалыпты жағдай. Бірақ ол тек екінші және бағынышты мағынада ғана эклектикалық. Өзін-өзі соттайтын және нәтиже бермейтін кез келген эклектизм доктриналар жүйесін негізге алады, тіпті шындықтың өлшемін қажет етеді. Әйтпесе, Кузиннің өзі айтқандай, бұл жай ғана соқыр және пайдасыз синкретизм. Кузин философиялық оқуының басында-ақ эклектизмін негіздеу үшін жүйе қажеттігін көрді және жариялады. Бұл, шындығында, оның жүйесінің дұрыстығын көрсету немесе растау ретінде, тарих фактілерінің оның сананы талдауымен сәйкес келетіндігінің дәлелі ретінде ұсынылады. Осы үш нәрсе – әдіс, нәтижелер және тарих философиясы – оның ішкі байланысты. Олар табиғи ретпен дамиды. Іс жүзінде олар психологияға, онтологияға және тарихтағы эклектизмге айналады. Кузин философиядағы әдістің маңыздылығын баса көрсетті. Ол қолданатын әдіс – қарапайым бақылау, талдау және индукция. Кузин осы бақылау әдісін 18-шы ғасырдың әдісі деп санайды, Декарт бастап, кейін тастаған, ал Локк пен Кондильяк толық емес түде қолданған, Томас Рид пен Кант сәттірек қолданған әдіс. Ол санаға қатысты философияның нағыз әдісі осы екенін, өйткені тәжірибе фактілері тек осында ғана көрінеді деп санайды. Бірақ әдісті қолданудың дұрыс шарты – жүйелік көзқарасқа беріліп, сананың ешбір фактісін жібермеу. Егер сананың сенімділігі бір жағдайда жақсы болса, онда ол барлық жағдайда жақсы. Егер бір жағдайда сенбесеңіз, ешқайсысына да сенбеңіз. Бұрынғы жүйелер сана туралы фактілерді көрсетпегендіктен қателесті.

Бақылау әдісі

Сананы зерттеу әдісі бізге психология ғылымын сыйлайды. Бұл – онтологияның немесе метафизиканың, яғни болмыс ғылымының және тарих философиясының негізі және жалғыз дұрыс негізі. Кузен сананы бақылауға индукцияны әдісін толықтыру ретінде қосады, оның арқасында сана деректерімен негізделген шындыққа қатысты қорытынды жасау және санада табылған ақыл-ой заңдарымен реттелу мүмкін болады. Оның бақылау және индукция әдісі арқылы түсіндірілген философиясы, бір жағынан, Шеллинг немесе Гегель ұсынған абсолюттік жүйенің дедуктивті құрылымынан, Кузен оны тек қана гипотеза мен абстракцияға негізделген, заңсыз алынған деп санайды, ал екінші жағынан, Канттың және белгілі бір дәрежеде шотланд метафизигі, 9-шы баронет сэр Уильям Гамильтонның пікірлерінен анық айырылады. Кузеннің ойынша, екеуі де психологиямен шектеледі, тек салыстырмалы немесе құбылыстық білім береді және онтологияның маңызды шындықтарына қатысты күмәнділікке әкеледі. Кузен жеке санада психологиялық тұрғыдан тапқан нәрсені, жалпы адамзаттың ортақ санасы немесе жалпы тәжірибесінде де спонтанды түрде көрінеді. Шындығында, философияның функциясы – оның үшін жалпыға ортақ сенімдер мен нанымдарды жіктеу және түсіндіру болып табылады; бірақ ортақ сана оның үшін философия емес, сондай-ақ философияның құралы да емес; ол – философиялық әдістің жұмыс істейтін материалы және оның нәтижелерінің ақыр соңында табылуы тиіс нәрсе.

Психологиялық байқаудың үш нәтижесі

Психологиялық байқаудың үш маңызды нәтижесі – сезімталдық, белсенділік немесе бостандық және ақыл. Бұл үш құбылыс сипаттары бойынша өзгеше, бірақ санада бөлек кездеспейді. Сезімталдық фактілері, яғни сезімдер қажет. Ақыл-ойының фактілері де қажет, және ақыл ерік-жігерден сезімталдықтан кем емес дерлік тәуелсіз. Тек ерікті іс-әрекеттер ғана жауапкершілік пен жеке тұлғалық сипаттарына ие. Тек ерік-жігер ғана – адам, немесе Мен. Мен – ақыл-ойының орталығы, ол болмаса сана мүмкін емес. Біз өзімізді бізге жат әлемде, бізге тиесілі емес екі құбылыс арасында табамыз, оларды тек өзімізден ажыратып қана тани аламыз. Сонымен қатар, біз өзімізден тумайтын жарық арқылы танимыз. Барлық жарық ақылдан келеді, және ақыл өзін, оны қоршап тұрған сезімталдықты, сондай-ақ оны міндеттейтін, бірақ шектемейтін ерік-жігерді таниды. Осылайша, сана осы үш ажырамас элементтен тұрады. Бірақ ақыл – білімнің және сананың тікелей негізі. Алайда, Кузеннің белсенділік немесе бостандық туралы және оның жүйесіне терең енетін ақыл туралы ілімінде ерекшелік бар. Бұл – ерік-жігер мен ақылдың спонтандығы. Бұл оның білім және болмыс туралы іліміндегі жаңалықтың мәні. Бостандық – жалпы ұғым, ол өзіндік белсенділікке ие себеп немесе жаратылыс дегенді білдіреді. Ол өзінің және өзінің дамуының соңғы себебі болып табылады. Еркін ерік сондай, тіпті ол алдын ала ойлану мен шешім қабылдауға, яғни рефлексияға ұшыраса да, себебі біз әрқашан шешім қабылдағаннан кейін де қалауға немесе қаламауға еркін екенімізді сезінеміз. Бірақ рефлексияға жағдай жасайтын ерік-жігердің бастапқы түрі де бар, ол әлі де бостандық пен спонтандылыққа ие. Біз алдымен осылай спонтанды түрде қалаған болуымыз керек, әйтпесе рефлексивтік ерік-жігерімізге дейін, біз қалайтынымызды және әрекет ете алатынымызды біле алмас едік. Спонтанды ерік-жігер рефлексивтік ерік-жігердей бостандыққа ие, бірақ ол екеуінің алғашқысы. Бұл ерік бостандығына қатысты көзқарас адамзат фактілерімен сәйкес келеді; ол рефлексивтік ерік-жігерді жоққа шығарады және шығармашылық актідегі ақын мен суретшінің құлшынысын түсіндіреді; сонымен қатар, ол адамзаттың әдеттегі іс-әрекеттерін түсіндіреді, олар көбінесе спонтанды түрде жасалады, ал рефлексивтік ойланудан кейін емес.

Ақыл-ой ілімі

Бірақ оның Ақыл туралы ілімінде Кузин философиясының ерекшелігі жатыр. Психологиялық байқау арқылы берілген ақыл, санамыздың ақылы, табиғаты бойынша тұлғасыз. Біз оны жасамаймыз, оның сипаты жеке тұлғаға қарама-қайшы, ол жалпыға ортақ және қажетті. Білімдегі әмбебап және қажетті принциптерді тану психологияның маңызды тұсы; олардың бар екендігі және олардың мүлдем тұлғасыз немесе абсолютті екендігіне баса назар аудару керек. Бұл принциптердің саны, олардың санағы мен жіктелуі маңызды, бірақ олардың шынайы табиғатын танудан бұрынғы маңызды. Бұл Кант талдауынан тыс қалған тұс, және бұл Кузиннің сананы бақылау әдісі арқылы философияның тұтастығын қалпына келтірді деп ойлайтын негізгі шындық. Ал білімнің осы тұлғасыздығы немесе абсолюттілігі қалай анықталады? Жауаптың мәнісі, Кант бұл заңдардың критерийі ретінде қажеттілікті бірінші орынға қоюда қателесті. Бұл оларды ойлану аясына әкелді және оларды керісінше ойлаудың мүмкін еместігін кепілдікке алды; және оларды адам ақыл-ойына қатысты деп қарауға әкелді, олар феномендік сфераға шектелген, бізге нақты шындықты ашып бере алмайды – қажетті, бірақ субъективті. Бірақ бұл қажеттілік сынағы екінші реттік; бұл заңдар бізге кепілдік берілмейді; олардың барлығы бізге берілген, санамызға берілген, өздігінен пайда болған немесе қорқынышты іс-әрекетпен, бірден, ойландыратын санадан жоғары, бірақ білімнің қол жетімділігі шегінде. "Барлық субъективтілік пен ойлау өздігінен пайда болған апперцепцияда жоғалады. Ақыл ерікті және еркін өзіндікке қатысты субъективті болады; бірақ өзі тұлғасыз; ол адамзаттың осы немесе сол өзіне тиесілі емес; ол тіпті адамзаттың өзіне де тиесілі емес. Біз табиғат пен адамзат оған тиесілі деп шындықпен айта аламыз, өйткені оның заңдары болмаса, екеуі де жойылатын еді". Бірақ бұл заңдардың саны қанша? Кант Аристотельдің заманауи іс-әрекетін қарап, ойлау заңдарының толық тізімін берді, бірақ ол жіктелуде ерікті және заңды түрде қысқартылуы мүмкін. Кузиннің айтуынша, ойлаудың екі негізгі заңы бар: себептілік және мәнділік. Осыдан басқалары да туындайды. Табиғат ретінде бірінші кезекте зат, ал екінші кезекте себеп-салдарлық мәндер жатады. Біздің білім алу тәртібі бойынша себеп-салдарлық заттан бұрын, немесе екеуі де бір-біріне берілген және санада бір уақытта болады. Осылайша психологиялық тұрғыдан берілген ақыл, себеп және зат қағидалары бізге салыстырмалы және субъективті шектерден объективті және абсолютті шындыққа өтуімізге мүмкіндік береді, олар бізге, бір сөзбен айтқанда, психологиядан немесе білім туралы ғылымнан, онтологияға немесе болу туралы ғылымға өтуімізге мүмкіндік береді. Бұл заңдар санада ерік-жігер мен сезімнің деректерімен, еркін әрекетпен және фатальдық іс-әрекетпен немесе әсермен араласады және олар бізді жеке тұлғаға, өзіндік немесе еркін себепке және тұлғасыз шындыққа, табиғат емес, бізден тыс және бізді өзгертетін күш әлеміне көтерілуде басшылық етеді. Мен өзімнің назарым мен ерік-жігерімнің әрекетіне қатыстымын, сондықтан мен сезімді өзімнен басқа себепке, яғни сыртқы себепке, оның болуы мен үшін өз болмысым сияқты анық, өйткені оны маған ұсынған құбылыс менің шындықты ұсынған құбылыс сияқты анық, екеуі де бір-біріне берілген. Осылайша мен объективті тұлғасыз күштер әлеміне жетем, ол менің сезімдерімнің әртүрлілігіне сәйкес келеді. Бұл күштердің немесе себептердің бір-бірімен қарым-қатынасы – ғаламның тәртібі. Бірақ бұл екі күш, "мен" және "мен емес" бір-бірін шектейді. Ақыл осы екі бір мезгілде пайда болатын құбылысты, назар мен сезімді ұға бастағандай, бізді бірден екі түрлі абсолютті себептерді, өзара байланысты және өзара шектелген, олармен байланысты, сонымен қатар, осы шектеу туралы түсініктен, біз бір басшылыққа сәйкес ең жоғарғы себепті, абсолютті және шексіз, өзі барлық бірінші және соңғы себепті ұға алмауымыз мүмкін емес деп санаймыз. Бұл өз-өзіне қатысты және өз-өзіне қатысты емес, бұл олардың тиісті әсерлері. Бұл себеп өзін-өзі жеткілікті және ақыл үшін жеткілікті. Бұл Құдай, оны себеп деген ұғыммен қарастыру керек, ол адамзат пен әлеммен байланысты. Ол философияның абсолютті себебі болғандықтан ғана абсолютті зат болып табылады, ал оның мәні оның шығармашылық күшінде жатыр. Демек, Ол жаратып жатыр, әрі Ол жаратуды міндетті түрде жүзеге асырады. Бұл теодиция Кузен оны ашық жеткілікті анық айыптауға себепкер болды. Ол бұл айыптауды жоққа шығарады, және оның жауабын былай қорытуға болады. Пантеизм – бұл құбылыстар заңының қадірленуі, ғалам – Құдай. Бірақ мен екі шектеулі себепті, өзімді және өзім емес нәрсені, бір-бірінен және шексіз себептен ажыратамын. Олар бұл себептің жай модификациялары немесе қасиеттері емес, олар өздерінде әрекет ету күшіне ие еркін күштер, және бұл тәуелсіз шектеулі шындық туралы біздің түсінігімізге жеткілікті. Мен осыны ұстанып тұрам, және осы әсерлердің бір ғана жоғарғы себепке қатынасын ұстанып тұрам. Мен қорғайтын Құдай – пантеизмнің құдайы емес, немесе элеаттардың абсолютті бірлігі, жаратылыс немесе көптік мүмкін емес, жай метафизикалық абстракция емес. Мен сақтайтын құдай – жаратушы, және міндетті түрде жаратушы. Спаноза мен элеаттардың құдайы – жай зат, емес себеп. Құдайдың әрекет ету немесе жарату міндеттілігіне келетін болсақ, бұл ең жоғары еркіндік түрі, бұл өздігінен пайда болу еркіндігі, ойланусыз әрекет. Оның әрекеті құмар мен ізгілік арасындағы күрестің нәтижесі емес. Ол шексіз түрде еркін, адамдағы таза өздігінен пайда болу Құдайдың еркіндігінің көлеңкесі ғана. Ол еркін, бірақ кездейсоқ емес, және қарама-қарсы бөлікті таңдауға болатынын біліп әрекет етеді. Ол біздей ойлануға немесе қалауға жарай алмайды. Оның өздігінен пайда болған әрекеті бірден ерік-жігердің күш-жігері мен қайғысын және қажеттіліктің механикалық әрекетін жоққа шығарады. Санада табылған элементтерді адамзат тарихында және философия тарихында да табуға болады. Сыртқы табиғатта өздігінен пайда болу мен ойлануға сәйкес келетін кеңею және тартылу бар. Сыртқы табиғат адамзаттан өзгеше, өздігінен пайда болуды білдіреді; адамзат ойлануды білдіреді. Адам тарихында Шығыс өздігінен пайда болған кезеңді білдіреді; Пган және Христиан әлемі ойлану кезеңін білдіреді. Бұл кейіннен өзгертілді, кеңейтілді және толыққандай айтылды, адамзаттың әмбебап дамуында үш негізгі сәт бар екендігі айтылды. Біріншіден, ойлану әлі дамымаған өздігінен пайда болған кезеңде, өнер жетілмеген, адамзат тек өзінің айналасындағы ұлылық туралы ойлады. Ол шексіздікпен айналысады. Екіншіден, ойлану кезеңінде, сана өзіне нысанға айналған. Осылайша ол өзін нақты немесе ойлану арқылы біледі. Оның жеке тұлғасы енді жалғыз немесе кемінде жоғары нәрсе. Бұл шектің сәті. Үшіншіден, өзіндік немесе мен бағынышты болатын кезең келеді. Сана ғаламда басқа күшті сезінеді. Шекті және шексіз себеп пен өнімнің қарым-қатынасында екі нақты коррелятив болады. Бұл дамудың үшінші және ең жоғары кезеңі, шектің және шексіздің қарым-қатынасы. Философия адамзаттың ең жоғары өрнегі болғандықтан, осы үш сәт оның тарихында бейнеленеді. Шығыс шексіздікті бейнелейді, Грекия шекті немесе ойлану кезеңін, қазіргі заман шексіз бен шектің қарым-қатынасының кезеңін бейнелейді. Теологияда, үстем философиялық...

Кантпен, Шеллингпен және Гегельмен салыстыру

Осындай жүйе жалпы есепте. Бұл жүйенің тарихи орны Кант, Шеллинг және Гегельмен байланысында жатыр. Кюзин Кантқа қарсы шығып, шексіз немесе абсолютті себеп түріндегі шартты емес нәрсенің тек қана іске аспайтын ұмтылыс немесе күш-жігер екенін, және жай теріске шығарудан өзгеше нәрсе болғанын, бірақ оң ойға тең емес екенін айтты. Кюзин үшін абсолют, болмыстың негізі ретінде, ақыл-оймен оңтайлы ұғынылады және ол барлық басқа нәрсені түсінікті етеді; ол Канттағыдай белгілі бір гипотетикалық немесе реттеуші қажеттілік емес. Шеллингпен де Кюзин осы жоғары негізді барлық жағынан оңтайлы бағалап, дамудың көзі ретінде қарастырады, бірақ ол Шеллингтің әдісін толығымен жоққа шығарады. Интеллектуалды интуиция сананың көзіне түсе ме, түспей ме? Егер түспесе, оның және оның нысанының бірдей екенін қалай білесіз? Егер түсе, онда ол психология саласына кіреді; және Шеллингтің өзі жасаған, оған қарсы пікірлер, туыс ретінде, осымен айналысу керек. Шеллингтің интеллектуалды интуициясы – білімнің жай ғана терістеуі. Ал Гегельдің таза болмысы – тек абстракция, ол ешқайда дәлелдеуге тырыспаған, заңсыз түрде қабылданған гипотеза. Күресуге тиіс мәселе – болмысқа немесе таза болмысқа жету мүмкіндігі; бірақ Гегельдік жүйеде осы нәрсе бастапқы нүкте ретінде қабылданады. Бұдан өзге, әрине, даму әдісіне де қарсылық білдіруге болады, себебі ол қарама-қайшылық принципін бұзумен қатар, терістеуді адам білімінің және шындықтың бүкіл жиынтығын дамыту немесе ілгерілету құралына айналдырады. Шеллингтің санадан жоғары тұратын интеллектуалды интуициясы, Гегельдің бос абстракция ретіндегі таза болмысы, дәлелденбеген, заңсыз қабылданған және ерік-еріксіз дамытылған метафизиканың негізі ретінде бірдей пайдасыз. Осының нәтижесінде Кюзин, болмыс туралы маңызды білімді сақтап, оны сананы психологиялық тұрғыдан талдау арқылы негіздеуге бекінді.

Абсолюттік немесе шексіз

Абсолютті немесе шексіздік – барлық шындықтың шартсыз негізі және бастауы – бізді тікелей дерек немесе шындық ретінде қабылдайды; және ол санада өзінің шарты бойынша қабылданады, яғни, субъект пен объектті, білуші мен білінгенді ажырату шарты бойынша. Кузеннің ілімін сэр Уильям Гамильтон 1829 жылы «Эдинбург шолуында» сынап, шамамен сол кезде Шеллинг та сынға алды. Гамильтонның қарсылықтары былай: шексіз және шекті ұғымдардың өзара байланысы олардың өзара сәйкестігін міндетті түрде білдірмейді, Кузен болжағандай; керісінше, шектің жай ғана оң, ал шексіздің теріс екендігі туралы болжам бар – шекті және шексіз қарапайым қарама-қайшы туыстар. Олардың ішінде: «Тек оң ғана шын, теріс – тек басқаның абстракциясы, ал ең жоғары жалпылықта тіпті ойдың абстракциясы». Осы мәселе бойынша қарастырылған бірнеше сөйлемдер Гамильтонның қарсылығына қатысты жақында айтылған қарапайым сынға қатысты пікірлерді жоюға көмектесер еді, абсолютті немесе шексізді білуді жоққа шығару оны бұрыннан білуді білдіреді деген пікірді. Білмейтін нәрсеңді қалай жоққа шығарасың? Жауап: қарама-қайшылық мәлімдемелерде – А және А емес – екіншісі біріншісінің жай ғана жоққа шығарылуы және ештеңе жоқ; ал шекті сияқты оң қасиеттері бар ұғымды жоққа шығару берілген қасиеттерді ойдың нысаны ретінде жоюдан аспайды. Шексіз немесе шексіз емес, шекті жоққа шығару үшін міндетті түрде білінуі керек емес; білуге қажетті нәрсе – шектің өзі; ал оның қарама-қайшылық жоққа шығарылуы оңды білдірмейді. Ұйымдастырылмаған оңға сәйкес келуі мүмкін немесе болмауы мүмкін, яғни ұйымдастырылғанға қайшы келетін қасиеттері бар нысан немесе ұғым; бірақ ұйымдастырылғанның жай ғана жойылуы оны тұжырымдамайды немесе оның бұрыннан белгілі екенін, немесе оған сәйкес келетін нәрсе бар екенін болжайды. Бұл – гегельдік диалектикадағы көптеген кемшіліктердің бірі, ол бүкіл Логиканы парализге түсіреді. Екіншіден, Кузин мойындайтын интеллект шарттары абсолютті білу мүмкіндігін міндетті түрде жоққа шығарады – олар оның бірлігімен үйлесімсіз деп есептеледі. Бұл жерде Шеллинг пен Гамильтон Кузиннің абсолюті тек қана туыс екенін айтады. Үшіншіден, Кузин шарттылықты туындату үшін абсолютті туыс етеді, өйткені ол оны абсолютті себеп етеді, яғни, қатынаста абсолютті түрде бар болатын себеп. Осылайша ол міндетті түрде оның әсерлерінің жиынтығынан төмен, және шындық үшін оларға тәуелді – бір сөзбен айтқанда, жай ғана күш немесе болу. Бұдан әрі, жаратылыс теориясы ретінде ол жаратылысты қажеттілікке айналдырады және құдайлық ұғымын жояды. Кузин Гамильтонның сын-пікірлеріне жауап бермеді, Гамильтонның ілімі адамның білімін және сенімділігін психология мен логикаға ғана шектейтінін және метафизиканы оның ең жоғары саласына, теодицияға, ғылымсыздық пен белгісіздікті енгізе отырып, жойғанын айтты. Аң-сананың немесе ойдың заңдарын оларды өздігінен пайда болған аперцепция саласында және ойландыратын қажеттіліктен жоғары деп тану арқылы тұлғасыз етуге тырысу сәтсіз аяқталады. Себеп, зат, уақыт, кеңістік бізге белгілі бір формада берілген. Бірде-бір себепті немесе затты растау актісінде, әсіресе мұндай бастапқы актіде, біз олардың қолданылуының жалпылығын растамаймыз. Бұл заңдардың ерекше жағдайлары немесе жағдайлары болуы мүмкін, бірақ біз ешқашан заңдардың өзіне олардың жалпылығында, тіпті жеке тұлғасыздығында жете алмаймыз. Олардың кез келгенін қолданудың жеке мысалдары оған шынайы әмбебаптылық бермейді. Біздің тәжірибемізде олардың әмбебаптығының жалғыз сенімді сынағы – олардың ойландырылатын қажеттілігінің сынағы. Осылайша, біз соңында олардың әмбебап қолданылуының негізі ретінде ойлануға ораламыз; түсініктің жай спонтандығы пайдасыз; олардың әмбебаптығы олардың әмбебаптығына емес, қажеттілігіне негізделген. Бұл қажеттілік негізі оларды қаншалықты және қандай мағынада жеке тұлғаға айналдырады деген сұрақтар, әрине, әлі шешілмеген. Бірақ егер осы үш өзара байланысты фактілер бірден берілсе, онда Кузин оларды ойландыратын санада ақтауға болатынын ойлайды. Ол ақыл-ойының өздігінен және саналы түрде, бірақ ойланбай, жасаған қадамдарын іздестіруге тырысады. Осыдан кейін сұрақ туындайды: «Біз осы шындықты өздігінен түсінуді ойлау немесе медиация арқылы дәлелдеуге бола ма?»

Өзіндік

Өзіндік күштің себебі болып табылады, оның әрекеті еркін, себебі біз сананың еркімен өзіндік себеп ретінде және оның түпкі себебі ретінде байланыстыруға міндеттіміз. Талдаудан өзіндік бірден әрекет етуші немесе пайда болатын себеп ретінде байқалғаны немесе себептілік қағидаты бойынша жұмыс істейтін ой елегінен оның бар екендігі мен сипатын шығаруға мәжбүр болғаны анық емес. Егер өзіміз шын мәнінде берілген болса, оны анықтау үшін себеп-салдарлық қағидаты қажет емес; егер ол берілмеген болса, себеп-салдарлық бізге ешқашан себеп немесе күш ретінде өзіндік түсінік немесе факт бере алмайды, одан да көп түпкілікті ретінде. Бұл тек қандай да бір себепті дәлелдеу ғана, бірақ себеп ретінде осы немесе сол шындықты емес. Сонымен қатар, себеп-салдарлық қағидаты, егер ол әділ түрде жүзеге асырылса, әмбебап және қажетті ретінде, оның әсерінің түпкі себебі ретінде тұлға немесе ерікпен тоқталуға мүмкіндік бермейтін болады. Бұл фактілерге қолданылған кезде, бізді ерік-жігердің алғашқы прецеденті немесе прецеденттерінің мерзімінен тыс, одан әрі себепке немесе негізге жетеледі, шын мәнінде бізді себептердің шексіз регрессіне апарады. Сол сын біздің сезімдерімізге сәйкес келетін, және олардың себептері болып табылатын, өз-өзіне немесе күш-қуаттар әлеміне әсер ету үшін тіпті көбірек қолданылады. Сезімді негіз ретінде бастау, себеп-салдарлық бізге ешқашан бере алмайды, тіпті сезімнің біздің еркімізден тәуелсіз болу деңгейіне дейін тұлғасыз екеніне жол берілсе де. Себеп-салдарлылық бізге бір жерде және қандай да бір сезімнің себебі бар екенін айта алады, бірақ бұл себеп кеңістікте, бізден тәуелсіз және біздің сезімдерімізге сәйкес келетін күш немесе күштердің жиынтығы екенін ешқашан айта алмайды, өйткені мұндай түсінік біздің санамызда жоқ деп есептеледі. Себеп-салдарлық біздің түсініктеріміздің санын арттыра алмайды, және біз білетін шындықтардың санын арттыра алмайды. Ол тек белгілі бір өзгерістің себебі бар деп ойлауға мәжбүр етеді, бірақ бұл себептің өзі бізге не екенін, тіпті бізге не болатынын айта алмайды, тек әсер ету керек деп білдіреді. Бізге әсер етуі мүмкін, себебі біз білетін нәрсе, себептілік бізді күш әлемінен емес, өзімізге ұқсас ерік-жігерден, тіпті шексіз күшті, бізге әсер етіп, ішінара алға жылжытып, ішінара кедергі келтіреді. Шынында да, мұндай болжам, себеп-салдарлық принципі жұмыс істегенде, ықтималдықтың шегінде, өйткені біз мұндай шындықты білеміз деп болжанамыз - өз санамыздағы ерік. Осылайша Кузен осы тұстарды ойлану арқылы ақтауға тырысқанда, ол өзінің басқа ұстанымының айқын артықшылығынан бас тартты, бұл мәселедегі шындықтар бізге бірден және өздігінен түсініледі. Сол сын екі шектеулі күштен абсолютті себепті шығаруға тең қолданылады, ол өзін және өзін емес деп атайды. Тез, өздігінен пайда болған апперцепция осы ең жоғарғы шындықты ұстап алады, бірақ оны себептік принцип бойынша қорытынды ретінде ой елегінен өткізу мүмкін емес. Бұл жай паралогизм, біз ешқашан абсолютті немесе шексізді салыстырмалы немесе шектіден шығара алмаймыз. Шындық мынада: Кузиннің жеке болмайтын шындықты өздігінен қабылдау туралы ілімі адамзат қоғамының қарапайым сенімдері мен наным-сенімдерін философиялық тілмен баяндаудан басқа ештеңе емес. Бұл алдын ала кезең ретінде маңызды, бірақ философия дұрыс басталады, ол осы көзқарастарды үйлесімді үйлестіруге немесе жүйелеуге тырысады, шекті және шексіз, жекелік пен шексіздіктің қарама-қайшылықты түсініктері, өзіндік және өзіндік емес, бір сөзбен айтқанда, сананың әртүрлі жақтарын бір-бірімен татуластыру үшін өзара қарама-қайшылықты және қарама-қайшылықты татуластыру үшін. Біздің ақыл-ойымыздың заңдары барлық ақыл-ой мен болмыстың заңдары болып табыла ма, біздің негізгі, интеллектуалды және моральдық тұжырымдарымызды біздің тәжірибемізден тыс нәрсемен немесе шексіз болмысқа қалай байланыстырамыз, бұл Кузен шешті деп қарастырылмайтын мәселелер. Шын мәнінде, бұл қазіргі заманғы философияның ең басты проблемалары. Кузиннің ерік-жігердегі стихиялық ілімін ерік-жігер арқылы ерік-жігердің стихиялық аперцепциясы арқылы ақыл-ойының тұлғасыздығынан сәтті деп айтуға болмайды. Кенеттен, алдын ала ойланбаған ерік-жігер ең ерте және ең көркем болуы мүмкін, бірақ бұл ең жақсы емес. Волиция - бұл, негізінен, баламалардың арасында еркін таңдау, және ең жақсысы - бұл ең ойлы, өйткені ол ең рационалды. Біріншісі білдіретін кенеттен және алдын ала ойланбаған тілек, соңғысының интеллектуалдық нұрмен басшылыққа алынған еркін таңдауынан толығымен төмен. Онда біз өзімізге қол жеткізе алатынымызды ойша шеше аламыз, ал мұнда біз мүмкін емес тілеудің бекер импульсына бағынамыз. Стихиялықтық ұнайды, кейде әдемі, бірақ бұл жағдайда алуға тиіс нәрсенің ең жоғары сапасы емес. Оны басшылық ететін және нұрландыратын ойлы әрекетте табуға болады. Эклектицизм толық немесе толық емес екенін анықтауда жүйесіз немесе сынақсыз әрекет етудің сыртқы қарсылығына ұшырамайды. Бірақ ол қарсылыққа ұшырайды, егер сананың белгілі бір талдауы адамзат пен тарихтағы барлық мүмкін элементтерге және олардың барлық комбинацияларына жеткен деп есептесе. Тарихтың жеке санада жоқ нәрсені қамти алатынына сұрау қоюға болады. Бір мағынада жоқ, бірақ біздің талдауымыз ондағы барлық нәрсені бермейді, және біз осы талдауды немесе кез келген формуланы тарихқа бірден жүргізе алмаймыз. Тарих бізге алдымен адамдағы жаңа және түпнұсқа элементтерді, элементтердің комбинацияларын, сананы зерттеуден гөрі ашуы мүмкін. Сонымен қатар, осы типтегі формуланы тарихқа қолдану элементтердің белгілі бір ретпен немесе қажеттілікпен дамытылатынын болжауға бейім, бірақ бұл олай болуы мүмкін емес, бірақ біз кез келген дәуірде олардың барлығын араластырылған күйде таба аламыз, өзара келісіп немесе өзара әрекеттеседі, өзінің санасындағы адам сияқты. Сонымен қатар, осы элементтер адамзаттың жалпы санасында қалай өскен болуы мүмкін деген сұраққа ешқандай мән берілмейді немесе мүмкін емес деп есептеледі. Кузеннің философиясының бейнелеу және ойша қызығушылықпен нәрсенің контурларын белгілеу және егжей-тегжейлі толтыруға бейімділігі болды. Ол талдау және ажыратуға қарағанда байқау және жалпылаумен айналысты. Оның принциптерді іздеуі терең болған жоқ, ал оның қатаң, тізбекті даму күші шектеулі болды. Ол философияның ерекше, тұрақты принципін қалдырмады, бірақ өте қызықты психологиялық талдаулар мен, әсіресе Локк пен Шотландия философтарының жаңа, әділ және дұрыс түсіндірулерін қалдырды. Сонымен қатар, ол әсерлі күшке, сирек және кең мәдениетке және оның замандастарының діни көзқарасынан және филистерлік тарлықтан жоғары мақсатқа ие адам болды. Ол философияның көптеген жүйелерінің негізгі сызықтарымен таныс болды. Оның эклектицизмі адам ойының нақтылыққа жету үшін күресіне деген құрметтің куәсі болды. Бұл түсіну және төзімділіктің доктринасы болды, абсолютизмнің мақтанышқа толылығына, сенсуализмнің догматизміне және оның замандасының теолог мектебі тарапынан уағыздалған шіркеу билігінің доктринасына қатысты ерекше және құнды контраст құрады. Оның рухы Франция жастарын осы басқа ықпалдардан сақтап қалды. Білім беру реформаторы және басқаларға үлкен әсер еткен ғалым ретінде Кузен 19 ғасырдың ұмытылмас француздықтарының қатарында тұрады. Оның ең қатал қарсыластарының бірі болған сэр У. Гамильтон (Тақырыптар, 541-бет) Кузенді «терең және түпнұсқа ойшыл, анық және сөзді жазушы, көне және заманауи білімде үйренген ғалым, жасқа немесе елге, партияға немесе кәсіпке деген көңіл көшірмейтін философ, және ой пікірлерінің әртүрлі формаларында шындықты іздейтін биік эклектицизм» деп сипаттады.