Фортепианоның дыбысына әсер ететін физикалық қасиеттер
Piano acoustics
Фортепиано акустикасы: фортепианоның дыбысына әсер ететін физикалық қасиеттер. Ішектерінің қалыңдығы, массасы, требль мен бас ішектерінің айырмашылығы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пианиноның дыбысына әсер ететін физикалық қасиеттер жиынтығы – пианино акустикасы. Бұл – музыкалық акустиканың зерттеу саласы.
Set of physical properties of the piano that affect its sound
Piano acoustics is the set of physical properties of the piano that affect its sound. It is an area of study within musical acoustics.
Жіптің ұзындығы, массасы және кернеуі
Пианиноның ішектері диаметрі бойынша әр түрлі, демек, ұзындығына шаққандағы массасы да әр түрлі, төменгі ішектері жоғарғыларынан жуан. Типик диапазон – ең төменгі бас ішектері үшін , ішек өлшемі 13, ең жоғары тіршілік ішектері үшін. Ішектердің қалыңдығындағы осы айырмашылықтар, ішектердің жақсы түсінілген акустикалық қасиеттерінен туындайды. Егер екі ішек бірдей тартылып, салмағы бірдей болса, біреуі екіншісінен екі есе ұзын болса, ұзын ішек қысқа ішекке қарағанда бір октава төмен дірілдейді. Дегенмен, егер осы принципті пианиноны жобалау үшін қолдансақ, яғни ең жоғары ноталардан бастап, әр төменгі октава үшін ішектердің ұзындығын қайта-қайта екі есеге арттырсақ, бас ішектерін кез келген ақылға қонымды өлшемдегі каркасқа орналастыру мүмкін болмас еді. Сонымен қатар, ішектер дірілдегенде, дірілдің ені ішек ұзындығымен байланысты; осындай гипотетикалық өте ұзын пианинода, ойнағанда ең төменгі ішектер бір-біріне тиіп кетер еді. Оның орнына, пианино жасаушылар ауыр ішектің бірдей ұзындығы мен кернеулі жеңіл ішекке қарағанда баяу дірілдейтінін пайдаланады; осылайша, пианинодағы бас ішектері «әр октавамен екі еселеу» ережесі болжағаннан қысқа және қалғандарына қарағанда әлдеқайда жуан. Биіктікке ұзындығынан, тығыздығынан және массасынан басқа әсер ететін тағы бір фактор – кернеу. Концерттік рояльдегі жеке ішектің кернеуі орташа , ал олардың жиынтық кернеуі әрқайсысынан асып түсуі мүмкін.
The strings of a piano vary in diameter, and therefore in mass per length, with lower strings thicker than upper. A typical range is from for the lowest bass strings to , string size 13, for the highest treble strings. These differences in string thickness follow from well understood acoustic properties of strings. Given two strings, equally taut and heavy, one twice as long as the other, the longer will vibrate with a pitch one octave lower than the shorter. However, if one were to use this principle to design a piano, i. e. if one began with the highest notes and then doubled the length of the strings again and again for each lower octave, it would be impossible to fit the bass strings onto a frame of any reasonable size. Furthermore, when strings vibrate, the width of the vibrations is related to the string length; in such a hypothetical ultra long piano, the lowest strings would strike one another when played. Instead, piano makers take advantage of the fact that a heavy string vibrates more slowly than a light string of identical length and tension; thus, the bass strings on the piano are shorter than the "double with each octave" rule would predict, and are much thicker than the others. The other factor that affects pitch, other than length, density and mass, is tension. Individual string tension in a concert grand piano may average , and have a cumulative tension exceeding each.
Арманониясыздық және фортепианоның өлшемі
Кез келген дірілдемелі нәрсе негізгі дыбыс биіктігінен жоғары бірнеше жиілікте дірілдер тудырады. Бұлар қосымша дыбыстар деп аталады. Егер қосымша дыбыстар негізгі жиіліктің толық еселіктері болса (мысалы, 2 есе, 3 есе, 6 есе), онда серпімділіктерді ескермегенде, дірілдеме кезеңді болады, яғни ол үнемі бірдей түрде дірілдейді. Көптеген адамдар кезеңді дірілдемелердің дыбысын ұнатады; осы себепті көптеген музыкалық аспаптар, соның ішінде фортепианолар, кезеңді дірілдемелерді шығару үшін, яғни негізгі дыбыстың гармоникаларына мүмкіндігінше жақын дыбыстарды жасау үшін құрылған. Идеалды дірілдемелі жіпте, созылған жіптегі толқын ұзындығы жіптің қалыңдығынан әлдеқайда үлкен болғанда (теориялық идеал – қалыңдығы және иілуге қарсы тұруы нөлге тең жіп), жіптегі толқын жылдамдығы тұрақты болады және қосымша дыбыстар гармоникалар болып табылады. Сондықтан көптеген аспаптар жұқа жіптерден немесе жұқа ауа бағаналарынан жасалады. Дегенмен, қысқа толқын ұзындығы бар жоғары қосымша дыбыстар үшін, олар жіптің диаметріне жақын, жіп қалың металл таған сияқты әрекет етеді: оның иілуге қарсы механикалық кедергісі кернеуге қосымша күш болады, бұл қосымша дыбыстың биіктігін көтереді. Тек иілу күші жіптің кернеуінен әлдеқайда аз болған жағдайда ғана оның толқын жылдамдығы (және гармония ретінде дыбыс шығарылған қосымша дыбыстар) өзгермейді. Жиілігі жоғары қосымша дыбыстар (гармониядан жоғары), «жартылай дыбыстар» деп аталады, және гармониясыздық деп аталатын жағымсыз әсерді тудыруы мүмкін. Гармониясыздықты азайтудың негізгі стратегиялары: жіптің қалыңдығын азайту немесе оның ұзындығын арттыру, төмен иілу күші бар иілгіш материалды таңдау және кернеу күшін иілу күшінен әлдеқайда үлкен болуы үшін арттыру. Жіпті орау жіптің қалыңдығын тиімді түрде азайтуға мүмкіндік береді. Оралған жіпте тек ішкі өзек ғана иілуге қарсы тұрады, ал орамдар жіптің сызықтық тығыздығын арттыру үшін ғана қызмет етеді. Ішкі өзек қалыңдығы оның беріктігімен және кернеуімен шектеледі; мықты материалдар жоғары кернеуде жіңішке өзектерді жасауға мүмкіндік береді, бұл гармониясыздықты азайтады. Сондықтан фортепиано жасаушылар жоғары сапалы болаттан жасалған жіптерді таңдайды, өйткені оның беріктігі мен төзімділігі жіп диаметрін азайтуға көмектеседі. Егер жіп диаметрі, кернеу, салмақ, біркелкілік және ұзындығы ғана факторлар болса, барлық фортепианолар кішкентай, спинет өлшемді аспаптар болар еді. Алайда фортепиано жасаушылар ұзын жіптердің аспаптың қуатын, гармониясын және дыбыстың ұзақтығын арттыратынын және дұрыс күйде дыбыс шығаруға көмектесетінін анықтаған. Ұзын жіптер бар үлкен фортепианолар қажетті ұзын толқын ұзындығына және дыбыстық сипаттамаларға қол жеткізеді. Дизайнерлер фортепианоның корпусына мүмкіндігінше ұзын жіптерді орнатуға тырысады; сонымен қатар, басқа барлық факторлар бірдей болса, ақылды сатып алушы бюджеті мен кеңістігіне сәйкес келетін ең үлкен аспапты алуға тырысады. Гармониясыздық фортепианоның ортасынан алысқан сайын үнемі артады және аспаптың жалпы диапазонының практикалық шектерінің бірі болып табылады. Ең төменгі, ең ұзын жіптер фортепианоның өлшемімен шектеледі. Қысқа фортепианоны жасаушы масса тығыздығын арттыру үшін қалың жіптерді қолдануға мәжбүр болады, сондықтан ол үлкен гармониясыздықты қабылдауға мәжбүр болады. Ең жоғары жіптер ең үлкен кернеуде болуы керек, сонымен қатар массасы аз болуы үшін жеткілікті жұқа болуы керек. Болаттың шектеулі беріктігі (яғни тым жұқа жіп кернеу кезінде жыртылады) фортепиано дизайнерін өте қысқа және сәл қалың жіптерді қолдануға мәжбүр етеді, олардың қысқа толқын ұзындығы осылайша гармониясыздықты тудырады. Фортепианоның табиғи гармониясыздығын күйлеуші фортепианоның дыбысын сәл өзгерту үшін пайдаланады. Күйлеуші ноталарды созады, жоғары ноталарды сәл көтереді және төмен ноталарды төмендетеді, төмен ноталардың қосымша дыбыстарын жоғары ноталардың негізгі дыбыстарымен бірдей жиілікке ие етеді. Сондай-ақ қараңыз: Фортепиано жіптері, Фортепианоны күйлеу, Психоакустика.
Any vibrating thing produces vibrations at a number of frequencies above the fundamental pitch. These are called overtones. When the overtones are integer multiples (e. g., 2×, 3× 6× ) of the fundamental frequency (called harmonics), then neglecting damping the oscillation is periodic—i. e., it vibrates exactly the same way over and over. Many enjoy the sound of periodic oscillations; for this reason, many musical instruments, including pianos, are designed to produce nearly periodic oscillations, that is, to have overtones as close as possible to the harmonics of the fundamental tone. In an ideal vibrating string, when the wavelength of a wave on a stretched string is much greater than the thickness of the string (the theoretical ideal being a string of zero thickness and zero resistance to bending), the wave velocity on the string is constant and the overtones are at the harmonics. That is why so many instruments are constructed of skinny strings or thin columns of air. However, for high overtones with short wavelengths that approach the diameter of the string, the string behaves more like a thick metal bar: its mechanical resistance to bending becomes an additional force to the tension, which 'raises the pitch' of the overtones. Only when the bending force is much smaller than the tension of the string, are its wave speed (and the overtones pitched as harmonics) unchanged. The frequency raised overtones (above the harmonics), called 'partials', can produce an unpleasant effect called inharmonicity. Basic strategies to reduce inharmonicity include decreasing the thickness of the string or increasing its length, choosing a flexible material with a low bending force, and increasing the tension force so that it stays much bigger than the bending force. Winding a string allows an effective decrease in the thickness of the string. In a wound string, only the inner core resists bending while the windings function only to increase the linear density of the string. The thickness of the inner core is limited by its strength and by its tension; stronger materials allow for thinner cores at higher tensions, reducing inharmonicity. Hence, piano designers choose high quality steel for their strings, as its strength and durability help them minimize string diameters. If string diameter, tension, mass, uniformity, and length compromises were the only factors—all pianos could be small, spinet sized instruments. Piano builders, however, have found that longer strings increase instrument power, harmonicity, and reverberation, and help produce a properly tempered tuning scale. With longer strings, larger pianos achieve the longer wavelengths and tonal characteristics desired. Piano designers strive to fit the longest strings possible within the case; moreover, all else being equal, the sensible piano buyer tries to obtain the largest instrument compatible with budget and space. Inharmonicity increases continuously as notes get further from the middle of the piano, and is one of the practical limits on the total range of the instrument. The lowest strings, which are necessarily the longest, are most limited by the size of the piano. The designer of a short piano is forced to use thick strings to increase mass density and is thus driven into accepting greater inharmonicity. The highest strings must be under the greatest tension, yet must also be thin enough to allow for a low mass density. The limited strength of steel (i. e. a too thin string will break under the tension) forces the piano designer to use very short and slightly thicker strings, whose short wavelengths thus generate inharmonicity. The natural inharmonicity of a piano is used by the tuner to make slight adjustments in the tuning of a piano. The tuner stretches the notes, slightly sharpening the high notes and flatting the low notes to make overtones of lower notes have the same frequency as the fundamentals of higher notes. See also Piano wire, Piano tuning, Psychoacoustics.
Рельсбек қисығы
Railsback қисығы, алғаш рет О. Л. Railsback өлшеген, гармониясыздық ескерілетін созылған фортепианоның настройкасы мен теориялық тұрғыдан дұрыс, тең темпераментті настройка арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Тең темпераменттегі жақын ноталардың жиіліктері тұрақты қатынаста болады, бұл қатынас екінің он екінші тамырына тең. Фортепианодағы кез келген нота үшін, оның қалыпты биіктігі мен тең темпераменттік биіктігі арасындағы айырмашылық центтермен (жарым тонның жүзден бір бөлігі) өлшендіріледі. Railsback қисығы көрсеткендей, жақсы настройкаланған фортепианода октавалар көбінесе созылады. Яғни, жоғары ноталар математикалық түрде дұрыс тең темпераментті шкаладан жоғары, ал төмен ноталар төмендеу реттеледі. Railsback пианиноның осылай настройкалану себебінің, дәлдік жетіспеушілігі емес, сымдардағы гармониясыздық екенін анықтады. Идеалды жағдайда, нотаның жоғарғы гармониялық қатары нотаның негізгі жиілігінің толық еселігінен тұрады. Бірақ іс жүзінде, фортепиано сымдарындағы гармониясыздық жоғарғы гармонияларды олардың "керекті" деңгейінен жоғарырақ етеді.
The Railsback curve, first measured by O. L. Railsback, expresses the difference between inharmonicity aware stretched piano tuning, and theoretically correct equal tempered tuning in which the frequencies of successive notes are related by a constant ratio, equal to the twelfth root of two. For any given note on the piano, the deviation between the normal pitch of that note and its equal tempered pitch is given in cents (hundredths of a semitone). As the Railsback curve shows, octaves are normally stretched on a well tuned piano. That is, the high notes are tuned higher, and the low notes tuned lower, than they are in a mathematically correct equal tempered scale. Railsback discovered that pianos were typically tuned in this manner not because of a lack of precision, but because of inharmonicity in the strings. Ideally, the overtone series of a note consists of frequencies that are integer multiples of the note's fundamental frequency. But in fact, inharmonicity present in piano strings makes overtones successively higher than they "should" be.
Иілгіштің пішіні
Сызықтың гармониясыздығы негізінен серіктіктен туындайды. Бұл серіктік – пианино сымдарының ішкі қаттылығы мен созылғыштығы, сонымен қатар сымның тартылу күші, қалыңдығы және ұзындығының нәтижесі. Тюнерлер сымның тартылуын реттегенде, олар бұрыннан күйленген ноталарға қатысты жаңа биіктіктерді белгілейді. Бұрын күйленген ноталардың гармониясыздықтан көтерілген обертондықтары жаңа орнатылған биіктікті осы көтерілген обертонға сәйкес етуге мәжбүр етеді. Күйлендіру гамма бойынша жоғары және төмен қарай ілгерілеген сайын, гармониясыздық, демек, созылу жинақталады. Көптеме қате түсінік бар, яғни Railsback қисығы фортепианоның ортаңғы бөлігі жоғарғы және төменгі бөліктерге қарағанда аз гармониясыз екенін көрсетеді. Бірақ бұл тек солай көрінеді, себебі күйлендіру осы бөліктен басталады. "Созылу" – салыстырмалы ұғым: анықтамасы бойынша, күйлендіру қандай биіктіктен басталса да, созылу болуы мүмкін емес. Сонымен қатар, фортепианоның жоғарғы ноталары ерекше гармониясыз деп жиі есептеледі, өйткені олар күрт созылғандай көрінеді. Шындығында, олардың созылуы фортепианоның ортаңғы бөлігіндегі сымдардың гармониясыздығын көрсетеді. Атап айтқанда, жоғарғы ноталардың гармониясыздығы күйлендіруге ешқандай әсер етпейді, өйткені олардың жоғарғы обертондықтары адам есту қабілетінің шегінен тыс. Күткендей, нақты күйлендіру графигі тегіс қисық емес, биік және төмен нүктелері бар тігірулі сызық болып келеді. Бұл дәл емес күйлендірудің, қате өлшеудің немесе фортепианоның сымдар масштабындағы туа біткен өзгергіштігінің салдары болуы мүмкін. Монте-Карло симуляциясы бойынша, мұндай пішін адамдардың биіктік аралықтарын қабылдау тәсілінен де туындауы мүмкін.
Inharmonicity in a string is caused primarily by stiffness. That stiffness is the result of piano wire's inherent hardness and ductility, together with string tension, thickness, and length. When tuners adjust the tension of the wire during tuning, they establish pitches relative to notes that have already been tuned. Those previously tuned notes have overtones that are sharpened by inharmonicity, which causes the newly established pitch to conform to the sharpened overtone. As the tuning progresses up and down the scale, the inharmonicity, hence the stretch, accumulates. It is a common misconception that the Railsback curve demonstrates that the middle of the piano is less inharmonic than the upper and lower regions. It only appears that way because that is where the tuning starts. "Stretch" is a comparative term: by definition, no matter what pitch the tuning begins with there can be no stretch. Further, it is often construed that the upper notes of the piano are especially inharmonic, because they appear to be stretched dramatically. If fact, their stretch is a reflection of the inharmonicity of strings in the middle of the piano. Moreover, the inharmonicity of the upper notes can have no bearing on tuning, because their upper partials are beyond the range of human hearing. As expected, the graph of the actual tuning is not a smooth curve, but a jagged line with peaks and troughs. This might be the result of imprecise tuning, inexact measurement, or the piano's innate variability in string scaling. It has also been suggested with Monte Carlo simulation that such a shape comes from the way humans match pitch intervals.
Көпті жолдар
Пианиноның ең төменгі ноталарынан басқа барлық ноталар бірдей жиілікке келтірілген бірнеше ішектерден тұрады. Екі ішекті ноталар бихорд, ал үш ішекті ноталар трихорд деп аталады. Бұл пианиноға шабуыл кезінде күшті дыбыс пен жылдам өшуге, бірақ шабуыл-өшу-ұзақтық-тоқтату (ADSR) жүйесінде ұзаққа созылатын дыбысқа мүмкіндік береді. Трихордтар үш қалыпты режимді (әрқайсысы екі поляризациялы) құрайтын байланысты осциллятор жасайды. Ішектердің байланысы нашар болғандықтан, қалыпты режимдердің жиіліктері өте аз айырмашылыққа ие. Бірақ олар өзінің дірілдеу энергиясын дыбыс тақтасына әртүрлі жылдамдықпен жеткізеді. Үш ішектің бірдей дірілдеуі энергияны жеткізуде ең тиімді, себебі барлық үш ішек бір уақытта бір бағытта тартылады. Бұл күшті дыбыс тудырады, бірақ ол тез өшеді. Осы қалыпты режим нотаның жылдам "Шабуыл" бөлігіне жауапты. Қалған екі қалыпты режимде ішектердің барлығы бірдей тартылмайды, мысалы, біреуі жоғары, ал қалған екеуі төмен тартылады. Бұл дыбыс тақтасына энергияның баяу берілуіне алып келіп, жұмсақ, бірақ тұрақты дыбыс тудырады.
All but the lowest notes of a piano have multiple strings tuned to the same frequency. The notes with two strings are called bichords, and those with three strings are called trichords. These allow the piano to have a loud attack with a fast decay but a long sustain in the attack decay sustain release (ADSR) system. The trichords create a coupled oscillator with three normal modes (with two polarizations each). Since the strings are only weakly coupled, the normal modes have imperceptibly different frequencies. But they transfer their vibrational energy to the sounding board at significantly different rates. The normal mode in which the three strings oscillate together is most efficient at transferring energy since all three strings pull in the same direction at the same time. It sounds loud, but decays quickly. This normal mode is responsible for the rapid staccato "Attack" part of the note. In the other two normal modes, strings do not all pull together, e. g., one pulls up while the other two pull down. There is a slow transfer of energy to the sounding board, generating a soft but near constant sustain.