Кіріспе

Вьетнамның дәстүрлі музыкасы – ежелгі заманнан бері қазіргі күнге дейінгі вьетнам музыкасының кең ауқымды жиынтығы, және ол Вьетнамның этникалық азшылық тайпаларының музыкасын да қамтуы мүмкін.

Тарих

Вьетнамның дәстүрлі музыкасы көбінесе діни шараларда, күнделікті өмірде және дәстүрлі мерекелерде пайдаланылған. Вьетнамның көп ұлтты халқының әсерінен музыка өте алуан түрлі. Сонымен қатар, Вьетнамның әр этносының өзіне тән ерекше музыкалық аспаптардың көптеген түрлері бар. Азия музыкалық мәдениеттерінің Вьетнам музыкасына әсерін флейта, цитра, арфа және эрху сияқты аспаптарда көруге болады. Дегенмен, 2000 жыл бұрын бұғы мүйізінен табылған, дерлік толық сақталған, ішекті аспаптың Вьетнамның дәстүрлі музыкалық аспаптарымен айқын ұқсастығы бар екені, осы дәстүрлі аспаптардың көне тарихы бар екенін көрсетеді.

Вьетнам музыкасына әсері

Вьетнамның дәстүрлі музыкасына қытай музыкасының күшті әсері тиді, негізінен музыкалық аспаптар мен орындау стилі тұрғысынан. Америка музыкасының, әсіресе рок-н-ролл мен поп музыкасының енгізілуі қазіргі вьетнам музыкасының дамуына ықпал етті. Вьетнам соғысы вьетнам музыкасына терең әсер етті, көптеген наразылық әндерін шабыттандырды және қазіргі вьетнам музыкасының дамуына, сондай-ақ электр гитараларын пайдалану арқылы әндерде агрессивтірек дыбыс жасаумен рок музыкасының енгізілуіне әсер етті. Бұл кезеңде рок, фолк және соул жанрлары кең таралды. Соғыс сол кездегі лирика мен тақырыптарға әсер етті, әндер негізінен бейбітшілік, махаббат және әлеуметтік әділдік туралы болды, мысалы, Марвин Гейдің "What's Going On" әні.

Дой Мои кезеңінен бұрын Вьетнам музыкасына негізінен халық музыкасы мен әлеуметтік реализм әсер еткен. Осы кезеңде Батыс мәдениетінің ықпалымен хип-хоп, поп, рок сияқты жаңа жанрлар пайда болды. 1980 жылдардағы Дой Мои кезеңіндегі экономикалық реформалар өнерге мемлекеттік бақылаудың жеңілдеуіне алып келді, бұл вьетнам музыкасындағы әртүрлілік пен эксперименттерге мүмкіндік берді. Бұл кезең Батыс музыка стильдері мен жанрларының танымалдылығы мен қабылдануын арттырды. 1975 жылы Сайгон құлағаннан кейін мәдени өрнектерге қатаң бақылау орнатылды, көптеген музыканттар басқа елдерге көшуге мәжбүр болды, ал қалғандары үкімет ережелерін сақтауға тиіс болды. Музыкалық тақырыптар үкіметтік үгіт-насихатты көрсетуге ауысты, стильдер біркелкі және алуан түрлі болды. Вьетнамның танымал музыканты Трин Конг Сон Сайгон құлағаннан кейін оның әндеріне тыйым салынды және ол үй қамауында болды, өйткені оның әндері соғысқа және үкіметке қарсы болды. Интернеттің пайда болуы Вьетнамдағы музыканың қолжетімділігі мен әртүрлілігін арттырды, мәдени алмасуды күшейтіп, жаңа музыкалық стильдердің дамуына жағдай жасады. Бұл заманауи кезең Вьетнам музыкасын әртүрлі және эксперименталды етті. Буддизм Вьетнам музыкасына, әсіресе оның рухани және медитативтік аспектілеріне елеулі әсер етті, бұл орта ғасырларда болды.

Патша сарайының музыкасы

Вьетнам патшалық әулеттерінде музыка алғаш рет 1044 жылы император Ли Тай Тонг басқарған Чампаға қарсы теңіз шабуылының сәтті аяқталуынан кейін пайда болды. Чам әйелдері әнші, биші және сарайда ойын-сауық көрсететін адамдар ретінде алынды. Анналдарда 1046 жылы Чам әйелдері үшін арнайы сарай салынғаны, ал 1060 жылы император Чам әндерін аударуға бұйрық беріп, патшалық оркестрге trống cơm деп аталатын Чам барабанын енгізгені жазылған. 13 ғасырда Қытайдан музыканың жаңа бағыты келді: вьетнамдық сөздермен қытай әуендеріне жазылған әндер. Нха nhạc – патша сарайындағы музыканың ең танымал түрі, ол Вьетнамның Тран әулетінен бастап соңғы Нгуен әулетіне дейінгі патша сарайында ойналған музыканы білдіреді және Нгуен императорларымен синтезделді және дамытылды. Мин Қытай музыкасының ықпалымен ол 1430 жылдары патша сарайында пайда болды. Нха nhạc-пен қатар, 19 ғасырдағы Вьетнамның императорлық сарайында қазірге дейін сақталған көптеген патшалық билер болды. Көптеген билердің тақырыбы император немесе император әйеліне ұзақ өмір тілеу және елге өркендеу тілеу болып табылады. Классикалық музыка храмдар мен қасиетті орындарда Конфуций сияқты құдайлар мен ғалымдардың құрметіне орындалады. Бұл санаттар Nhã Nhạc ("әдемі музыка" немесе "ғибадат және салтанатты" музыка), Đại nhạc ("үлкен музыка") және Tiểu nhạc ("кішкентай музыка") деп анықталады, соңғысы көбінесе билеушінің ойын-сауығы үшін камералық музыка ретінде танылады. Вьетнамның дәстүрлі биінде сарай билері văn vũ (азаматтық қызметші биі) және võ vũ (әскери би) деп аталды.

Дилетанттық музыка

Дилетант музыкасы – Оңтүстік Вьетнамның дәстүрлі музыкасындағы камералық музыка жанры. Оның құрамы ca Huế стиліне ұқсас. Кейде гитара, скрипка және сталь гитара сияқты еуропалық аспаптардың өңделген түрлері де қолданылады. Vọng cổ («Халық әні») – ең танымал tài tử әуендерінің бірі, ол 1919 жылы Оңтүстік Вьетнамдағы Bạc Liêu қаласынан шыққан әнші-композитор Sáu Lầu жазған.

Халықтық музыка

Вьетнам халық музыкасы өте алуан түрлі және dân ca, quan họ, hát tuồng, hát chầu văn, ca trù, hò, hát xẩm, hát xoan, bài chòi, đờn ca tài tử, ca Huế және trống quân сияқты көптеген түрлерін қамтиды.

Таңдау

Чэо – көбінесе сатиралық, музыкалық театрдың бір түрі, оған би де кіреді. Бұл дәстүрлі түрде Солтүстік Вьетнамның шаруаларымен орындалатын еді. Әдетте, оны жартылай кәсіби, гастрольдік топтар ашық ауада, көбінесе ауыл алаңында немесе қоғамдық ғимараттың ауласында қояды. Бірақ қазір бұл театр түрi үй ішінде де, кәсіби артистермен де жиі қойылуда.

Хэн

Хэм немесе Хэм әні – Вьетнамның солтүстік аймағында кең таралған, бірақ қазіргі уақытта Вьетнамдағы дәстүрлі музыканың жоғалуға жақын түрі саналатын вьетнамдық халық музыкасының бір түрі. Ежелгі дәуірде хэмді көзі көрмейтін әншілер орындаған, олар қаладан қалаға аралап, халық көп жиналатын орындарда ән айтып күнкөріс істеген.

Қуан хо

Куан хо (көкейкесті ән айту) Ха Бак (қазіргі Bắc Ninh және Bắc Giang провинцияларына бөлінген) және Вьетнам бойынша кең таралған; әсіресе Солтүстік провинцияларда көптеген түрлері кездеседі. А капелла орындалатын куан хо импровизацияланып, құда түсу дәстүрінде қолданылады.

Қой

Chầu văn немесе hát văn – рәсімдерде рухтарды шақыруға арналған рухани музыка түрі. Ол өте ырғақты және гипнозға түсіруге бағытталған. 1986 жылға дейін Вьетнам үкіметі hát chầu văn-ды және басқа да діни өрнектерді қысымға салды. Кейіннен Phạm Văn Tỵ сияқты музыканттар оны қайта жандандырды.

Нхаха халықтары

Нхуа нхаук коб хау – Вьетнам халық музыкасының қазіргі заманғы түрі, ол 1950 жылдары, 1956 жылы Ханой музыка консерваториясы құрылғаннан кейін пайда болды. Бұл даму дәстүрлі музыканы батыс музыкалық нотациясын қолдана отырып жазуды және батыс гармониясы мен аспаптарын қосуды қамтиды. Nhạc dân tộc cải biên дәстүрлі дыбыстарды әлсіретеді деген сындарға жиі ұшырайды.

Қағаз

Ca trù (сонымен қатар hát cô đầu) – кең таралған халық музыкасы, бастауын әнші әйелдер – ca nương-тан алғандығы айтылады, олар өз даусымен жауды баурап алған. Әншілердің көпшілігі әйелдер болып қала береді, ал жанр 1980 жылдары коммунистік үкімет оны жезөкшелікпен байланыстырған репрессияны жеңілдеткеннен бері қайта жаңғырды. Көптеген формалары бар Ca trù, император сарайында пайда болды деп есептеледі, бірақ ақырында ғалымдар мен элитаның басқа мүшелері үшін қоғамдық үйлерде өнер көрсетуге көшті (осы Ca trù түрі ең көп танымал). Оны корейлік гисаенг сияқты ойын-сауық түрі деп қарастыруға болады, онда музыка мен поэзияда тәлім алған әйелдер бай және ықпалды ер адамдарды көңіл көтеріп, қызықтырған.

Жалақы

Cải lương 20-ғасырдың басында Оңтүстік Вьетнамда пайда болды және елдің француз отарлау кезеңінде 1930-шы жылдары орта таптың театры ретінде гүлденді. Cải lương қазір ұлттық театр түрі ретінде насихатталуда. Басқа халықтық өнер түрлерінен өзгеше, ол 1970-ші және 1980-ші жылдарға дейін халық арасында кең танымал болды, бірақ қазір құлдырап барады. Cải lương – Vọng cổ элементі қосылған пьесаға ұқсас. Бұл термин сөзбе-сөз "өткенге сағыну" дегенді білдіреді, ол ән салудың ерекше түрі, оның қосымша музыкасы көбінесе đàn tranh домбырасы немесе đàn ghi ta (вьетнамдық гитара) болып табылады. Типикалық Cải lương пьесасында актерлер мен актрисалар өз ойлары мен сезімдерін жеткізу үшін әдеттегі тілдегі диалог пен Vọng cổ-ны бірге қолданады.

Туонг

Туон, сондай-ақ Хэт туон немесе Хэт бой деп те аталады. Хэт туон көбінесе қытай операсының ықпалымен пайда болған классикалық вьетнам операсы ретінде танылады.

Қалай

Хо – бұл Куан Хоның оңтүстік стилі ретінде қарастырылуы мүмкін. Ол импровизациялық сипатта болады және көбінесе ер адам мен әйел арасындағы әңгіме түрінде орындалады. Көбінесе махаббат, құдалық, ауыл өмірі сияқты тақырыптар көтеріледі. "Хо" Вьетнамның Кан Тхо қаласында кең таралған.

Классикалық музыка

Вьетнамдық композиторлар да батыс классикалық музыкасын ұстанды, мысалы, Đỗ Nhuận жазған "Cô Sao" – алғашқы вьетнамдық опера деп есептеледі. Hoàng Vân 1960 жылы "Thành Đồng Tổ Quốc" шығармасын жазды, ол алғашқы вьетнамдық симфония саналады, ал 1968 жылы "Chị Sứ" – алғашқы вьетнамдық балет, сондай-ақ оның жүздеген танымал патриоттық әндерінің ішінде симфониялық оркестрмен хордан оншақтысы бар. Nguyễn Văn Quỳ француз музыкасын оқып, вьетнамдық дәстүрлерді зерделей отырып, скрипка мен фортепианоға арналған 9 соната жазды. Phạm Duy да вьетнамдық халық музыкасымен үйлестірілген классикалық шығармалар жазды.

Қызыл музыка

Қызыл музыка (Nhạc đỏ) – Вьетнамдағы революциялық музыка (nhạc cách mạng) жанрының жалпы атауы. Бұл музыка жанры 20 ғасырдың басында, француз отаршылдық кезеңінде пайда болды, тәуелсіздік, социализм және отаршылдыққа қарсы күресті уағыздады. Қызыл музыка кейіннен Солтүстік Вьетнамда соғыс жылдарында кеңінен насиятталды, солтүстік халқын Вьетнам Коммунистік партиясының жетекшілігімен бірігуге және Оңтүстік Вьетнамдағы "американдық империалистік марионеткаға" қарсы күресуге шақырды. Солтүстіктегі дәстүрлі емес, революциялық емес музыка мен мәдениеттің басқа да түрлері, мысалы, вьетнамдық эстрада музыкасы және батыс музыкасы мен мәдениеті "контрреволюциялық", "буржуазиялық" немесе "капиталистік" деп танылып, тыйым салынды.

Сары музыка

Вьетнамдағы сары музыканың екі мағынасы бар. Бірінші мағынасы – 1954-1975 жылдар аралығында Оңтүстік Вьетнамның лирикалық және романтикалық музыкасы, сондай-ақ кейіннен шетелде және Đổi Mới-ден кейін елде 1975 жылдардағы Оңтүстік Вьетнам музыкасының ықпалымен дамыған музыка. Екінші мағынасы – 1950 жылдардың соңында Оңтүстік Вьетнамда қалыптасқан, болеро, энка, румба, танго, баллада, мамбо, ча-ча-ча сияқты әртүрлі әуендерді пайдаланған танымал музыканың жалпы атауы. Баллада мен болеро музыкасы әлі күнге дейін баяу темптегі вьетнам музыкасының ең танымал жанрларының бірі болып табылады, әсіресе караоке кештерінде немесе жай тыңдау үшін.

Шетелдік музыка

Шетелдегі музыка, сондай-ақ Вьетнам диаспорасы музыкасы деп те аталады, 1975 жылы Сайгон құлағаннан кейін Вьетнамдық музыканттардың мәжбүрлі түрде көшіп кетуі нәтижесінде, әсіресе АҚШ пен Францияға әкелінген вьетнам музыкасын білдіреді. 1986 жылы «Đổi Mới» экономикалық реформасы басталғаннан бері Вьетнамға шетелдік туристердің саны артып, елдің музыкалық өміріне жаңа көрініс сыйлады. Көптеген қонақ үйлер мен мейрамханалар жаңа клиенттерін көңілді ету үшін дәстүрлі вьетнам музыкасын орындайтын музыканттарды жұмысқа алды. Музыкалық қойылымдар туристерге Вьетнамның музыкалық мәдениетінің бір бөлігін таныстырады, бірақ музыканттар экономикалық қажеттіліктен шетелдіктердің талғамын қанағаттандыру үшін батыстық стильдегі халық музыкасын да орындайды. Вьетнамның мәдени индустриясы дамуға оңтайлы мүмкіндіктерге ие. «Lullaby» фестивалі, жаңартылған Театр фестивалі, Театр әндері байқауы, Дәстүрлі Театр фестивалі сияқты бірнеше тамаша музыкалық фестивальдер өткізілді. Вьетнам киноиндустриясын дамыту үшін көптеген музыкалық шығармалар жазылды. Сонымен қатар, Музыкатану институты вьетнам музыкасын сақтау және академиялық зерттеу жүргізуде маңызды рөл атқарады. Институт қазіргі заманғы технологияларды пайдаланып, үн жазбаларын ұзақ сақтау және жақсарту үшін вьетнамдық музыка мен әндерді компакт-дискілерге көшіруге көмектеседі. Музыкатану институтының Дыбыс мұражайында 8 850 аспаптық музыка және шамамен 2000 орындаушыдан орындалған 18 000-ға жуық халық әні сақталған. Халық музыкасын орындауды көрсететін мыңдаған аудио-CD, видео-CD және видеокассеталар шығарылды.

1940-1980 жылдар, әнші-күйші

Вьетнам соғысы, Саигонның құлауы және вьетнамдық босқындардың тағдыры Вьетнамда және шетелдегі вьетнамдықтар үшін "классикалық" гимндерге айналған музыкалық туындылар жинағын қалыптастырды. Атақты авторлары: Фам Дуй және Тринь Конг Сон. Тай Тан, Хан Ли және Лэ Тху сияқты әншілер бар. Солтүстіктегі осы композиторлардың көптегені "қызыл музыка" деп аталатын вьетнамдық революциялық әндерге де үлес қосты: Лю Хюу Фуок, Ван Као, Хоанг Ван, Нгуен Сюан Кхоат.

V-поп

Қазіргі заманғы поп-музыка мәдениетінің таралуы артып келеді, себебі Вьетнамдағы әрбір жаңа буын батыстық музыкамен, сондай-ақ Гонконг, Тайвань, Жапония және Оңтүстік Кореяның сән үлгілерімен көбірек танысып, олардың ықпалында қалуда. Музыкалық өндіріс жылдар бойы жетілдіріліп, кеңейді, өйткені басқа елдерден келген орындаушылар мен ұйымдастырушылар Вьетнамның ойын-сауық индустриясын дамытуға көмектесті. Мұндай шаралардың қатарында Оңтүстік Кореядағы Азия музыка фестивалі сияқты халықаралық сахналар бар, онда Mỹ Linh, Mỹ Tâm, Hồ Ngọc Hà, Lam Trường, Sơn Tùng M TP және басқа да танымал вьетнамдық әншілер Азияның түрлі елдерінен келген әншілермен бірге өнер көрсетті. Соңғы жылдары, мысалы 2006 жылдан бері, вьетнамдық поп-музыка бұрынғы жылдармен салыстырғанда едәуір жақсарды. Вьетнамдық музыка өз тыңдаушылар қатарын елі ішінде де, шетелде де кеңейте алды. Интернет арқылы танымал болған Andree Right Hand, Big Daddy, Shadow P (барлығы да «Để anh được yêu» әнінде кездеседі) сияқты көптеген underground әртістері бар, сондай-ақ Lil' Knight танымал. Сонымен қатар, M4U, Hồ Ngọc Hà, Bảo Thy, Wanbi Tuấn Anh, Khổng Tú Quỳnh, Radio Band және тағы да басқалар сияқты негізгі ағымға енген әншілер де жетерлік. Әндері Вьетнамда хитке айналған Khởi My, Tóc Tiên, Văn Mai Hương сияқты әуесқой әншілер де бар. Бұл әншілер ән айтуды хобби ретінде қарастырады, сондықтан олар негізгі әртістер деп есептелмейді. Жалпы алғанда, жеке өндірістердің көбеюі және шетелде тұрып, батыс және вьетнамдық музыканың үйлесімін жасау үшін отанына оралған вьетнамдықтардың күш салуының нәтижесінде Вьетнамдағы жазбалардың сапасы мен музыкалық бейнелердің стилі бұрынғы жылдарға қарағанда жақсарып, өркендеді.

Рок және ауыр металл

Америкалық солдаттар арқылы таныстырылған рок-н-ролл, Вьетнам соғысы кезінде Сайгонда кең таралды. Бұл жанр оңтүстікте күшті дамыды және 90-шы жылдары «Bức Tường» тобының танылуынан кейін солтүстік аймаққа тарады. Соңғы 10 жылда металл жанры Вьетнамда көбірек танымал болды. «Ngũ Cung» және «Microwave» XXI ғасырдағы ең танымал вьетнамдық металл топтары. Вьетнам соғысы кезінде танымал болған топтар мен әншілердің арасында: The Rolling Stones – «Paint It Black», The Beatles – «All You Need Is Love», Jimi Hendrix – «Purple Haze» болды. XXI ғасырда, ХХ ғасырдан келген топтармен қатар, «Ngọt», «Cá Hồi Hoang» немесе «Chillies» сияқты жаңа альтернативтік рок және поп-рок топтары да біртіндеп пайда болды. Ең ерекшесі – «Ngọt» тобы, оның «Lần Cuối», «Thấy Chưa», «Để Quên», «Cho Tôi Đi Theo» сияқты көптеген хиті бар.

Хип-хоп пен рэп

1990 жылдардың басында хип-хоп Вьетнамға импортталды. Бірақ тілдік шектеулерге байланысты тыңдаушылар саны көп емес еді. 2000 жылдардың басына дейін Вьетнамда хип-хоп өріс алды және жастар қозғалысына айналды. Бірақ көп ұзамай бұл қозғалыс сөніп, көптеген адамдар хип-хоп пен рэптен бас бұрды. Бұл кезеңді вьетнамдық хип-хоптың тоқырау кезеңі деп санауға болады, алайда ол вьетнамдық андерграунд хип-хоптың тұрақтап, дамуына көмектесті. Шын ниетімен мәдениетті нығайту миссиясын жалғастырғандардың арқасында осы саладан жаңа таланттар туындайтыны күтілуде. 2005 жылдардың басында жаңа топтар мен қауымдастықтар құрылды. Ең танымалдары – 2005 жылдары Вьетнамда аты шыққан рэпер Воуи және "Die Sonnen Kinder" немесе "Da Sun Kid" деген атпен танымал DSK, ол "Рэп королі" деп аталды. Кейін ол Карикпен бірігіп, 2005-2010 жылдары Вьетнамда өте танымал рэперлік дуэт құрды. Вьетнамның тағы бір белгілі рэпері – Субои, ол ел ішінде жетістікке жеткен алғашқы вьетнамдық әйел рэпер және "Вьетнамның хип-хоп патшайымы" деп есептеледі. Субои, Киммесе және Воуи – осы өнер саласының өкілдері. Қазіргі уақытта хип-хоп V-поп музыкасында маңызды рөл атқарады, ал "Rap Viet", "King of Rap" сияқты хип-хоп ойындары мен жарыстар Вьетнамда қарқынды дамуда, бұл вьетнамдық хип-хопты халықаралық аренаға шығаруға үлкен үлес қосуда.

Кароке музыкасы

Кароке музыкасы 1990 жылдары Вьетнамда дамыды. Кароке музыкасы көбінесе баяу темптегі, көбінесе қайғылы және/немесе романтикалық мәтінді әндерден тұрады. Вьетнамдық кароке әндері көбінесе баллада, болреро немесе cải lương сияқты жанрларда ұсынылады. "Paris by Night" сияқты, немесе Вьетнамдағы вьетнамдық музыка өндірістерінен шыққан Вьетнам балладалары мен болреро музыкасы әлі де вьетнамдықтар үшін ең танымал баяу темпті музыка жанрларының бірі болып табылады. Мысалы, Триш Тхуй Трангтың "Күн сәулесіндегі махаббат" және Хо Квин Хуонгтың "Естен кетпес махаббат" әндерін атауға болады.