Карл Ясперс – неміс-швейцарлық психиатр, философ (1883-1969). Экзистенциализмнің негіздейтіні, құқық және философияны зерттеген. Өмірбаяны мен еңбектері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс-швейцариялық психиатр және философ (1883–1969)
German Swiss psychiatrist and philosopher (1883–1969)
Психиатрия саласында білім алып, тәжірибе жинағаннан кейін Жасперс философиялық ізденістерге көшті және жаңа философиялық жүйені табуға тырысты. Ол Германияда экзистенциализмнің маңызды өкілі саналды, бірақ ол бұл атауды қабылдамады.
After being trained in and practising psychiatry, Jaspers turned to philosophical inquiry and attempted to discover an innovative philosophical system. He was often viewed as a major exponent of existentialism in Germany, though he did not accept the label.
Өмір
Жасперс 1883 жылы Ольденбургте туған. Оның анасы жергілікті шаруалар қауымынан, ал әкесі заңгер болған. Ол философияға ерте қызығушылық танытты, бірақ әкесінің құқық жүйесімен болған тәжірибесі Гейдельберг университетінде заңды оқуға шешім қабылдауына ықпал етті. Жасперс алдымен Гейдельбергте, кейін Мюнхенде үш семестр бойы заңды оқыды. Бірақ көп ұзамай, Жасперске заң мамандығы ұнамайтыны белгілі болды, сондықтан ол 1902 жылы криминология бойынша диссертация қорғап медицинаны оқуға көшті. 1910 жылы ол өзінің жақын достары Густав Майер мен Эрнст Майердің қарындасы Гертруд Майерге (1879–1974) үйленді. Жасперс 1908 жылы Гейдельберг университетінің медицина факультетінен медицина докторы ғылымының кандидаты атағын алды және Гейдельбергтегі психиатриялық ауруханада Франц Нисльдің, Эмиль Крапелин мен Карл Бонхоффердің және Карл Вильманстың ізбасары болып жұмыс істей бастады. Жасперс сол кездегі медициналық қауымдастықтың психикалық ауруларды зерттеуге қатысты көзқарасына наразы болды және психиатриялық тәсілді жақсартуды өзіне міндет етті. 1913 жылы Жасперс Гейдельберг университетінің философия факультетінде абилитациядан өтті және 1914 жылы психология пәнінің оқытушысы болып тағайындалды. Кейіннен бұл лауазым тұрақты философиялық лауазымға айналды, және Жасперс ешқашан клиникалық тәжірибеге оралған жоқ. Осы кезеңде Жасперс Вебер отбасымен жақын қарым-қатынаста болды (Макс Вебер де Гейдельбергте профессор қызметін атқарды). 1921 жылы, 38 жасында Жасперс психологиядан философияға бет бұрып, психиатриялық еңбектерінде дамытқан тақырыптарын кеңейтті. Ол Германия мен Еуропа бойынша танымал философқа айналды. 1933 жылы нацистер билікке келгеннен кейін, Жасперс еврей әйелі Гертруда Майерге байланысты "еврейлік байланысы бар" (сол кездегі жаргонмен айтқанда) деп есептелді және 1937 жылы оқытушылық қызметтен зейнетке шығуға мәжбүр болды. 1938 жылы оның еңбектерін жариялауға да тыйым салынды. Алайда, оның көптеген достары оған қолдау көрсетті, сондықтан ол зерттеулерін және ғылыми жұмыстарын толық оқшауланбай жалғастыра алды. Бірақ ол және оның әйелі 1945 жылдың 30 наурызына дейін концлагерге жіберу қаупімен өмір сүрді, сол күні Гейдельбергті американдық әскерлер басып алды. 1948 жылы Жасперс Швейцариядағы Базель университетіне көшті. Ол философиялық қауымдастықта белгілі бір беделге ие болды және әйелі 90 жасқа толғанда қайтыс болғанға дейін Базельде тұратын Швейцария азаматы атанды (1969 жыл).
Jaspers was born in Oldenburg in 1883 to a mother from a local farming community, and a jurist father. He showed an early interest in philosophy, but his father's experience with the legal system influenced his decision to study law at the University of Heidelberg. Jaspers first studied law in Heidelberg and later in Munich for three semesters. It soon became clear that Jaspers did not particularly enjoy law, and he switched to studying medicine in 1902 with a thesis about criminology. In 1910 he married Gertrud Mayer (1879–1974), the sister of his close friends Gustav Mayer and Ernst Mayer. Jaspers earned his medical doctorate from the University of Heidelberg medical school in 1908 and began work at a psychiatric hospital in Heidelberg under Franz Nissl, the successor of Emil Kraepelin and Karl Bonhoeffer, and Karl Wilmans. Jaspers became dissatisfied with the way the medical community of the time approached the study of mental illness and gave himself the task of improving the psychiatric approach. In 1913 Jaspers habilitated at the philosophical faculty of the Heidelberg University and gained there in 1914 a post as a psychology teacher. The post later became a permanent philosophical one, and Jaspers never returned to clinical practice. During this time Jaspers was a close friend of the Weber family (Max Weber also having held a professorship at Heidelberg). In 1921, at the age of 38, Jaspers turned from psychology to philosophy, expanding on themes he had developed in his psychiatric works. He became a well known philosopher across Germany and Europe. After the Nazi seizure of power in 1933, Jaspers was considered to have a "Jewish taint" (jüdische Versippung, in the jargon of the time) due to his Jewish wife, Gertrude Mayer, and was forced to retire from teaching in 1937. In 1938 he fell under a publication ban as well. Many of his long time friends stood by him, however, and he was able to continue his studies and research without being totally isolated. But he and his wife were under constant threat of removal to a concentration camp until 30 March 1945, when Heidelberg was occupied by American troops. In 1948 Jaspers moved to the University of Basel in Switzerland. He remained prominent in the philosophical community and became a naturalized citizen of Switzerland living in Basel until his death on his wife's 90th birthday in 1969.
Психиатрияға қосқан үлесі
Жасперстің психикалық ауру туралы қалыптасқан түсінікке наразылығы оны диагностикалық критерийлерді және клиникалық психиатрия әдістерін сұраққа тоғыстырды. Ол 1910 жылы параноя жеке тұлғаның бір бөлігі ме, әлде биологиялық өзгерістердің салдары ма, деген мәселені қарастырған мақала жариялады. Бұл мақалада жаңа идеялар болмаса да, сол кездегі басым нормаларға сәйкес, зерттеудің ерекше әдісі ұсынылды. Фрейдтен ерекшелене, Жасперс пациенттерді жан-жақты зерттеді, пациенттер туралы ақпараттармен қатар, олардың өздері симптомдары туралы не ойлайтынын да жазды. Бұл әдіс «биографиялық әдіс» деп аталды және қазір психиатриялық, әсіресе психотерапиялық практиканың маңызды бөлігіне айналды. Жасперс психикалық аурулар туралы көзқарастарын 1913 жылы жарық көрген «Жалпы психопатология» кітабында баяндады. Жасперс қазіргі ғылым мен заманауи экономикалық және саяси институттардың адам еркіндігіне қауіп төндіруі туралы көп жазды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әйелі еврей болғандықтан оқушылық қызметінен бас тартуға мәжбүр болды. Соғыстан кейін ол оқытуын жалғастырды және «Германияның кінәсі туралы мәселе» атты еңбегінде Гитлердің үшінші рейхі жасаған қылмыстарда Германияның жауапкершілігін ашық талқылады. BBC-нің «Нацистер: тарихтан ескерту» атты деректік фильмінің алтыншы бөлімінде Екінші дүниежүзілік соғыс пен оның қылмыстары туралы келесі цитата қолданылды: «Болған оқиға – ескерту. Оны ұмыту – кінә. Оны үнемі есімізде сақтауымыз керек. Мұның болуы мүмкін еді және кез келген сәтте қайта орын алуы мүмкін. Білім арқылы ғана оның алдын алуға болады». Жасперстің еңбектері көлемді, егжей-тегжейлі және күрделілігімен таң қалдырады. Оның экзистенция философиясына жасаған соңғы, жүйелі әрекеті – «Von der Wahrheit» (Ақиқат туралы) әлі ағылшын тіліне аударылмаған. Дегенмен, ол сонымен қатар қысқаша еңбектер де жазды, олардың ең танымалсы – «Философия – әркімге арналған». Феноменологиялық герменевтиканың екі маңызды өкілі – Пол Рикер (Жасперстің шәкірті) және Ханс Георг Гадамер (Жасперстің Гейдельбергтегі ізбасары) – өз еңбектерінде Жасперстің ықпалын көрсетті. Ол гуманизм мен космополитизмді бағалады және Иммануил Канттың ықпалымен ортақ конституциясы, заңдары және халықаралық соттары бар мемлекеттердің халықаралық федерациясын жақтады. Ол тоталитарлық деспотизмге қарсы күресті және технократияның күшейе түсуі туралы ескертті, яғни адамды ғылымның немесе идеологиялық мақсаттардың құралы ретінде қарастыратын режим. Ол көпшілік демократиясына да күмәнданды. Осылайша, ол жеке адамның еркіндігіне кепілдік беретін және үкіметтің билігін шектеуге бағытталған басқару формасын қолдады және демократияны интеллектуалдық элита басшылыққа алуы керек деген Вебердің пікірін бөлісті. Оның көзқарастары антикоммунистік деп есептелді.
Jaspers's dissatisfaction with the popular understanding of mental illness led him to question both the diagnostic criteria and the methods of clinical psychiatry. He published a paper in 1910 in which he addressed the problem of whether paranoia was an aspect of personality or the result of biological changes. Although it did not broach new ideas, this article introduced a rather unusual method of study, at least according to the norms then prevalent. Not unlike Freud, Jaspers studied patients in detail, giving biographical information about the patients as well as notes on how the patients themselves felt about their symptoms. This has become known as the biographical method and now forms a mainstay of psychiatric and above all psychotherapeutic practice. Jaspers set down his views on mental illness in a book which he published in 1913, General Psychopathology. Jaspers wrote extensively on the threat to human freedom posed by modern science and modern economic and political institutions. During World War II, he had to abandon his teaching post because his wife was Jewish. After the war, he resumed his teaching position, and in his work The Question of German Guilt he unabashedly examined the culpability of Germany as a whole in the atrocities of Hitler's Third Reich. The following quote about the Second World War and its atrocities was used at the end of the sixth episode of the BBC documentary series The Nazis: A Warning from History: "That which has happened is a warning. To forget it is guilt. It must be continually remembered. It was possible for this to happen, and it remains possible for it to happen again at any minute. Only in knowledge can it be prevented." Jaspers's major works, lengthy and detailed, can seem daunting in their complexity. His last great attempt at a systematic philosophy of Existenz – Von der Wahrheit (On Truth) – has not yet appeared in English. However, he also wrote shorter works, most notably Philosophy Is for Everyman. The two major proponents of phenomenological hermeneutics, namely Paul Ricœur (a student of Jaspers) and Hans Georg Gadamer (Jaspers's successor at Heidelberg), both display Jaspers's influence in their works. He valued humanism and cosmopolitanism and, influenced by Immanuel Kant, advocated an international federation of states with shared constitutions, laws, and international courts. He strongly opposed totalitarian despotism and warned about the increasing tendency towards technocracy, or a regime that regards humans as mere instruments of science or of ideological goals. He was also sceptical of majoritarian democracy. Thus, he supported a form of governance that guaranteed individual freedom and limited government, and shared Weber's belief that democracy needed to be guided by an intellectual elite. His views were seen as anti communist.
Әсерлер
Ясперс Кьеркегор мен Ницшені Кант философиясынан кейінгі ең маңызды тұлғалардың бірі деп есептеді. Ол өзінің "Ұлы философтар" (Die großen Philosophen) жинағында былай деп жазды: "Кьеркегорды талқылауға мен біршама көңіл аламын. Ницшеден кейін, не одан бұрын, мен оны Канттан кейінгі дәуіріміздің ең маңызды ойшылы деп санаймын. Гёте мен Гегельдің заманында бір дәуір аяқталды, ал біздің басым ойлау тәсіліміз – яғни позитивистік, табиғаттану ғылыми – философия ретінде қарастырылмайды". Ясперс осы екі философты оқытуға бола ма екеніне күмән келтіреді. Кем дегенде, Кьеркегор үшін, Ясперс Кьеркегордың тікелей емес қарым-қатынас әдісі оның ойын кез келген жүйелі оқытуға дұрыс түсіндіруге тырысуға мүмкіндік бермейді деп ойлады. Ясперс Кьеркегор мен Ницшеге алғыс айтса да, ол дәстүрлі философтарға, әсіресе Кант пен Платонға көп қарыз. Уолтер Кауфман "Шекспирден экзистенциализмге дейін" еңбегінде, Ясперс Кьеркегор мен Ницшеге алғыс айтса да, Канттың философиясына жақын болғанын айтады:
Jaspers held Kierkegaard and Nietzsche to be two of the most important figures in post Kantian philosophy. In his compilation, The Great Philosophers (Die großen Philosophen), he wrote: "I approach the presentation of Kierkegaard with some trepidation. Next to Nietzsche, or rather, prior to Nietzsche, I consider him to be the most important thinker of our post Kantian age. With Goethe and Hegel, an epoch had reached its conclusion, and our prevalent way of thinking – that is, the positivistic, natural scientific one – cannot really be considered as philosophy." Jaspers also questions whether the two philosophers could be taught. For Kierkegaard, at least, Jaspers felt that Kierkegaard's whole method of indirect communication precludes any attempts to properly expound his thought into any sort of systematic teaching. Though Jaspers was certainly indebted to Kierkegaard and Nietzsche, he also owes much to more traditional philosophers, especially Kant and Plato. Walter Kaufmann argues in From Shakespeare to Existentialism that, though Jaspers was certainly indebted to Kierkegaard and Nietzsche, he was closest to Kant's philosophy:
Ясперс көбінесе Ницше мен Кьеркегордың мұрагері ретінде қарастырылады, бірақ ол көп жағынан Кантқа қарағанда оларға аз жақын. Канттың антиномиялары және шешім, бостандық және сенім саласына Канттың қызығушылығы Ясперс үшін үлгі болды. Кант "білімнен бас тартып, сенімге орын ашты" сияқты, Ясперс Ницшені де осы себепті құрметтейді, өйткені Ницше білімнен бас тартып, Ясперстің "философиялық сеніміне" орын жасады деп санайды. "Менің философиям туралы" эссесінде Ясперс былай дейді: "Мектепте оқып жүргенімде Спиноза бірінші болды. Кейін Кант мен үшін философ болды және солай болып қалды. Ницше маған тек кейінірек нигилизмнің керемет ашылуы және оны жеңу міндеті ретінде маңызды болды". Ясперс өзінің замандастарына, мысалы Генрих Блюхерге де алғыс айтады, одан ол "антисаяси принцип" терминін қабылдады, ол тоталитаризмнің қарсылық кеңістігін жоюын сипаттайды.
Jaspers is too often seen as the heir of Nietzsche and Kierkegaard to whom he is in many ways less close than to Kant the Kantian antinomies and Kant's concern with the realm of decision, freedom, and faith have become exemplary for Jaspers. And even as Kant "had to do away with knowledge to make room for faith," Jaspers values Nietzsche in large measure because he thinks that Nietzsche did away with knowledge, thus making room for Jaspers' "philosophic faith". In his essay "On My Philosophy", Jaspers states: "While I was still at school Spinoza was the first. Kant then became the philosopher for me and has remained so Nietzsche gained importance for me only late as the magnificent revelation of nihilism and the task of overcoming it." Jaspers is also indebted to his contemporaries, such as Heinrich Blücher, from whom he borrowed the term, "the anti political principle" to describe totalitarianism's destruction of a space of resistance.