Кіріспе

Мадригал – Ренассанс (15-16 ғғ.) және ерте Барокко (1600-1750) дәуірлеріне тән, кейіннен кейбір еуропалық композиторлар қайта қараған секулярлық вокалдық музыканың бір түрі. Полифониялық мадригал аккомпанементсіз болады, дауыстардың саны екіден сегізге дейін жетеді, бірақ көбінесе үштен алтыға дейін дауыс қатысады, ал мадригалдың өлең өлшемі екі немесе үш үштік тармақтан, содан кейін бір немесе екі жұп тармақтан тұрады. Музыкасы бір-біріне қайталап орындалатын строфикалық формадағы өлеңдерден айырмашылығы, көптеген мадригалдар әр тармақ үшін әртүрлі музыкамен жазылады, осы арқылы композитор өлеңнің әр жолындағы және жеке сөздеріндегі сезімдерді көрсетеді. 1520 жылдары итальяндық франко-фламанд композиторлары жазған мадригал үш-төрт дауысты фроттоладан (1470-1530 жж.); итальян тілінде жазылған поэзияға композиторлардың қайтадан қызығушылығынан; француз шансонының стильдік ықпалынан; және мотет полифониясынан (13-16 ғғ.) ішінара пайда болды. Музыкалық формалар арасындағы техникалық айырмашылық – фроттола мәтіннің тармақтарына жазылған музыкадан тұрады, ал мадригал әртүрлі тармақтарға арналған әртүрлі музыкамен құрылған туынды. Ренессанс мадригалы композиция ретінде 14-шы ғасырдың екі-үш дауысты итальяндық Треченто мадригалынан (1300-1370) өзгеше, олардың ортақ нүктесі тек «мадригал» атауы ғана, ол латынша «matricalis» (аналық) сөзінен шыққан, бұл ана шіркеуіне қызмет ететін музыкалық туындыны білдіреді. Екіншіден, Италия франко-фламанд мектебінің «Альп тауларынан тыс» композиторларының әдеттегі бағыты болды, олар итальяндық мәдениетке және аристократтың сарайында немесе Рим-католик шіркеуінде жұмыс істеуге тартылды. Франко-фламанд мектебінің композиторлары діни музыкаға арналған полифониялық композиция стилін меңгерген және өздерінің туған елдерінің секулярлық композицияларын білген, мысалы, шансон, ол 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басындағы Италиядағы секулярлық, жеңіл композиция стильдерінен едәуір ерекшеленді. Стильдік тұрғыдан алғанда, Аркадельт пен Верделоттың кітаптарындағы музыка француз тілінде болғандықтан, итальяндық фроттола мен мотеттен гөрі француз шансонына жақын болды. Композиторлар ретінде олар Бембоның идеяларына сәйкес мәтіннің мазмұнына назар аударды және француздық секулярлық музыкаға тән рефрен мен тармақ құрылымдарын пайдаланбастан, музыканы жаңадан құрастырды.

XVI ғасырдың ортасы

Мадригал Флоренция және Рим қалаларында пайда болғанмен, 16 ғасырдың ортасына қарай Венеция музыкалық белсенділіктің орталығына айналды. Римді тонау (1527) және Флоренцияны қоршау (1529–1530) саяси дүрбелеңдері осы қаланың музыкалық орталық ретіндегі маңыздылығын азайтты. Бұған қоса, Венеция Еуропаның музыка жариялау орталығы болды; Сан-Марко ди Венеция базиликасы (Сан-Марко шіркеуі) Еуропадан музыканттарды тартуды бастады; ал Пиетро Бембо 1529 жылы Венецияға қайтып келді. Адриан Виллар (1490–1562) және Сан-Марко базиликасындағы оның әріптестері – Жироламо Парабоско (1524–1557), Жак Бу (1524–1557), Балдассаре Донато (1525–1603), Перисоне Камбио (1520–1562) және Чиприано де Роре (1515–1565) ғасырдың ортасында мадригалдың басты композиторлары болды. Аркадельт пен Верделоттан ерекшеленетіні, Виллар полифониялық тілдің күрделі құрылымдарын ұнатты, сондықтан оның мадригалдары мотеттерге ұқсас болды, бірақ ол строфалардың мәтінін назарға алу үшін гомофониялық және полифониялық бөлімдерді ауыстырып, композициялық құрылымдарды өзгертетін. Виллар өлең үшін Петрарканың сонеттерін артық көретін.

Ғасырлар алмасы

XVI ғасырдың соңында мадригалдың әлеуметтік функциясы өзгеріп, оның жаңа музыкалық формаларға дамуына әсер етті. Мадригал ойлап табылғаннан бері екі қызмет атқарды: (i) шебер, әуесқой әншілер мен музыканттардың шағын топтары үшін жеке ойын-сауық; және (ii) көпшілікке арналған музыканың салтанатты орындалуына толықтыру. Мадригалдың әуесқойлық қызметі оны танымал етті, бірақ мадригалшылар үлкен диапазондағы және күшті драматизмге ие музыка шығарғанда, оны орындау қиын болғандықтан, кәсіби әншілер әуесқой әншілерді ығыстырды, себебі туындаған сезімдер орташа диапазонды дауыстардан гөрі, үлкен диапазонды солист әншілерді қажет етті. Әсіресе Феррара мен Мантуя сияқты мәдени жағынан дамыған қалаларда белсенді орындаушылар мен пассивті тыңдаушылар арасындағы айырмашылық күшейді. 1590 жылы мадригал арқылы білдірілген эмоциялар, 17-шы ғасырдың басында операдағы арияларда көрініс тапты, бірақ композиторлар мадригалды жаңа ғасырға да алып өтті, мысалы, көп дауысты ескі үлгідегі мадригал; аспаптық сүйемелдеумен орындалатын соло мадригал; және концерттік мадригал, оның ең белгілі композиторы Клаудио Монтеверди (1567–1643) болды. 1620 жылдары Гесуальдодан кейін Микеланджело Росси (1601–1656) мадригалшылардың бірі болды, оның екі кітабындағы сүйемелдемесіз мадригалдары тұрақты және шектен тыс хроматизмді көрсетеді.

Концертат мадригалына көшу

Ренессанс музыкасынан (1400–1600) барокко музыкасына (1580–1750) өту кезеңінде Клаудио Монтеверди әдетте мадригал жанрының ең маңызды өкілі деп есептеледі. Оның мадригалдар туралы тоғыз кітабы 16-шы ғасырдың соңындағы полифониядан монодия стиліне және барокконың алғашқы кезеңіндегі бассо континуомен сүйемелделген концертто стиліне қатысты стильдік және техникалық өзгерістерді көрсетті. Өрнекті композитор ретінде Монтеверди Гесуальдоның хроматизмінің шектен тыс қолданылуынан сақтанды және мадригал музыкалық формасына тән драмаға назар аударды. Оның бесінші және алтыншы кітаптарында тең дауыстарға арналған полифониялық мадригалдар (16-шы ғасырдың соңындағы стильде) және бассо континуомен сүйемелделген жеке дауыс партиялары бар мадригалдар қамтылған. Бұл мадригалдар дайын емес диссонанстармен және речитативтік бөлімдермен ерекшеленеді, бұл жеке мадригалды арияға композициялық жағынан жақындастыруға көмектеседі. Мадригалдардың бесінші кітабында Монтеверди "seconda pratica" (екінші тәжірибе) терминін қолданып, мадригалдың гармониясында ән мәтіні "басты" болуы керектігін айтты. Бұл Джованни Артузиге (1540–1613) берген прогрессивті жауабы болды, ол диссонанс шектеулерін және ескі стильдегі полифониялық мадригалдың тең дауыстық партияларын концертто мадригалына қарсы қорғады.

Концертат мадригалдан ауысу

XVII ғасырдың алғашқы онжылдығында мадригалдың итальяндық композициялық техникасы, теңгерімді дауыстарға арналған капеллалық вокалдық композицияның бұрынғы идеалынан, аспаптық сүйемелдеумен бір немесе бірнеше дауысқа арналған вокалдық композицияға қарай дамыды. Ішкі дауыстар сопрано мен бас партиясына қарағанда екінші орынға түсті; функционалдық тоналдылық қалыптасты, ал композиторлар вокалдық топтар мен аспаптар арасындағы драмалық контрастты күшейту үшін диссонансты еркін пайдаланды. XVII ғасыр мадригалы музыкалық композицияның екі бағытынан туды: (i) бассо континуомен соло мадригал; және (ii) бассо континуомен екі немесе одан көп дауысқа арналған мадригал. Англияда композиторлар 16 ғасырдың дәстүрлі стиліндегі ансамбль мадригалдарын жазуды жалғастырды. Мадригалдардың сегізінші кітабында (1638 ж.) Монтеверди өзінің ең танымал мадригалын – «Танкреди мен Клоринданың шайқасы» атты, діни ораторияға ұқсас драмалық шығармасын жариялады. Бұл шығармада «стиле кончитато» (көтеріңкі стиль) сияқты музыкалық жаңалықтар, сондай-ақ скрипканың тремолосы қолданылды. Музыкалық композицияның эволюциясы мадригалды жеке музыкалық форма ретінде жойды; соло кантата мен ария соло континуо мадригалының орнына келді, ал ансамбль мадригалын кантата мен диалог ығыстырды. 1640 жылға қарай опера 17 ғасырдың басым драмалық музыкалық формасы болды. Сондай-ақ, 1741 жылы Лондон қаласында заңгер және әуесқой музыкант Джон Имминс құрған Мадригал қоғамы сияқты музыкалық институттар құрылды. XIX ғасырда мадригал Ренессанс дәуірінің (15-16 ғасырлар) ең танымал музыкасы болды, бұл 16 және 17 ғасырларда ноталардың көптеп жариялануының нәтижесінде болды, тіпті композитор Палестринаның (Джованни Пьерлуиджи да Палестрина) мадригалдары қайта ашылғанға дейін.

Барокко мадригалшылары

Төрт немесе бес дауысқа арналған а капелла ескі үлгідегі мадригал, жаңа концерто стиліндегі мадригалмен қатар жалғасты, бірақ екінші тәжірибе (seconda prattica) композициялық шешімді белгілеп, Клаудио Монтевердидің 1605 жылғы «Мадригалдардың бесінші кітабында» автономды бассо континуо желісін ұсынды.