Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз математигі және инженері (1755–1839)
French mathematician and engineer (1755–1839)
Барон Гаспар Клер Франсуа Мари Риш де Прони (22 шілде 1755 – 29 шілде 1839) – француз математигі және инженері, гидравлика саласында жұмыс істеген. Ол Францияның Божоле аймағындағы Шамеле қаласында дүниеге келді және Францияның Аньер-сюр-Сен қаласында қайтыс болды.
Baron Gaspard Clair François Marie Riche de Prony (22 July 1755 – 29 July 1839) was a French mathematician and engineer, who worked on hydraulics. He was born at Chamelet, Beaujolais, France and died in Asnières sur Seine, France.
Білім алу және алғашқы еңбектері
Ол Париждегі көпірлер мен жолдар ұлттық мектебінің [École nationale des ponts et chaussées] бас инженеры болды.
He was Engineer in Chief of the École nationale des ponts et chaussées [National school of bridges and roads], a technical school in Paris.
Кадастрдың тригонометриялық және логарифмикалық кестелері
1791 жылы Прони француз кадастры (географиялық зерттеу) үшін логарифмдік және тригонометриялық кестелерді жасау жұмысын қолға алды. Бұл әрекетті Франция Ұлттық Ассамблеясы бекітті, ол Француз революциясынан кейін елде қолданылып келген көптеген өлшемдер мен стандарттарды біртектендіруді мақсат тұтқан. Атап айтқанда, оның кестелері үлкен кадастрлық жұмыстың бір бөлігі ретінде нақты жер өлшеулері үшін арналған еді. Кестелер өте кең көлемді болды, 1-ден 200 000-ға дейінгі логарифмдерді есептеп, мәндері он төрттен жиырма тоғыз ондық таңбаға дейін есептелді (Прони мұны артық дәлдік деп мойындады). Бірінші деңгейде Адриен Мари Лежандр мен Лазар Карно сияқты күрделі талдау дағдыларына ие бес немесе алты жоғары санаттағы математик кірді. Бұл топ сандық әдістермен есептеуге ең қолайлы талдау формулаларын таңдап, кестелердегі ондық таңбалардың санын және сандық ауқымды анықтады. Математикадан жеті-сегіз адамнан тұратын екінші топ «жоспарлаушылар» деп аталды және олар бұрын кадастрда есептеушілер ретінде тәжірибе жинаған, көбінесе практикалық математикамен байланысты тәжірибелері болған. Алайда, жаңа француз революциялық метрикалық жүйесінің енгізілуі ескі логарифмдік кестелерді қолданусыз қалдырады, ал француз теңізшілері өлшем жүйелерін өзгертуге құштар болмас еді, себебі бұл позициялық есептеулерді айтарлықтай қиындатып, дәлдігін төмендетуі мүмкін. Осылайша, Прони жаңа метрикалық жүйеге арналған жаңа логарифмдік кестелер жасап, теңізшілерге жүйеге бейімделуге көмектесетін еді. Екінші маңызды фактор – кадастрлық өлшемдер үшін тригонометриялық мәндердің қажеттігі еді. Сондықтан, француз территориясы мен оның бөлімшелерін, тіпті ең төменгі деңгейдегі меншікке дейін дәл карталау үшін Прони тригонометриялық кестелерді аяқтауы керек болды. Бұл екеуі де сол кездегі теңіз күшінің маңыздылығы мен әкімшілік тиімділіктің қажеттілігін ескере отырып, революциялық мақтанышқа ие болу үшін өте маңызды деп саналды.
In 1791, Prony embarked on the task of producing logarithmic and trigonometric tables for the French Cadastre (geographic survey). The effort was sanctioned by the French National Assembly, which, after the French Revolution wanted to bring uniformity to the multiple measurements and standards used throughout the nation. In particular, his tables were intended for precise land surveys, as part of a greater cadastre effort. The tables were vast, calculating logarithms from 1 to 200,000, with values calculated to between fourteen and twenty nine decimal places, (which Prony recognized was excessively precise). The first level consisted of five or six high ranking mathematicians with sophisticated analytical skills, including Adrien Marie Legendre and Lazare Carnot. This group chose the analytical formulas most suited to evaluation by numerical methods, and specified the number of decimals and the numerical range the tables were to cover. The second group of lesser mathematicians, seven or eight in number, were known as the "planners" and had previous experience as computers in the cadastre, mainly with experience having to do with practical mathematics. However, the implementation of the new French Revolutionary metric system would make the old logarithmic tables would be obsolete, and French sailors would be unwilling to switch measurement systems since it would have rendered positional calculations significantly more difficult and less precise. Thus, Prony, by making new logarithmic tables for the new metric system, would have facilitated the transition, enabling sailors to adopt the system. The second key element was that trigonometric values were needed for cadastral measures. Thus, for accurate mapping of the French territory and its subdivisions all the way down to the lowest levels of property ownership, Prony needed to complete the trigonometric tables. These were both seen as crucial for Revolutionary pride considering the importance of naval prowess at the time and the need for administrative efficiency.
Жарықтандыруды есептеу
Пронидің сөзінше, жоба "нақтылығы тұрғысынан ешқандай жетіспеушілік болмайтындай" және "ең көп көлемдегі есептеу ескерткіші, бұрын жасалған немесе ойластырылған" болуға тиіс еді. Кестелер бастапқы мақсаты бойынша – біркелкі өлшем стандартын енгізу үшін қолданылмады, себебі бүкіл кадастрлық жоба жаңа өлшем бірліктерін орнатуда кешігулерге ұшырады, сондай-ақ бюджет те қысқартылды. Атап айтқанда, шеңберлер мен уақытты ондық бөліктерге бөлуге арналған бұл кестелер, француздар өлшем жүйесін өзгерткеннен кейін пайдасыз болып қалды. Одан ары, Пронидің есептеулерінің толыққанды дәлдігіне ешқандай нақты қажеттілік болмады. Осылайша, бұл кестелер практикалық пайдаланыстан гөрі, ағарту дәуірінің артефактілері мен ескерткіштеріне айналды.
According to Prony, the project was to leave "nothing to desire with respect to exactitude" and to be "the most vast monument to calculation ever executed or even conceived." The tables were not used for their original purpose of bringing consistent standards for measurement, as the entire cadastre project saw delays in establishing both new measurement units as well as budget cuts. In particular, these tables, which were designed for the decimal division of circles and time, turned out to be obsolete after the French had changed their measurement system. Moreover, there was no practical use for the full extent of Prony's calculation's accuracy. Hence, these tables became more of artifacts and monuments to Enlightenment rather than objects of practical use.
Есептеу мағынасына әсер ету
19 ғасырдың басында есептеудің мағынасы өзгерді. Шығармашылық және абстрактілі идеяларды жасаған талантты математиктер мен басқа да зиялылар, еңбектеп, қайта-қайта есептеулер жасай білетін адамдардан бөлек қарастырылатын болды. 19 ғасырға дейін есептеулер ғалымдардың жұмысы саналса, кейіннен біліктілігі төмен жұмысшылармен байланыстырылды. Бұл гендерлік рөлдердің өзгеруімен бірге жүрді, сол кезде математика саласында аз өкіл болған әйелдер 2-ші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін кестелерді жасау және басқа да есептеуге қатысты мемлекеттік жобалар үшін көп көлемде есептеулер жасауға тартылды. Есептеуге қатысты түсініктердің осылай өзгеруіне, негізінен, Француз революциясы кезінде Прони жүргізген есептеу жобасы себеп болды.
By the turn of the 19th century, there was a shift in the meaning of calculation. The talented mathematicians and other intellectuals who produced creative and abstract ideas were regarded separately from those who were able to perform tedious and repetitive computations. Before the 19th century, calculation was regarded as a task for the academics, while afterwards, calculations were associated with unskilled laborers. This was accompanied by a shift in gender roles as well, as women, who were usually underrepresented in mathematics at the time, were hired to perform extensive computations for the tables as well as other computational government projects until the end of World War II. This shift in the interpretation of calculation was largely due to Prony's calculation project during the French Revolution.
Кестелерді халықтық қолдауға енгізудің сәтсіздігі
Француз революциялық үкіметі 1795 жылы метрикалық жүйені ресми өлшеу жүйесі деп бекітетін заңды қабылдады, бірақ ондық бұрыш өлшемін енгізбеді, соның салдарынан Пронидің көп еңбегінің мәні кетіп қалды. Бұл Пронидің кестелерін аяқтау және жариялауға қажетті қаржыландыру тоқтағанын да білдірді. Прони 1800 жылға дейін жұмысын жалғастырды, алайда оның баспашысы банкрот болғандықтан, еңбегі бір ғасырдан кейін кестеден алғашқы үзінді жарияланғанға дейін көпшілікке таныстырылмады.
The French Revolutionary government passed the law that made the metric system the official measurement system in 1795, but they did not include the decimal angle measurement, making much of Prony's work worthless. This also meant that the funding needed for Prony to finish and publish his tables dried up. Prony continued his work until 1800, but because his publisher went bankrupt, the work was not seen by the public eye until the first excerpt of the table was published a century later.
Пронидің тежегіші
Пронидің маңызды ғылыми өнертабыстарының бірі – 1821 жылы қозғалтқыш тудыратын моментті өлшеу үшін ол ойлап тапқан "тормоз". Ол сондай-ақ ауырлық күшін өлшеу үшін кері маятникті қолдануды алғаш ұсынған адам болды, бұл маятник 1817 жылы Генри Кэтердің тәуелсіз ойлап табуымен пайда болды және "Кэтер маятнигі" деп аталды.
One of Prony's important scientific inventions was the "brake" which he invented in 1821 to measure the torque produced by an engine. He also was first to propose using a reversible pendulum to measure gravity, which was independently invented in 1817 by Henry Kater and became known as the Kater's pendulum.
Пронидің бағалау әдісі
Прони синусоидты және экспоненциалдық қисықтарды сызықтық теңдеулер жүйесіне түрлендіру әдісін ойлап тапты. Прони бағалауы сигналдарды өңдеу және сызықтық емес материалдардың шекті элементтермен модельдеуінде кеңінен қолданылады.
Prony created a method of converting sinusoidal and exponential curves into a systems of linear equations. Prony estimation is used extensively in signal processing and finite element modelling of non linear materials.
Инженерлік жобалар
Прони Наполеонның Феррара провинциясын По өзенінің тасқынынан қорғау және Понтин батпақтарын кептіру мен жақсарту жөніндегі инженерлік жұмыстарды бақылау үшін жұмысқа алынды. Реставрациядан кейін ол Рон өзенінің арнасын реттеу және басқа да бірнеше маңызды жобалармен айналысты.
Prony was employed by Napoleon to superintend the engineering operations for protecting the province of Ferrara against the inundations of the Po and for draining and improving the Pontine Marshes. After the Restoration he was likewise engaged in regulating the course of the Rhône, and in several other important works.
Айырмалар
Прони француз ғылым академиясының мүшесі және ақырында президенті болды. 1810 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Оның аты Эйфель мұнарасына ойылған 72 есімнің қатарында. Париждің 17-ші округіндегі Рю де Прони көшесі оның құрметіне аталған.
Prony was a member, and eventually president, of the French Academy of Science. He was also elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences in 1810. His name is one of the 72 names inscribed on the Eiffel Tower. A street, Rue de Prony, in the 17th arrondissement of Paris is named after him.