Кіріспе

Мегалитикалық қабірдің түрі. Галереялы қабір – Еуропадағы неолит дәуірінде негізінен салынған мегалитикалық қабірдің түрі. Онда қабірдің басты галереясына алдымен кіреберіс бөлмеден немесе дәлізден өтудің қажеті жоқ. Галереялы қабірдің кем дегенде төрт негізгі түрі бар (күрделі, Т-тәрізді, сегменттелген және үшбұрышты), және олар топырақ төбесімен (немесе "тумулус") немесе тас төбесімен (немесе "қайрн") жабылуы мүмкін.

Өмірбаян

Археолог Т. Дуглас Прайс галереялық қабірдің қоғамдық жерлеу орны болғанын айтады. Галереялық қабірге қойылғандар бір отбасының немесе шағын елді мекеннің мүшелері болған болуы мүмкін, және олар, мүмкін, қауымдық сезімді нығайту үшін жасалған. Галереялық қабірлер тік болуы мүмкін немесе олар L-тәрізді болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда галереяның соңында жерлеу камерасы болады. Галереялық қабірлердің қабырғалары орфостаттардан, яғни жерге тік орнатылған тас тіреулерден салынған. Олар бірнеше жалпақ таспен жабылған, бірақ жерлеу камерасы (егер болса) әдетте бір үлкен таспен жабылған. Бірнеше адам бір уақытта жерленген, жаңа жерлеулерді қабылдау үшін қабір бірнеше рет ашылған немесе бірнеше жерлеулерді қабылдау үшін қабір ұзақ уақыт бойы ашық қалған. Галереялық қабірлер галереяның өзінде немесе галереяға қарай ашылатын кішкентай жерлеу камераларында жасалған. Бұл "кешенді галереялық қабір" деп аталады. Жақын орналасқан жерлеу камералары жұпталған кезде, құрылым "трансептикалық галереялық қабір" деп аталады. Галереялық қабірлердің галереялары ішкі тас плиталармен бөлінген болуы мүмкін. Бұл "бөлшектелген галереялық қабірлер" деп аталады. Екі параллель галерея бір соңғы жерлеу камерасына әкелгенде, бұл "параллельді галереялық қабір" деп аталады. Кейбір галереялық қабірлер төртбұрышты емес, керісінше артқы жағына қарай тарылады. Бұл қабырғалар кене тәрізді галереялық қабірлер деп аталады. Кене тәрізді галереялық қабірлердің төбесі көбінесе артқы жағына қарай еңкейеді, ал кіреберістен біршама қашықтықта орналасқан тас қабырға немесе бір-екі тік орнатылған тас тіреу кіреберіске жақын антрекамераны білдіреді. Кене тәрізді галереялық қабірлердің үстіне көбінесе тас үйіндісі (кэрн) жабылады, топырақ үйіндісінен (тумулус) гөрі, бірақ кейде топырақ үйіндісі де пайдаланылған. Кэрннің қимасы дөңгелек, овал немесе D-тәрізді болуы мүмкін, және көбінесе кэрнді бекітуге және оны орнында ұстауға көмектесетін тастан жасалған шеңбер (керб) пайдаланылған. Кейбір кене тәрізді галереялық қабірлердің артқы қабырғалары қисық болса, басқалары тік сызықты болған. Кейбірінің соңғы жерлеу бөлмесі галереяның артқы жағында болды, бірақ бұл әдетте жабылып қалды. Кене тәрізді галереялық қабірлердің кейде сыртқы қабырғалары болған. Бұл қабырғалар ішкі қабырғаларға параллель болуы мүмкін немесе олар одан да тік бұрышпен орнатылуы мүмкін (қабірдің кене тәрізді екенін баса көрсету). Кене тәрізді галереялық қабірлер әдетте батысқа қараған, және кіреберісінде ішкі және сыртқы қабырғаларды байланыстыратын тік тас тіреулер болған. Галереялық қабірді жауып тұрған тумулус (немесе "қорған") овал немесе ұзын болуы мүмкін. Қорғанның қабырғалары параллель болуы немесе болмауы мүмкін. Қорғанның құрылысы галереяның (немесе, егер болса, соңғы жерлеу камерасының) ортасында орналасуы үшін жасалған. Қорғанда ортасынан сыртқа қарай шығатын бірнеше галереялық қабірлер болуы мүмкін. Галереялық қабірдің үстіне жер шала-шұла жиналғандықтан, ол эрозияға байланысты жиі шашылып кетеді. Көптеген галереялық қабірлер қазір ашық жатыр, ал бастапқыда олар терең қорғанның ішінде жатқан.

Галерея мен қабір жолы

Күрделі галереялы қабір мен өту қабірінің (оларда да негізгі өткелден ашылатын кішігірім жерлеу камералары бар) арасындағы екі маңызды айырмашылық бар. Біріншіден, галереялы қабірдегі галерея биіктігі мен ені қабірдің бүйірлік камераларымен бірдей болады, ал өту қабірінде өткел жерлеу камераларынан төменірек және тар болады. Екіншіден, галереялы қабірлер көбінесе V пішіндес дөңгелек қоршаумен жабылады, ал өту қабірлері дерлік әрқашан дөңгелек қоршаумен жабылады.

Трансепті

Трансепті галереялы қабірлер орталық камерадан екі жаққа қарай созылған бүйір бөлмелері бар жерлеу ескерткіштерімен сипатталады. Олар Францияның Луара аймағында, Ұлыбританияның оңтүстік-батысында және Ирландияда табылады, ал осы қабірлерді салғандардың бір-бірімен мәдени байланыста болғандығы болжанады.

Қиыршық тәрізді

Қиыршық пішіндес галереялы қабір немесе қиыршық қабір – ирландтық камералы қабірдің бір түрі. Олар осылай аталуының себебі, жерлеу камерасы бір жағынан тарылады (әдетте батыстан шығысқа қарай биіктігі де, ені де кемиді), нәтижесінде көлденең қимасы қиыршық пішіндес болады. Алдындағы бөлме қабірмен қарапайым қалқа немесе есік табалдырығымен бөлінеді, ал кіреберісі көбінесе батысқа қаратылған. Қиыршық қабірлердің ерекше белгісі – галереяның екі қабатты қабырғасынан тұруы. Олар көбінесе дөңгелек, сопақ немесе D пішіндес топырақ үйірмелермен жабылатын, олардың шетін тас қабырғамен бекітілген. Көбінесе олар төменгі бойлы, биіктігі шамамен 1,5 метрдей болады және әдетте тау беткейлерінде, үштен екісіне жуық биіктікте орналасқан. Қиыршық қабірлер Ирландияның соңғы неолит және орта қола дәуірінде (шамамен 2500-2000 ж.б.д.) салынған. Бүгінде Ирландияда 500-550 аралығында белгілі қиыршық қабірлер сақталған, олар негізінен аралдың батыс және солтүстік-батыс бөліктерінде кездеседі.

Кездесу

Дольмендермен және өткелді қабірлермен қатар, галереялық қабір Батыс Еуропадағы ең көп кездесетін мегалиттік қабірлердің бірі болып табылады. Галереялық қабірлер көбінесе неолит дәуірінде салынған, ол шамамен 10 200 ж.б.д. басталып, Еуропада шамамен 3200 ж.б.д. аяқталды. Дегенмен, кейбіреулері орта және кейінгі қола дәуірінде, шамамен 2300 ж.б.д. мен 600 ж.б.д. аралығында салынған. Кейбір галереялық қабірлердің жасалу мерзімін анықтау қиын, себебі қабірлер кейінгі неолит немесе ерте қола дәуірінде салынған болуы мүмкін, бірақ қайтадан ашылып, қола дәуірінің соңына дейін жерлеу мақсатында қолданылған.