Мусине Кокалари: Албан жазушысы мен саясаткердің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Мусине Кокалари (10 ақпан 1917 – 14 тамыз 1983) – албан жазушысы және саясаткер, Албанияның коммунистік режимге дейінгі кезеңінде өмір сүрген. Ол 1943 жылы Албанияның Социал-демократиялық партиясын құрған. Кокалари Албаниядағы алғашқы жарияланған әйел жазушылардың бірі еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде саясатқа қысқа ғана уақыт араласқаннан кейін, Албанияның коммунистік режимі тарапынан қуғынға ұшырады және оған жазуға рұқсат берілмеді. Ол кедейлікте және толық оқшаулықта қайтыс болды.

Ерте өмір

Мусин 1917 жылдың 10 ақпанында Түркияның оңтүстігіндегі Адана қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Хамит Кокалари Түркияда теология мен философия саласында жоғары білім алған және өзі туған Джирокастер аймағындағы сол кездегі зиялылардың бірі саналған. Оның әкесі Решати Стамбулда заңгерлік мамандықты оқып, отбасымен бірге сол қалаға көшіп келді. Мусин отбасының ең кіші баласы болды, оның үшеуі – Мумтази, Весими және Хамити ағалары бар еді, олар да тілдік-әдеби және заң салаларында жақсы білім алды. Ол дүниеге келгеннен кейін үш жыл өткен соң, Мусин отбасы Албанияға оралып, туған қаласы Джирокастерде қоныстанды. Ол кітаптардың, граммофоннан естілетін музыканың, әсіресе ертегілердің, әңгімелердің және дәстүрлі албан әндерінің арасында өсті, сонымен қатар қаладағы бастауыш мектептің бір бөлігін аяқтады. Содан кейін ол Тиранаға, "Motrat Qiriazi" институты мен "Nana Mbretneshë" орта мектебіне жақын жерге көшіп, 1937 жылға дейін оқыды. Ол әдебиет, лингвистика, филология, этнография және албан зиялыларының фольклорын зерттеу саласындағы еңбектері арқылы үлкен жетістіктерге қол жеткізді, бұл жас Мусинге олармен байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Оның ағасы Весимиге тиесілі "Venus" кітап дүкені Албания астанасындағы маңызды анықтамалық және мәдени орталыққа айналды, сондай-ақ осындай қарым-қатынастарды дамытуға көмектесті; ал оның екінші ағасы Мумтази басқарған "Mesagjeritë shqiptare" баспасы арқылы Эдгар Аллан По, Уолтер Скотт, Шекспир, Омар Хайям, Висенте Бласко Ибаньес сияқты классиктердің еңбектері аударылып, жарияланды. 1937 жылы ол "Shtypi" газетінде Muza (Муза) деген псевдониммен әлеуметтік мәселелерге қатысты бірқатар мақалалар жариялай бастады. 1938 жылы Мусин Римге университеттік білімін бастау үшін кетті. Бір жылдан кейін ол өзінің алғашқы кәсіби еңбегін – "Sic me thote nenua plakë" (Қарлы ана айтқандай) деп атады, бұл кітап 1941 жылы Тиранада жарық көрді. Жарияланымдары арқылы Мусин Ласгуш Порадеци, Али Аслани және, ең бастысы, Эрнест Колики сияқты көрнекті жазушылардың қызығушылығын тудырды. Колики жас жазушы және зерттеуші үшін тез арада маңызды тұлғаға айналды, ғылыми және поэзиялық-әдеби салаларда үлгі болып табылды. Намик Ресулидің жетекшілігімен Мусин Наим Фрашери (1846–1900) туралы докторлық диссертациясын жазды. Ұлы ақынның немересі Митхат Фрашеридің көмегімен ұзақ мұрағаттық зерттеулер жүргізіп, ол Албанияда Наим Фрашериді ұлттық әдебиеттің символына айналдырған көп қырлы аспектілерді егжей-тегжейлі көрсетті.

Musine was born on February 10, 1917, in Adana, southern Turkey. Her grandfather, Hamit Kokalari, had completed his higher studies in theology and philosophy in Turkey and was considered part of the intellectuals of the time in the Gjirokastër area, the region from which he originated. Her father, Reshati, had studied law in Istanbul, where he settled with his family. Musine was the youngest in the family, while she had three other brothers Mumtazi, Vesimi and Hamiti, whom also had a good education, both in the linguistic literary and legal fields. Three years after her birth, Musine's family returned to Albania and settled in their hometown, Gjirokastër. She grew up among books, music heard on the gramophone and especially fairy tales, stories and traditional Albanian songs, while she also completed a part of primary school in the city. Then she moved to Tirana, near the institute "Motrat Qiriazi" and the high school "Nana Mbretneshë" where she studied until 1937. She achieved excellent results through writings that immediately attracted the attention of personalities of literature, linguistics, philology, ethnography, studies of the folklore of the Albanian intellectual circles with which the young Musine had the opportunity to come in contact. The "Venus" bookstore, owned by her brother Vesimi, became an important point of reference and cultural deepening in the Albanian capital, also played a role in such relations; as well as the publishing house "Mesagjeritë shqiptare" led by her other brother, Mumtazi, through which basic works such as those by Edgar Allan Poe, Walter Scott, Shakespeare, Omar Khajami, Vicente Blasco Ibáñez were translated and published. In 1937, she started publishing a number of articles on social issues in the Shtypi newspaper writing under the moniker Muza (the Muse) which itself is a pun of its real name. In 1938, Musine would leave for Rome to begin her university studies at Università degli Studi di Roma "La Sapienza". A year later she wrote her first professional work called Sic me thote nenua plakë (As the old woman told me), a book which would be published only in 1941 in Tirana. With her publications Musine had managed to arouse the interest of important writers such as Lasgush Poradeci, Ali Asllani and above all, Ernest Koliqi, whom at La Sapienza was the founder of the Institute of Albanian Studies. Koliqi quickly became a fundamental point of reference for the young writer and researcher, a model to be followed both in the scientific and poetic literary field. Under the supervision of Namik Resuli, Musine worked on her doctoral thesis on Naim Frashëri (1846–1900). Through long archival research for which she was assisted by the grandson of the great poet, Mit'hat Frashëri, she illustrates in detail the multifaceted aspects that in Albania have made Naim Frashëri a symbol of national literature.

Саяси мансап және түрмеге қамау

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда, Кокалари өзі кітап дүкенін ашты және 1945 жылдың 7 қазанында Сежфулла Малешова төрағалығымен құрылған Албания жазушылар мен суретшілер лигасының мүшесі болуға шақырылды. Ол үнемі 1944 жылдың 12 қарашасында коммунистердің сотсыз-судысыз өлім жазасына кескен екі ағасы – Мүмтаз бен Вейсим туралы ойланып, әділдік пен жаза талап етті. 1944 жылы Албания социал-демократиялық партиясымен және оның баспасөз органы – "Еркіндік дауысы" ("Zëri i lirisë") газетімен тығыз байланыста болғандықтан, ол 1946 жылдың 17 қаңтарында Малешованың тұтқындалуымен бірге террор кезеңінде тұтқындалды. 1946 жылдың 2 шілдесінде Тирана әскери соты оны саботаж жасаған және халық жауы деп айыптап, жиырма жылға бас бостандығынан айырды. Тұтқындалғанға дейін Кокалари әлі де Албания астанасы Тиранада орналасқан одақтас күштерге хат жолдаған еді. Ол хатында еркін сайлаулар мен сөз бостандығын талап етті. Сотта Кокалари былай деді: оған ешқашан жазуын қайта бастауға рұқсат берілмеді. Кокалари кітапты "өткен әлемнің айнасы, әуендерімен қыз балалық шақтан және некедегі алғашқы жылдардан ересек әлемге өту жолы, қайтадан патриархалды фанатизмнің ауыр зымырандарымен байланысты" деп атады. 1943 жылдың ортасында Мусине Нехмие Хуглини Ходжамен бірге "Шкиптаржа е Ре" әйелдер журналын құрды. Бұл журнал диктатура кезеңінде де жарияланып тұрды және Албания азат болғаннан кейін әйелдер туралы алғашқы оқиғалардың жариялану арнасы болды. Оны 1946-1952 жылдары Нехмие Ходжа төрағалық еткен Албания Біріккен әйелдер ұйымы шығарды. Мусиненің жазушы ретіндегі шеберлігі мен таланты оның жариялануына мүмкіндік берді, ал 1946 жылдың маусымында тұтқындалып, сотталу кезінде осы журнал оны террорист деп атап, "Халық Әділетіне" Мусине Кокалариға ең ауыр жаза беруге шақырды. Үш жылдан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарына қарамастан, қазір жиырма жеті жастағы Кокалари "Өмір қалай тербелді" ("Si lëkundet jeta") атты қысқа әңгімелер мен эскиздердің ұзын жинағын жариялай алды, Тирана, 1944 жыл, барлығы 348 беттен тұратын, осы жинақ оны мазмұнды жазушы ретінде таныстырды. Оның халық ертегілерінің үшінші томы "Ошақтың айналасында" ("Rreth vatrës") деп аталды, Тирана, 1944.

As World War II came to an end, Kokalari herself opened a bookstore and was invited to become a member of the Albanian League of Writers and Artists, created on October 7, 1945, under the chairmanship of Sejfulla Malëshova. All the time she was haunted by the execution without trial of her two brothers, Mumtaz and Vejsim, on November 12, 1944, by the communists and candidly demanded justice and retribution. Having herself been closely associated in 1944 with the fledgling Albanian Social Democratic party and its press organ Zëri i lirisë ("The voice of freedom"), she was arrested on January 17, 1946, in an age of terror concomitant with the arrest of Malëshova, and on July 2, 1946, was sentenced to twenty years in prison by the military court of Tirana as a saboteur and enemy of the people. Right before her arrest Kokalari had sent a letter to the Allied Forces, which were still based in the Albanian capital, Tirana. In her letter she called for free elections and freedom of expression. At the trial, Kokalari stated the following: She was never allowed to resume her writing. Kokalari called the book, "the mirror of a world gone by, the path of transition from girlhood with its melodies and the first years of marriage to the world of the grown woman, once again bound by the heavy chains of slavery to patriarchal fanaticism." In mid 1943 Musine together with Nexhmije Xhuglini Hoxha founded the magazine for women "Shqiptarja e Re". This magazine continued throughout the dictatorship and was the first avenue for women's stories after Albanian's liberation and it was published by Albanian United Women organisation chaired by Nexhimije Hoxha from 1946–1952. With Musine's craft and talent as a writer enabled its publishing whilst she was arrested and during her trial in June 1946, this very magazine called her a terrorist and appealed to "People's Justice" to pass on Musine Kokalari the heaviest punishment. Three years later, despite the vicissitudes of World War II, Kokalari now twenty seven, was able to publish a longer collection of short stories and sketches entitled How life swayed , Tirana, 1944, a total of 348 pages which established her—ever so briefly—as a writer of substance. A third volume of her folksy tales was entitled Around the Hearth , Tirana, 1944.

Тану

Кокалари 1960 жылы Үштің комитеті (Халықаралық ПЕН-нің алдағысы) тізімдеген тұтқынға алынған алғашқы 30 жазушының бірі болды. 1993 жылы Кокалари Албания президенті тарапынан қайтыс болғаннан кейін Демократияның шейіті деп жарияланды және Тиранадағы бір мектеп оның атымен аталады. Ол ағылшын-косовтық жазушылар Элизабет Гоуинг пен Роберт Уилтонның «Ешкімнің жері: Балқан тарихындағы сегіз керемет әйел» атты эсселер жинағының негізгі нысандарының бірі.