Кіріспе

Валла-Валла (,/w//ɒ//l//ə///), Валавалалама ("Валла-Валла өзені бойындағы Валула аймағының халқы"), кейде Валулапам, Солтүстік-Батыс жазықтығының Сахаптин үндістері. Атындағы қайталану кішіртеу мағынасын білдіреді. Валла-Валла атауы әртүрлі жолдармен аударылады, бірақ көбінесе "көп сулар" деп түсіндіріледі. Көптеген Валла-Валлалар Уматилла үнді резервациясының Біріккен тайпаларында тұрады. Валла-Валлалар Кайюс және Уматилла тайпаларымен бірге Уматилланың Біріккен тайпаларының құрамында жерді және үкіметтік құрылымды бөліседі. Резервация АҚШ-тың Орегон штатындағы Пендлтон аймағында, Көк таулардың жанында орналасқан. Кейбір Валла-Валлалар сондай-ақ федералды мойындалған Якама ұлтының Біріккен тайпалары мен топтарына да қатысты.

Тарих

Бұл халық Сахаптин тілінде сөйлейтін тайпа, олар дәстүрлі түрде қазіргі АҚШ-тың солтүстік-батысындағы Колумбия өзенінің ішкі аймағында қоныстанған. Еуропалықтар келгенге дейін ғасырлар бойы Уолла-Валла тайпасы, үш негізгі топтан тұратын, Уолла-Валла өзені бойында және Снейк пен Колумбия өзендерінің қосылған жерінде орналасқан, қазіргі солтүстік Орегон және оңтүстік-шығыс Вашингтон штаттарының бөлігін құрайтын аумақта өмір сүрген. Осы аймақтан Уолла-Валла тайпасы Якама, Палуз, Уматилла және Ванапум тайпаларына тән маусымдық тұрмысқа ұқсас өмір салтын ұстанған.

Еуропалықтармен байланыс

Уолла-Валла тайпасының еуропалықтармен алғашқы кездесуі Льюис және Кларк экспедициясымен болды. 1805 жылы алғашқы кездесуде америкалықтар Уалла-Валла басшысы Йеллепитке Тынық мұхитын көргеннен кейін халықпен қайта кездесуді уәде етті. 1806 жылдың сәуір айында экспедиция оралды және Йеллепиттің ауылында тоқтады, ол Уолла-Валла өзенінің сағасына жақын Колумбия өзенінде орналасқан еді. Бірде Йеллепит Кларкқа мыс қазанға айырбастау үшін ақ ат сыйлады. Алайда, американдықтарда мұндай заттар болмағандықтан, Кларк Йеллепитке өзінің қылышын, сондай-ақ бірнеше оқ-дәрі мен мылтық доптарын берді. Льюис пен Кларк Йеллепитке президент Томас Джефферсонның суреті салынған бейбітшілік медалін және АҚШ-тың кішкентай туын да сыйлады. Кейін Йеллепит Вашингтон штатындағы бір қаланың атына берілді. Канадтық Британдық Солтүстік-Батыс компаниясының (БШК) өкілі Дэвид Томпсон 1811 жылы Уолла-Валла жеріне келген келесі еуропалық болды. Йеллепиттің ауылынан шамамен бес шақырым жоғарыда, Жылан және Колумбия өзендерінің қосылған жерінде Томпсон бағана орнатуға бұйрық берді. Бағанаға ілгемеленген хатта бұл аймақ Британдық тәждің меншігі деп жарияланды және компанияның сауда бекетін салу ниеті айтылды. Томпсонның бағанасы мен хаты Тынық мұхитының тері компаниясының саудагерлеріне, БШК-ның американдық қарсыласына арналған еді. Өзен бойымен саяхаттап, Томпсон Йеллепиттің ауылына тоқтады және американдықтар қалдырған ту мен медальді тапты. Томпсон Йеллепитті өте мейірімді және зиялы деп тапты, тіпті оның жақын жерде сауда бекетін құру жоспарын қолдады. Әр түрлі себептерге байланысты пост 1818 жылға дейін салынбады, ол кезде БШК Уолла-Валла өзенінің сағасында Форт Нез Персес бекінісін құрды. 1811 жылдың жазында Томпсон Уолла-Валланың бас қолбасшысы Туматапуммен, оның тең дәрежелі Куиллквиллс Тукапестенмен, Нимипу тайпасының басшысы Олликоттпен, Кайузе тайпасының басшысымен, сондай-ақ Палус тайпасының басшысы Кепованмен, Спокан тайпасының басшысы Илим Споканемен де кездесті. Уолла-Валла тайпасы мал өсіруді қабылдады және 1844 жылы Калифорниядағы Нью-Хелветияға дейін саяхаттап, қосымша мал сатып алды. Уолла-Валла басшысы Пиупиумаксмакс басшылығымен шамамен 40 Уолла-Валла, Нез Персе және Кайузе тайпасының өкілдері оңтүстікке экспедиция жасады. Жолда олар жолға шығып кеткен жылқыларды жинады, олардың ұрланғанын білмеді. Жаңа Хельветияда Пиупиумаксмакс ұлы Тояхну мен Саттердің қызметкері арасында келіссөздер өтті. Екі адам дауласып, Тояхну қаза тапты. Саттердің қызметкерлері Уолла-Валла тайпасының кек алуынан қорқып, Пиупиумаксмакс 1846 жылы шағын жасақпен және отбасыларымен оралды және бейбітшілік ниеттерін жариялады. Оралған топтың мүшелері қызылшаға шалдықты, ол Колумбия жазығында тарала бастады және жергілікті халықтың қырылуына әкелді. Ауырғанақ және басқа да аурулар да аймаққа әкелінді, бұл Уолла-Валла тайпасының халқының азаюына себеп болды. Осыған қарамастан, Уолла-Валла тайпасының жылқылары көп болды, олар тайпаның "басты байлығы" болып саналды. Уолла-Валла тайпасы 1855 жылғы Уолла-Валла кеңесіне (Кайузе, Нез Персе, Уматилла және Якама тайпаларымен бірге) қатысты және Уолла-Валла шартына қол қойды.

Белгілі Уалла-Уалла

Пиупиумаксмакс (Сары шаға) (өл. 1855), Уолла-Уолла тайпасының бас вожді
Джеймс Лавадур (туған. 1951), суретші және гравюра шебері
Дэн Хендерсон (туған. 1970), Олимпиада чемпионы, күрескер және аралас жекпе-жек шебері
Чарльз Самс (шамамен 1970 жылы туған), АҚШ Ұлттық парктері қызметінің директоры.