Кіріспе
Солтүстік Йоркширдегі қала және азаматтық приход, Англия. Бұл қала тарихи түрде Йоркширдің Батыс Ридингінің құрамына кірген; 1974 жылдан 2023 жылға дейін қала Селби ауданының әкімшілік орталығы болып келді. Селбиде бұрын ірі кеме жасау өнеркәсібі дамыған және ол Лидс қаласынан сауда әкелген Селби каналындағы маңызды порты болған.
The town was historically part of the West Riding of Yorkshire; from 1974 until 2023, the town was the administrative centre of the Selby District. Selby once had a large shipbuilding industry and was an important port on the Selby Canal, which brought trade from Leeds.
Даму
Селби қаласы Мидлендтен солтүстікке қарайғы басты жол бойында орналасқан және 1068/69 жылы Жеңімпаз Вильгельмнің төртінші ұлы, король Генрих I-нің туған жері саналады; бұл байланыс Вильям мен оның әйелі Матильданың Селби аббатханасына арналған ерекше бірлескен жарғысымен расталады. Бұл жарғы олардың әдеттегі іс-қимыл аймағынан солтүстікке қарай орналасқан және 1069 жылы Бенедикт Оксерлік үшін негізделген, ал кейін де Лейси әулеті тарапынан қолдау көрсетілді. Король Генрих I шамамен 1068 жылы осы жерде дүниеге келген деп есептеледі. Аббатхананың ерекше белгісі – 14 ғасырға жататын Вашингтон терезесі, онда АҚШ-тың бірінші президенті Джордж Вашингтонның ата-тегінің гербтары бейнеленген. Бұл дизайн көбінесе «Жұлдыздар мен жолақтар» туына әсер еткен деп айтылады. Дәстүрге сәйкес, аббатхана Бенедикт Селбидегі көлде үш аққуды көрген кезде құрылған, ол оларды Әке, Ұл және Киелі Рухтың нышаны деп түсіндірген. Сондықтан Селби аббатханасының ресми нышаны – үш аққу. Селби аббатханасы 1539 жылы Генрих VIII тұсында монастырларды тарату кезеңінде жабылып, көптеген ғимараттары бұзылған. Аббат шіркеуінің орталық бөлігі сақталды және 1618 жылы Селби приход шіркеуіне айналды. Англия азамат соғысы кезінде 1644 жылдың 11 сәуірінде Селби шайқасында парламентшілер Селбидегі роялистердің гарнизонын басып алды. Аббатхананың солтүстік жағындағы холера зираты, базар кресі және Селби жоғары мектебі сияқты тарихи орындар да бар. Базар алаңы 14 ғасырдың басынан бері сақталып келеді, сол кезде базар монастырь шіркеуінің аумағынан алысқа жылжытылды. Джеймс көшесінен шығысқа қарай иіліп жатқан Жарты айды 19 ғасырдың басында жергілікті тұрғын Джон Аудус Сомерсет графтығындағы Бат қаласындағы Лансдаун Жарты айын көргеннен кейін жоспарлаған.
Темір жол апаты
2001 жылғы Ұлы Хек теміржол апаты, сондай-ақ Селби теміржол апаты деп те аталады. Ол Селбиден бірнеше шақырым оңтүстікке қарай, М62 тас жолының жанындағы Ұлы Хек ауылында болды, ал Селби апат орнына ең жақын ірі қала еді. 2001 жылдың 28 ақпанында бір көлік М62 тас жолынан сығылып, теміржолға құлап, Лондонға бет алған жолаушылар пойызымен соқтығысты. Апат одан әрі күшейді, қарсы келе жатқан жүк пойызы да соқтығысуқа қатысты.
Хобсон өлтірулері
Селби және оның айналасы тағы бір қайғылы оқиға арқылы 2004 жылғы 18 шілдеде қайтадан ұлттық назарға ілікті, бұл жолы бұрынғы қоқыс жинаушы Марк Хобсон жасаған төрт өте қатыгез кісі өлтіру арқылы. 34 жастағы Хобсон жақын орналасқан Камблсфорт ауылындағы пәтерде 27 жастағы қатыны Клэр Сандерсон мен оның қарындасы Диананы өлтірді. Содан кейін Йорк қаласының жанындағы Стренсолл ауылындағы үйлерінде Джеймс және Джоан Бриттон есімді егде жастағы жұбайларды өлтірді. Хобсон кейіннен өмір бойына түрмеге кесілді, ал сот судьясы оны ешқашан босатпауды ұсынды; Жоғары сот бұл ұсынысқа келісті.
Басқару
Басқарудың ең төменгі деңгейінде Селби қалалық кеңесі орналасқан. Қала үш сайлау округіне бөлінеді: солтүстік, оңтүстік, әрқайсысы бес кеңесшімен, және батыс, жеті кеңесшімен. Осы 17 кеңесші жерлеу орындарына, бау-бақшаларға, ойын алаңдарына және кейбір көше жарықтандыруына жауапты. Қалалық кеңеске сайлау төрт жылда бір рет өткізіледі. Селби қаласының әкімі қалалық кеңес мүшелерімен жыл сайын сайланады. 1974 жылдан 2023 жылға дейін Селби екі деңгейлі кеңес жүйесінің бөлігі ретінде Селби аудандық кеңесімен басқарылды. Қала аудандық кеңесте жеті кеңесшімен өкілдік етілді: батыс және оңтүстік округтерінен екі, ал солтүстік округінен үш. Солтүстік Йоркшир округ кеңесінде қала Selby Barlby округтік бөлімшесінің құрамында болды, ол округ кеңесіне екі өкіл сайлады. 2023 жылдың сәуір айында екі кеңес те, Солтүстік Йоркширдегі барлық аудандық кеңестермен бірге, Солтүстік Йоркшир кеңесімен алмастырылды. Біртұтас билік енді бұрын екі кеңес бөлек қамтамасыз еткен барлық қызметтерді ұсынады. Ұлыбритания Парламентінде Селби 2010 жылғы жалпы сайлауға дейін Селби сайлау округінің бөлігі болды, содан кейін Селби және Эйнстидің жаңа округінің бөлігіне айналды. Оны консерватор партиясынан депутат Найджел Адамс 2023 жылдың маусым айында отставкаға кеткенге дейін өкілдік етті, бұл шілдеде өткен қосымша сайлауға себеп болды. 2023 жылғы 20 шілдедегі қосымша сайлауда Лейборист партиясынан кандидат Кир Мазер жеңіске жетті.
География
Селби Йоркширдің Хамберхед деңгейлері деп аталатын табиғи аймағында, Оуз өзенінің жағасында орналасқан. Селби арқылы өтетін басты жолдар – Лидстен Халлға дейінгі A63 және Донкастерден Йоркке дейінгі A19, бірақ 2004 жылы Селби айналма жолы ашылғаннан бері A19 және A63 Селбиде қиылыспайды. Оуз өзені Йоркке дейін қарай жүзуге лайықты, сондықтан A63 өзеннен Селбиде өткен ескі төлемақы көпірі осыны ескеруге тиіс болды. Көп жылдар бойы Селбидегі айналма көпір жергілікті тұрғындар үшін белгілі бір қиындық тудыратын жер болды, бірақ Селби айналма жолы ашылғаннан кейін қаладағы кептеліс азайды. Селбинің сауда қаласы ретіндегі маңызы соңғы онжылдықтарда төмендеді, сондай-ақ Селби көмір кенішінің орталығы ретіндегі оның шақырықтан тыс танымал болуы да сарқылып кетті. Селби Йорк пен Лидс қалаларына жақын орналасқан. Селби аббаттығының арқасында туристік орын ретінде танымал болғандықтан, қала мен айналасындағы аудандарда кең ауқымды дамулар мен жаңартулар жүргізілді. Селбидің тұрғын үй аудандары да кеңейтіліп, дамытылды. Стейнор Холл деп аталатын маңызды жоба қаланың оңтүстік-шығысында жалғасуда, Холмс-лейн ауданында және Брейтон, Барлби және Торп Уиллоуби ауылдарының маңында да жаңа құрылыстар бой көтеріп жатыр. Өзен бойындағы әртүрлі жерлерде де құрылыс жұмыстары жүргізілуде, бұл кеме жасау өнеркәсібінің құлдырауынан кейін ұзақ уақыт бойы тоқырап келген аймақты жақсартуға бағытталған үздіксіз жобаның нәтижесі.
Су тасқыны
Соңғы жылдары Селбиде және оған жақын орналасқан Барлби ауылында су тасқыны мәселелері күрделеніп кетті. 2000 жылдың қараша айындағы ірі су тасқынынан кейін су тасқынына қарсы қорғау құрылыстарын жақсарту жұмыстары Барлби ауданындағы қауіпті біршама азайтты.
Дін
Селби абаттығы Ұлыбританиядағы ең ірі приход шіркеулерінің бірі және бірнеше кафедральдық соборлардан да үлкен. Қалада қауымдық қолдау мен әртүрлі құлшыну үлгілерін ұсынатын тағы да бірнеше христиан шіркеулері бар: Король шіркеуі, Әулие Мария рим-католик шіркеуі, Портолом методистік / URC шіркеуі және Әулие Джеймс шіркеуі. Edge Community 2009 жылы Flaxley Road тұрғындары үшін құрылды, ал 2015 жылы The Salvation Army Abbotts Road ауданында The Crossroads шіркеуін ашты. Брейтон қаласында Әулие Уилфрид Англикан шіркеуі мен методист шіркеуі бар, ал Барлбиде Әулиелер шіркеуі орналасқан. Торп Уиллоубиде Әулие Франциск шіркеуі бар. Селби шіркеулері бірлесіп Селби және аудандық азық-түлік банкін ұйымдастырып, басқарады.
Экономика
Қаланың тарихи байлығының көп бөлігі Оуза өзенінің жағасындағы орналасуымен байланысты. Селбиде ірі кеме жасау өнеркәсібі болған және ол Селби каналы арқылы Лидс қаласынан тауар әкелетін маңызды порт болған. Селби каналы Селбидегі Оуза өзенін Хэдлсидегі Эйр өзенімен қосады. 1989–2011 жылдар аралығында «Rainbow Warrior» аталған Greenpeace кемесі 1957 жылы Селбиде балық аулау қайығы ретінде салынған. Селбидің орналасуы кемелерді өзенге сүзуге қолайлы болған. Кейде, кеңістік жетіспеуіне байланысты, кемелерді дәстүрлі емес тәсілмен, бүйірімен өзенге сүру қажет болатын. Қаланың Cochrane and Son's кеме жасау шеберханасынан шыққан танымал кемелердің бірі – Гримсбидегі Ұлттық балық шаруашылығы мұражайында сақталған «Ross Tiger» траулері. Cochrane 1998 жылы Оуза өзеніне соңғы кемесін жіберді, бұл оқиғаны көрген көптеген адам болды. Cochrane жабылғаннан кейін, алып крандар 2001 жылға дейін Селбинің көкжиегінде тұрды, бірақ күшті жел оларды құлатты. Кеме жасау ғимараттарының көпшілігі әлі де сақталған (2014 жылғы ақпан айы), ал осы орын бұрынғы қызметкерлермен сұхбаттасулар мен архивтік кадрларды қамтитын 2013 жылғы «Селбидегі Кокрандар» видеофильмінде көрсетілді. Қазіргі уақытта кеме жасау зауытының орнында бұрын Селби кемелерін салу үшін пайдаланылған ғимараттарда орналасқан көптеген шағын кәсіпорындар бар. Бір кезде Селби Ұлыбританиядағы ең ірі көмір өндіру аймағы болған және Еуропадағы ең озық тау-кен технологиясын ұсынған. Бұл Ұлыбританиядағы ондаған жылдардағы алғашқы жаңа шахта болды және Ұлыбританияның тау-кен өнеркәсібінің тоқтағаны туралы кең таралған алаңдаушылыққа жауап ретінде қарастырылды, әсіресе 1984–1985 жылдардағы кеншілер ереуілінен кейін. Селби көмір кен орнының бөлігі болған Вистоу кен орны 1995 жылы бір апта ішінде 200 743 тонна көмір өндіру бойынша Ұлыбритания рекордын тіркеді. 3000 шахтер және мердігерлер жұмыс істеген 110 шаршы миль (285 км²) Selby кешені, Ұлыбританияда көмірге сұраныс артуына қарамастан, 2004 жылдың 14 мамырында жабылды. Кен орнының иесі UK Coal компаниясы геологиялық жағдайдың нашарлауы және көмір бағасының төмендеуіне байланысты шығындардың өсуіне байланысты жабылуға мәжбүр болғанын мәлімдеді. Соңғы жылдары компания зауыт бойынша 30 миллион фунт стерлингке жуық зиянды тіркеді. Кеме жасау және көмір өндіру инфрақұрылымының көп бөлігі Селбиде және оның айналасында сақталғанымен, екі сала да көп бұрын тоқтатылған. Қазіргі уақытта аймақтың негізгі табысы егістік шаруашылығынан және Лидс, Уэйкфилд және Йорк қалаларының маңындағы тұру аймағы ретінде түседі. Соңғы жылдары Селбиде қала орталығында да, шетінде де жаңа сауда аймақтары пайда болды. Abbey Walk сауда орталығы қала орталығымен қатар жүретін демалыс аймағында салынды. Бұл кеңейту қала орталығындағы дүкендердің санын арттырып қана қоймай, қала орталығында үлкен және ыңғайлы тұрақ орнын қамтамасыз етті. Соңғы жылдары қала шетінде Үш көл сауда паркі ашылды және кеңейіп келеді. Қаланың екі супермаркеті – Tesco және Morrisons өз дүкендерін кеңейтуді жоспарлап отыр, соңғысы Абби бастауыш мектебін көшіруді білдіреді. 2005 жылдың 14 қыркүйегінде Селби аудандық кеңесі Burn Gliding Club орнында салынуға арналған заманауи ғылыми кешенге шартты түрде жобалау рұқсатын алды, бірақ бұл жоспарлар іске аспады.
Көлік
Селби – аймақтың көлік торабы болып табылады; онда автобус және теміржол станциясы бар, ол аймақтың көптеген жерлеріне қызмет көрсетеді. Селби теміржол станциясынан пойыздар тікелей Лондон Кингс-Кросс, Лидс, Ливерпуль Лайм-стрит, Манчестер Пикадилли, Йорк және Халл қалаларына қатынайды. Қызметтерді бірнеше пойыз операторлары жүргізеді: Лондон Солтүстік-Шығыс темір жолы, Солтүстік пойыздары, TransPennine Express және Hull Trains. Автобус қызметтерін негізінен Arriva Yorkshire компаниясы атқарады, ол жергілікті бағыттармен қатар, Гуль, Лидс, Понтефракт, Уэйкфилд және Йорк қалаларына ұзақ қашықтықтағы бағыттарды да басқарады. Thornes Independent компаниясы Хенсалл және Хемингбро қалаларына екі бағыт бойынша жүреді. 2001 жылдың шілдесінде 1993 жылы мақұлданған Селби айналма жолының құрылысы басталды. Айналма жол A19 жолынан Барлбиден басталып, Селбидің оңтүстік шеңберімен өтеді және Торп Виллоубиде A63 жолымен қосылады. Жоба Оуза өзеніндегі айналма көпірдегі техникалық қиындықтарға байланысты кешікті, бірақ 2004 жылдың шілдесінде аяқталды.
Мәдениет және спорт
Селби қалалық залы 2003 жылдан бері музыка, би, драма және комедия қойылымдарын тұрақты түрде өткізіп келеді, сондай-ақ жергілікті топтардың кештерін ұйымдастырады. Жыл сайынғы «Battle Of The Bands» финалы 12 сағаттың ішінде сатылып түгел, ал 2009 жылы жергілікті «Leonard's Revenge» тобы жеңіске жетті. Селбиде бұрын төрт кинотеатр болған, соңғысы 1980 жылдардың басында жабылған. 2009 жылы қоғамдық ұйым «Selby Globe» атты киножобасын іске қосты. Бұл ұйым сонымен қатар жергілікті қоғамдастықтармен бірлесіп, Англия мұражайының «Қауіп астындағы тізіміне» енген 15 ғасырлық «Abbot's Staith» қоймасын сақтау жұмыстарын жүргізуде. «Abbot's Staith» нысанының дамуы қала үшін әлеуметтік, білім беру, тарихи және экономикалық шешімдерге мүмкіндік беруге, сондай-ақ туризмді дамытуға септігін тигізеді деп күтілуде. Селбидің негізгі спорттық командасы – «Селби Таун» футбол клубы («Робинс»), «Flaxley Road» стадионында Солтүстік округтердің Бірінші лигасында ойнайды. Жергілікті кәсіпкерлікпен жасалған демеушілік келісімнің нәтижесінде стадион қазір «Fairfax Plant Hire Stadium» деп аталады. Клуб 1919 жылы құрылған, ең табысты маусымы 1953–54 жылдары болған – сол кезде Йоркшир футбол лигасын жеңіп, ФА кубогының бірінші турында «Bradford Park Avenue» командасымен кездесіп, 7000 жанкүйердің ең көп қатысуын қамтамасыз еткен. «Selby RUFC» регби клубы «Sandhill Lane» стадионында ойнайды. «Sandhill Lane» стадионында қазіргі уақытта бірінші команда алаңына қарап тұрған жаңа орындықтарды орнату жұмыстары жүргізілуде, сонымен қатар мүшелер барына және бар клуб барына жаңа спорт залы мен киім ауыстыру бөлмелері қосылуда. «Selby RUFC» бес жастағы командаға ие, сондай-ақ ветерандар мен жасөспірімдер бөлімдері де бар. «Selby 1st» қазіргі уақытта Йоркшир лигасының Бірінші дивизионында ойнайды. 2008–09 маусымында «Selby U10» командасы Твикенхэмдегі «Gullivers Plate» турнирінде жеңіске жетті, «U16» командасы Йоркшир кубогының финалына өтті, ал «Selby 3rds» Солтүстік Йоркшир финалына жетті. Селбиде «Selby Warriors» регби лигасы клубы да бар, ол «The Rigid Containers Sports Ground», Foxhill Lane және Селби регби лигасы төрешілер қоғамында ойнайды. «Sandhill Lane» стадионымен бірлесе орналасқан «Selby Cricket Club» төрт аға лига командасына ие, «1st» және «2nd XI» Йорк және округтік аға лигасында ойнайды, «1st XI» 4-ші дивизионда, ал «2nd XI» 5-ші дивизионда. «3rd XI» 4-ші дивизионда, ал «4th XI» Йорк Вейл лигасының 5-ші дивизионында ойнайды. Команда екі жасөспірім командасын – 11 және 15 жасқа дейінгілерді басқарады, екеуі де Йорк және округтік жасөспірімдер лигасында ойнайды, сондай-ақ «Howdenshire Evening League» (Батыс дивизионында) кешкі лига командасы бар. «Selby and District Motor Club» клубының өз клубы «Breighton Airfield» әуежайында, Sand Lane көшесінде орналасқан. Сесенбі кештері кездесетін мүшелері жол раллилеріне, кезеңдік раллилерге, спринттерге, автотесттерге және өндірістік автомобиль сынақтарына қатысады. Клуб мүшелері автоспорттық жарыстар туралы әңгімелесіп, бейнежазбаларды тамашалайды. Клуб жыл сайын жергілікті жолдарда өткізілетін және жергілікті чемпионаттардың маңызды бөлігін құрайтын «Three Swans Rally» жол раллиін ұйымдастырады.
Медиа
Жергілікті жаңалықтар мен телебағдарламаларды BBC Yorkshire және ITV Yorkshire Emley Moor TV таратушысы арқылы ұсынады. Қаланың жергілікті радио станциялары: BBC Radio York, Greatest Hits Radio Yorkshire, Capital Yorkshire, YO1 Radio және қоғамдық радиостанция Selby Radio. Селбидегі ең ұзақ мерзімді газет – "Селби Таймс", ол "Хроникл Публикашнз" баспасына тиесілі және "Гул Таймс" газетімен бірге шығарылады. Бұл компания бұрын "Selby Post" газетіне ие болған, ал 2013 жылдың тамызында "Johnston Press" басылымы газетті жабылуға мәжбүр болғаннан кейін сатып алған. Газет апта сайын шығады, құны 60 пенс және Селби ауданын, қала орталығын, Шерберн-ин-Элмет және Тадкастер сияқты ауылдарды қамтиды. 2014 жылы онлайн жаңалықтарға көшуге қарамастан, "The Goole және Selby Times" газеттері елдегі үш газеттің бірі ғана баспа түрінде сатылымды арттырды. "Goole Times" (ішіне "Selby Times" кіреді) газетінің сатылымы 2013 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда үштен астам есеге артып, 15 045 данаға жетті. 2019 жылы "The Selby Chronicle" газеті тек онлайн форматта қайта жаңартылды.