Кіріспе

Американдық ғарышкер (1927–2004)

Лерой Гордон Купер-кіші (6 наурыз 1927 – 4 қазан 2004) – американдық ғарыш инженері, сынақ ұшқышы, АҚШ Әуе күштерінің ұшқышы және АҚШ-тың алғашқы ғарыш бағдарламасы «Меркурий» жобасындағы жеті түпкілікті ғарышкердің ең жасы. Купер бала кезінде ұшуды үйренді, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Теңіз жаяу әскерлерінде қызметтен кейін 1949 жылы АҚШ Әуе күштеріне қабылданып, офицерлік құрамға кірді. Истребитель ұшқышы қызметтен кейін 1956 жылы сынақ ұшқышы болып біліктілік алды және 1959 жылы ғарышкер ретінде таңдалды. 1963 жылы Купер «Меркурий» ғарыш бағдарламасының ең ұзақ және соңғы рейсін – «Меркурий-Атлас 9» ұшуын жүзеге асырды. 34 сағаттық миссия барысында ол ғарышта толық бір тәулік өткізген алғашқы американдық, ғарышта ұйықтаған алғашқы және толығымен жеке орбиталық миссияға ұшқан соңғы американдық атанды. Жабдықта бірнеше ауыр ақауларға қарамастан, ол «Faith 7» деп атаған ғарыш кемесін қолмен басқарып, миссияны сәтті аяқтады және қалпына келтіру кемесінен 6 километрдей жерге қондырды. Купер 1965 жылы «Gemini 5» ғарыш кемесінің командирі ретінде екінші орбиталық ұшуды жасаған алғашқы ғарышкер болды. Пилот Пит Конрадпен бірге ол 190 сағат 56 минутта 5 331 732 километр (3 312 993 миль) қашықтықты ұшып, ғарыштағы төзімділік бойынша жаңа рекорд орнатты. Бұл ғарышкерлердің Жерден Айға және кері сапар жасау үшін қажетті уақыт бойы ғарышта тірі қала алатынын көрсетті. Купер автокөліктер мен қайықтармен жарысуды ұнатты және 1965 жылы 28 000 долларлық «Salton City 500» (805 км) қайық жарысына, Оңтүстік-Батыс чемпионатының сүйреп апаратын қайықтар жарысына, ал 1967 жылы өрт сөндіруші Ред Адейрмен бірге «Orange Bowl Regatta» жарысына қатысты. 1968 жылы ол «24 Hours of Daytona» жарысына қатысуға ниеттенді, бірақ NASA басшылығы қауіпті жағдайға байланысты оны қатысудан бас тартуға бұйырды. «Apollo 10» миссиясының резервтік командирі болғаннан кейін, оның орнына Алан Шепард тағайындалды. 1970 жылы ол полковник шенімен NASA және Әуе күштерінен зейнетке шықты.

Ерте өмір және білім

Лерой Гордон Купер-кіші 1927 жылдың 6 наурызында Оклахома штатының Шоуни қаласында Лерой Гордон Купер аға мен оның әйелі Хэтти Ли Хердтың жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасына Command Aire 3C3 екі қанатты ұшағы болды, және ол кішкентай кезінде ұшуды үйренді. 12 жасында ол ресми емес түрде жеке ұшты, ал 16 жасында Piper J 3 Cub ұшағымен пилот куәлігін алды. Әкесі қайта әскери қызметке шақырылған соң, оның отбасы Кентукки штатының Мюррей қаласына көшті, және ол 1945 жылдың маусымында Мюррей орта мектебін бітірді.

Әскери қызмет

Колледжде Купер Резервтік офицерлер оқу корпусында (ROTC) белсенді қатысты, нәтижесінде 1949 жылдың маусымында АҚШ армиясының екінші лейтенанты болып тағайындалды. 1949 жылдың қыркүйегінде ол өзінің қызметін АҚШ Әуе күштеріне ауыстыра алды. Ол Техас штатындағы Перрин әуе базасында және Аризона штатындағы Уильямс әуе базасында T-6 Texan ұшағында ұшу оқуын өтті. 1950 жылы ұшу дайындығын аяқтағаннан кейін Купер Батыс Германиядағы Ландштуль әуе базасына жіберілді, онда ол төрт жыл бойы F-84 Thunderjet және F-86 Sabre ұшақтарында ұшты. Ол 525-ші истребитель-бомбалау эскадрильясының ұшқыш командирі болды. Германияда жүргенде Мэриленд университетінің Еуропалық бөлімшесінде оқыды. 1954 жылы АҚШ-қа оралды және Огайо штатындағы Әуе университетінің АҚШ Әуе күштері Технология институтында (AFIT) екі жыл оқыды. 1956 жылдың 28 тамызында ол аэроғарыш инженериясы саласындағы ғылым бакалавры дәрежесін алды. AFIT-те Купер басқа бір Әуе күштері офицері Гас Гриссоммен танысып, олар жақын дос болды. 1956 жылдың 23 маусымында Лоури Филдтен ұшып шығар кезінде Lockheed T-33 ұшағының күйісөздік қуаты кенеттен жойылғанда олар апатқа ұшырады. Купер ұшуды тоқтатты, бірақ қону шассисі құлап, ұшақ 2000 футқа (610 метр) сырғып, ұшу-қону жолағының соңында жанып кетті. Купер мен Гриссом зардапсыз аман қалды, бірақ ұшақ толығымен жойылды. Купер мен Гриссом 1956 жылы Калифорния штатындағы Эдвардс әуе базасындағы Әуе күштерінің эксперименталды ұшу сынақ пилоттары мектебін (56D тобы) бітірді. Бітіргеннен кейін Купер Эдвардстағы Ұшу сынақ инженерлік бөліміне жіберілді, онда ол F-102A және F-106B ұшақтарын сынау бойынша сынақ пилоты және жоба жетекшісі болып қызмет етті. Faith 7 қайтару кемесінен 6 шақырым (4 миль) алшақтады, ал Kearsarge авианосеці тікұшақпен көтеріліп, Купер әлі де ішінде болды. Палубаға жеткен соң ол жарылғыш бұрандаларды қолданып, люкті ашты. Ұшудан кейінгі тексерулер мен талдаулар ұшудың соңғы сағаттарында туындаған электрлік проблемалардың себептерін және сипатын зерттеді, бірақ пилоттың өнемінде ешқандай қателік табылмады. 22 мамырда Нью-Йорк қаласы Куперге 4 миллионнан астам көрерменнің куәгерлігімен лента парады ұйымдастырды. Парад 1900 адам қатысқан Уолдорф Асториядағы құттықтау түскі асымен аяқталды, онда вице-президент Линдон Б. Джонсон және бұрынғы президент Герберт Гувер сияқты көрнекті тұлғалар Куперді құрметтеу үшін сөз сөйледі.

"Жекешелер" жобасы

MA 9 – «Меркурий» жобасының соңғы ұшуы болды. Уолт Уильямс және басқалар үш күндік «Меркурий Атлас 10» (MA 10) миссиясын жалғастыруды қалаған, бірақ NASA штаб-пәтері MA 9 сәтті аяқталған жағдайда MA 10 болмайтынын жариялаған еді. Шепард әсіресе өзі тағайындалған миссияны ұшып өтуге қатты ниеттенген. Ол тіпті президент Кеннедидің қолдауын алуға тырысты. 1963 жылдың 22 маусымында NASA әкімшісі Джеймс Э. Уэбб MA 10 миссиясы болмайтынын ресми түрде шешті. Егер миссия мақұлданғанда, Шепард оны ұшпаған болар еді, себебі ол 1963 жылдың қазан айында жерге қонған, ал MA 10 миссиясын оның резервтік ұшқышы Купер орындаған болар еді. 1964 жылдың қаңтар айында баспасөз Оклахома штатының Демократиялық партиясының Куперді АҚШ Сенатына ұсынуды талқылағанын хабарлады. «Меркурий» жобасын «Егіздер» жобасы жалғастырды, ол өзінің атын экипажда екі адамның болуынан алды. Слейтон Куперді «Егіздер-5» миссиясының командирі етіп тағайындады, бұл сегіз күндік, 120 орбиталық миссия болды. Купердің тағайындалуы туралы ресми түрде 1965 жылдың 8 ақпанында хабарланды. 1962 жылы таңдалған тоғыз астронавттың бірі Пит Конрад оның екінші ұшқышы болып тағайындалды, ал Нейл Армстронг пен Эллиот Си – олардың резервтік экипажы болды. 22 шілдеде Купер мен Конрад 19-шы ұшыру кешенінен «Титан II» көтерушісінің және 14-шы ұшыру кешенінен «Атлас Агена» нысаналық көлігінің көмегімен «Егіздер» ғарыш кемесін екі рет ұшыру репетициясын өткізді. Сынақ сәтті аяқталғаннан кейін, эректорды көтеруге болмады, сондықтан екі астронавтты вишня жинауға арналған құралмен, Купер «Меркурий» жобасы үшін ойлап тапқан және «Егіздер» үшін сақтауды талап еткен құтқару құрылғысымен құтқаруға тура келді. Купер мен Конрад өздерінің ғарыш кемесіне АҚШ-тың бірінші ханымы Леди Берд Джонсонның құрметіне «Леди Берд» деп ат қоюды қалаған, бірақ Вебб олардың өтінішін қабылдамады, себебі ол ғарыш бағдарламасын «жекелендірмеуді» қалады. Содан кейін Купер мен Конрад әскери бөлімдерде киетін ұйымдық белгілерге ұқсас миссиялық жапсырма идеясын ойлап тапты. Бұл жапсырма тек ғарышкерлердің ғана емес, тікелей қатысқан жүздеген адамдардың есімін сақтауға арналған. Купер мен Конрад екі экипаж мүшесінің есімдері, Conestoga вагон және «8 күн немесе сәтсіздік» деген ұраны бар кестеленген матадан жасалған жапсырманы таңдады, бұл жоспарланған миссияның ұзақтығын білдірді. Миссия 9 тамыздан 19 тамызға дейін кейінге қалдырылды, бұл Купер мен Конрадқа жаттығу үшін көбірек уақыт берді, содан кейін дауылға байланысты екі күнге кешіктірілді. «Егіздер-5» 1965 жылдың 21 тамызында сағат 09:00-де ұшырылды. «Титан II» көтерушісі оларды орбитаға шығарды. Купердің ең үлкен алаңы отын жадыбы болды. Ол сегіз күн бойы жұмыс істеуі үшін оны төмен қысымда жұмыс істеуге ниеттенген, бірақ қысым тым төмендегенде ұшуды басқару орталығы оған оттегі жылытқышын қосуды ұсынды. Содан кейін ол бұрынғыдан да төменгі деңгейде тұрақтанды. «MA 9» ыстық болса, «Егіздер-5» суық болды. Сонымен қатар, орбиталық бағытты және маневрлеу жүйесінің қозғалтқыштарымен проблемалар болды, олар тұрақсыз жұмыс істеді, ал екеуі де толығымен істен шықты. «Егіздер-5» бастапқыда «Агена» нысаналық көлігімен орбиталық кездесуді жаттығу үшін жоспарланған, бірақ «Агенамен» туындаған проблемаларға байланысты бұл кейінге қалдырылды. Дегенмен Купер өзінің ғарыш кемесін ғарыш кеңістігіндегі алдын ала белгіленген жерге жеткізуді үйренді. Бұл келесі миссияларда нақты ғарыш кемесімен кездесуге және ақыр соңында Ай орбитасында кездесуге деген сенімділікті арттырды. Купер мен Конрад жоспарланған эксперименттердің біреуін қоспағанда, барлығын орындауға мүмкіндік алды, олардың көпшілігі орбиталық фотосуретке қатысты болды. Миссия жоспарланған қалпына келтіру аймағында «Бетси» дауылдың пайда болуына байланысты қысқартылды. Купер 120-шы орбитада ретроракеталарды іске қосты. Суға қону нысанадан тыс жерге түсті. Компьютерлік қате Жердің айналуын күніне 360 градус деп көрсеткен, ал шындығында ол 360,98 градусқа тең. Бұл айырмашылық ғарыш кемесі үшін маңызды болды. Егер Купер қайта кіру өлшеуіштері тым жоғары екенін көрсеткенде мәселені мойындамағанда, қателік үлкен болар еді және соқтығысуты арттыру үшін бұрышты 53 градустан 90 градусқа дейін сол жаққа көбейту арқылы өтеуге тырысты. Вертолеттер оларды теңізден алып, «Лейк Шамплен» әуе кемесіне жеткізді. Екі ғарышкер 190 сағат 56 минутта 3 312 993 миль (5 331 732 км) қашықтықты басып өтіп, ғарышқа төзімділік бойынша жаңа рекорд орнатты. Бұл ғарышкерлердің Жерден Айға және кері сапарға қажетті уақыт бойы ғарышта аман қалуға болатынын көрсетті. Купер орбиталық ұшуды екінші рет жасаған алғашқы ғарышкер атанды. Олар төртінші орында болғанда, бұзылған қозғалтқыш оларды жарыстан шығарып тастады. Келесі жылы Купер мен Гриссом жарысқа қатысты, бірақ міндетті жиналысқа келмегендіктен дисквалификацияланды. Купер 1965 жылы Ла-Порт, Техас штатында өткен Оңтүстік-Батыс чемпионатының Drag Boat жарысына қатысты, ал 1967 жылы Orange Bowl Regatta жарысына өрт сөндіруші Ред Адэйрмен бірге қатысты. 1968 жылы ол Чарльз Баклимен бірге Кеннеди ғарыш орталығының қауіпсіздік басшысымен 24 сағаттық Daytona жарысына қатысты. Жарыс алдында NASA басшылығы қауіптілікке байланысты оны жарыстан шығаруға бұйрық берді. Купер NASA басшылығын «NASA ғарышкерлердің tiddlywinks ойыншылары болуын қалайды» деп баспасөзге айту арқылы ренжітті. Купер 1969 жылдың мамырындағы «Аполлон-10» миссиясының резервтік командирі ретінде таңдалды. Бұл оны Слейтонның ұшу экипажының директоры ретінде белгілеген әдеттегі экипаж айналымын ескере отырып, «Аполлон-13» миссиясының командирі лауазымына ие болуға мүмкіндік берді. Алайда, Шепард, астронавттар кеңсесінің басшысы 1969 жылдың мамырында ұшуға қайта оралғанда, Слейтон Куперді Шепардпен алмастырды, осы экипаждың командирі етіп тағайындады. Бұл миссия кейін «Аполлон-14» болып өзгертілді, Шепардқа жаттығу үшін көбірек уақыт беру үшін.

Кейінгі өмірі

NASA-дан кеткен соң Купер бірнеше компаниялардың директорлар кеңесіне мүше болып, сондай-ақ жоғары жылдамдықты қайықтарды жобалаудан бастап энергетика, құрылыс және ұшақтарды жобалау сияқты әртүрлі салалардағы оннан астам компанияға техникалық кеңесші ретінде қызмет етті.

НЛО-ларды байқау

Купердің автобиографиясында, Брюс Хендерсонмен бірге жазылған "Сенімнің секірісі" атты еңбегінде, ол Әуе күштері мен НАСА-дағы тәжірибесін, сондай-ақ, күдікті НЛО құпиясын ашуға жасаған тырашаларын баяндады. Ғарыш тарихшысы Роберт Перлман кітап туралы жазған рецензиясында: "Купердің өзінің бастан кешкендеріне ешкім де дау айта алмайды, бірақ оның жаңа технология мен ғылыммен байланысы бар екенін ескерсек, тек аңызға айналған оқиғаларға сүйеніп, жерден тыс келгендер туралы идеяларды қабылдауына түсіну қиын", - деді. Купер 1951 жылы Батыс Германия үстінен ұшып бара жатқанда алғашқы НЛО-ны көргенін айтты, бірақ ол Меркурий ғарыш кемесімен ұшқанда НЛО көргенін жоққа шығарды. 1957 жылдың 3 мамырында Купер Эдвардс әуе базасында болғанда, ол экипажға құрғақ көл төбесінде Аскания Синетеодолит дәлдікпен қону жүйесін орнатуды тапсырды. Бұл кинетеодолит жүйесі ұшақ қонғанда секунд сайын отыз кадрдан сурет түсіре алатын. Экипаж құрамына Джеймс Битик және Джек Геттис кірді, олар таңғы сағат 08:00-ден бұрын жұмыс істей бастады, сонымен қатар фото және бейнекамералармен де жұмыс істеді. Купердің айтуынша, сол күні таңертең олар келгенде, "көрінісі ерекше, дискіге ұқсас" ұшақ көргендерін, ол қону кезінде де, ұшып кеткенде де ешқандай дыбыс шығармағанын хабарлады. Купер, осы жұмыстың бөлігі ретінде тәжірибелік ұшақтарды үнемі көретін бұл адамдардың қатты алаңдағанын еске алды. Олар бұл ұшақтың қалай төмендеп, үш ұзын тіреуге қонғанын, содан кейін жақындап келгенде ұшып кеткенін түсіндірді. Ол осындай жағдайды Пентагонның арнайы нөміріне хабарлады, олар фильмді дамытуды, бірақ одан көшірме жасауды жасамауды және оны бірден құлыпталған курьерлік қапшықта Пентагонға жіберуді бұйырды. Куперге негативтерді жібермес бұрын қарауға тыйым салынбағандықтан, ол қарады. Купер фотосуреттердің сапасы өте жақсы екенін және ол Бітик пен Геттистің өзіне сипаттаған нәрсені көргенін мәлімдеді. Ол белгісіз ұшақ құпия әскери орналасқан жерге қонғандықтан, одан әрі тергеу жүргізілетінін күтті, бірақ осы оқиға туралы ешқандай хабар алмады. Ол фотосуреттердің не болғанын таба алмады және олар Әуе күштерінің ресми НЛО зерттеу жобасы "Көк кітапқа" (Project Blue Book), Райт-Паттерсон әуе базасында орналасқан, дейді деп болжады. Купер өмірінің соңына дейін АҚШ үкіметі НЛО туралы ақпаратты жасырып отырғанын айтты. Ол өзінің әріптес ұшқыштарынан жүздеген хабарламалар түскенін, олардың көп бөлігі радар немесе көру арқылы байқалған жағдайларға жауап беру үшін жіберілген әскери ұшқыштардан келгенін атап өтті. Купер өмірінің соңында сұхбаттарында НЛО көргенін бірнеше рет айтты және 2003 жылғы "Out of the Blue" деректі фильміндегі естеліктерін сипаттады. Купердің күлінің бір бөлігі (Жұлдызды жол актері Джеймс Духан мен тағы 206 адамның күлімен бірге) 2007 жылдың 29 сәуірінде Нью-Мексикодан жекеменшік UP Aerospace SpaceLoft XL зымыранымен суборбитальдық естелік рейсінде ұшырылды. Күл тасыған капсула жоспарланғандай Жерге қайтып оралды, бірақ таулы жерде жоғалып кетті. Іздеу жұмыстарына нашар ауа райы кедергі келтірді, бірақ бірнеше аптадан кейін капсула табылды және оның ішіндегі күл отбасыларына қайтарылды. 2012 жылдың 22 мамырында Купердің күлінің тағы бір бөлігі SpaceX COTS Demo Flight 2 рейсінде болды, ол 308 адамның күлімен бірге Халықаралық ғарыш станциясына бағытталды. Бұл рейсте Falcon 9 зымыран тасығышы және Dragon капсуласы қолданылды. Рейстің екінші сатысы мен жерлеу контейнері Dragon C2+ капсуласы енгізілген бастапқы орбитада қалды және бір айдан кейін Жер атмосферасында жанып кетті.

Марапаттар мен құрметтер

Купер көптеген марапаттар алды, соның ішінде Ардагерлік легион, емен жапырақты кластері бар Ерекше ұшу кресі, НАСА-ның Ерекше қызмет медалі, НАСА-ның Ұлттық қызмет медалі, Коллиер трофеі, Хармон трофеі, ДеМолай Құрметті легионы, Джон Ф. Кеннеди трофеі, Әуе күштері қауымдастығының трофеі, Джон Дж. Монтгомери сыйлығы, генерал Томас Д. Уайт трофеі, Гавай университетінің регенттерінің медалі, Колумб медалі және Күміс антилопа сыйлығы. Ол 1981 жылы Халықаралық ғарыш даңқы залына, ал 1990 жылғы 11 мамырда АҚШ ғарышкерлерінің даңқы залына енгізілді.

Купер Эксперименталды сынақ ұшқыштары қоғамының, Американдық аэронавтика және астронавтика институтының, Американдық астронавтикалық қоғамның, Шотландия және Йорк ритуалдық масондарының, Шриннерлердің, Ротари клубының, Дедалиян орденінің, Конфедеративтік әуе күштерінің, Лос-Анджелес әсершілдер клубының және Американың скауттарының мүшесі болды. Ол Мастер-масон (Карбондал ложасының №82 мүшесі, Карбондал, Колорадо) болды және Шотландиялық ритуалдық масондық ұйымынан құрметті 33-ші дәрежеге ие болды.

Мәдениеттің әсері

Купердің Меркурий ғарышкері мансабы мен тартымды тұлғасы 1983 жылы шыққан «The Right Stuff» фильмінде бейнеленген, онда оны Деннис Куэйд сомдады. Купер өндіріс компаниясымен тығыз байланыста жұмыс істеді, ал Куэйд айтқан әр сөз Купердің естеліктеріне сәйкес келді делінген. Куэйд кастингке дейін Купермен кездесіп, оның мінез-құлқын зерттеді. Куэйд шашын 1950-1960 жылдардағы Купердің сыртқы келбетіне ұқсату үшін кестірді және бояды. Кейін Куперді 1998 жылғы HBO-ның «Жерден Айға» мини-сериалында Роберт С. Тревейлер, ал 2015 жылғы ABC телеарнасының «Астронавт әйелдер клубы» сериалында Брет Харрисон ойнады. Сол жылы оны Колин Хэнкс «Ашулы тарих» сериалының үшінші маусымындағы «Оклахома» эпизодында Лора Штайнелдің «Меркурий-Атлас 9» рейсінің тарихын баяндауда бейнеледі. Ғарышта жүргенде Купер Кариб теңізінің суларында қара дақтарды байқады. Ол бұл аномалиялар кемелердің құлау орындары болуы мүмкін деп ойлады. 2017 жылы Discovery Channel-дегі «Купердің қазынасы» деректік сериалында Даррел Миклос күдікті кемелердің орнын табу үшін Купердің құжаттарын іздеп шықты. Купер «CHiPs» телесериалының бір бөлімінде өзін-өзі сомдады, сондай-ақ 1980-жылдардың басында Дэвид Леттерман, Мерв Гриффин және Майк Дуглас жүргізген ток-шоуларда жиі қонақ ретінде көрінді. «Thunderbirds» мультсериалының кейіпкері Гордон Трейси оның құрметіне аталған. Ол сонымен қатар «Айдың көлеңкесінде» (өлімінен кейін жарық көрген) кітабына үлкен үлес қосты, онда өмірі мен мансабы туралы соңғы ойлары жазылған. 2019 жылы National Geographic Том Вольфтің 1979 жылғы «The Right Stuff» кітабы негізінде телесериалды түсіруді бастады. Колин О’Донохью Гордон Купер рөлін ойнайды. Сериал 2020 жылдың көктемінде көрсетілуге жоспарланған, бірақ алғашқы екі эпизод 2020 жылдың 9 қазанында Disney+ ақылы сервисінде көрсетілді. 2019 жылғы «Барлық адамзат үшін» сериалында Гордон «Гордо» Стивенс, оның кейіпкері оның бейнесімен жасалған.