Кіріспе

Канада Жоғарғы Сотының төрағасы – Канаданың бас судьясы, ол Канаданың ең жоғары сот органы – Канада Жоғарғы Сотының тоғыз судьясының төрағасы болып табылады. Осы ретте, бас судья Канада сот жүйесіндегі ең жоғары дәрежелі судья болып есептеледі. Жоғарғы Сот туралы заңға сәйкес, бас судья Патшалық Кеңесі тағайындайды, яғни Премьер-министр мен Әділет министрінің кеңесімен Патшалықтың шешімі бойынша тағайындалады. Бас судьялар, қызметінен кеткенше, 75 жасқа толғанша, қайтыс болғанша немесе қызметінен заңмен белгіленген негіздер бойынша алынғанша қызмет етеді. Дәстүр бойынша, жаңа бас судья соттың қазіргі судьяларының арасынан таңдалады. Бас судьяның Соттың ішкі регламентіне елеулі ықпалы бар, ауызша сот отырыстарын жүргізеді және судьялар арасындағы істерді талқылауға жетекшілік етеді. Бас судья сонымен қатар генерал-губернатордың орынбасары, Канада Сот Кеңесінің төрағасы және Канада орденімен марапатталатын азаматтарды іріктейтін комиссияны басқарады. Бұдан өзге, бас судья Канада әкімшісінің міндетін де атқарады және генерал-губернатордың қайтысы, отставкасы немесе денсаулығының нашарлауы жағдайында генерал-губернатордың өкілеттіктерін жүзеге асырады. Ричард Вагнер 2017 жылдан бері Канаданың қазіргі бас судьясы болып табылады. 1875 жылы Жоғарғы Сот құрылғаннан бері 18 адам бас судья қызметін атқарды. Соттың алғашқы бас судьясы Уильям Бьюэлл Ричардс болды, ал Беверли МакЛачлин – Канаданың ең ұзақ қызмет еткен бас судьясы және бұл лауазымға тағайындалған алғашқы әйел.

Тағайындау

Бас судьяны Премьер-Министрдің кеңесі бойынша Жоғарғы Сот туралы заңға сәйкес Кеңестегі губернатор тағайындайды. Тағайындау жоғары соттың заңымен реттеледі, ол соттың судьяларын басқару және тағайындау тәртібін анықтайды. Канада Конституциясының осы бөлігіне сәйкес, сотқа тағайындалған судьялар "облыстың жоғары сотының судьясы немесе кем дегенде он жыл тәжірибесі бар провинция адвокаты болуы тиіс". Дәстүр бойынша бас судья соттың қарапайым судьяларынан тағайындалады; Сот тарихында бұл ережеден тек екі адам бас тартыпты: Уильям Бьюэлл Ричардс және Чарльз Фицпатрик. Жаңа бас судьяны Квебек провинциясынан (азаматтық құқық жүйесімен) заң бойынша үш судья мен Канаданың қалған бөлігінен (ортақ құқық дәстүрін ұстанатын) алты судьяның арасынан кезекпен таңдау қалыпты саналады. 1933 жылдан бері бұл дәстүр бір рет бұзылды, 1984 жылы Манитобадан Брайан Диксон Онтариодан Бора Ласкиннің орнына тағайындалды.

Міндеттер

Бас судьяның басты міндеті – Жоғарғы Соттағы тыңдауларға төрағалық ету. Бас судья орталық орындықтан төрағалық етеді. Егер Бас судья қатыса алмаса, ең тәжірибелі судья төрағалық етеді. Бас судья сондай-ақ Канаданың ең жоғары азаматтық ордені – Канада орденінің кеңесші кеңесіне қатысады. Бірақ іс жүзінде бас судья кандидатты орденнен шығару туралы дауыс беруден жаңылғандықтан, бұл процедура әзірге тек төменгі сотта қылмыстық құқық бұзушылық үшін сотталғандарға ғана қатысты және егер сол адам Жоғарғы Сотқа шағым түсірсе, бас судья үшін мүдделер қақтығысына әкелуі мүмкін. Сайлау округтерінің қайта қаралуы туралы заңға сәйкес, әр провинцияда сол провинцияның федералды сайлау округтерін өзгертуге жауапты үш адамнан тұратын комиссия болады. Мұндай комиссияның төрағасын сол провинцияның бас судьясы тағайындайды; егер провинциялық бас судья тағайындамаса, жауапкершілік Канаданың бас судьясына жүктеледі.

Канаданың әкімшісі

1867 жылғы Конституция актісі "Канада үкіметін уақытша жүзеге асыратын әкімші" болу мүмкіндігін көздейді. 1947 жылғы Генерал-губернатор лауазымына қатысты патенттік хаттарда генерал-губернатор қайтыс болғанда, денсаулығына қатысты шектеулер болғанда немесе бір айдан астам уақытқа елден кеткен жағдайда, Жоғарғы соттың бас судьясы немесе, егер ол лауазым бос болса, ең жоғары тұрған судья Канаданың әкімшісі болып, генерал-губернатордың барлық өкілеттіктерін мен міндеттерін орындайды деп көрсетілген. Мұндай жағдай төрт рет болды: 1940 жылы және 1967 жылы қазіргі генерал-губернатордың қайтыс болуына байланысты бас судьялар Лайман Дафф және Роберт Ташеро, ал 2005 жылы генерал-губернатор операция жасаған кезде бас судья Беверли МакЛачлин осы қызметті атқарды. 2021 жылдың қаңтар айында Джули Пайеттің отставкаға шығуына байланысты Ричард Вагнер сол жылдың шілде айында Мэри Саймон генерал-губернатор болып тағайындалғанға дейін әкімші болып қызмет етті. Бас судья және соттың басқа судьялары парламент қабылдаған заңдарға Корольдік келісім беру, ресми құжаттарға қол қою немесе жаңа тағайындалған жоғары комиссарлар мен елшілердің сенімхаттарын қабылдау мақсатында генерал-губернатордың орынбасарлары ретінде жұмыс істейді.

Қазіргі бас судья

Қазіргі бас судья Ричард Вагнер, ол 2017 жылдың 18 желтоқсанында Беверли МакЛачлиннен кейін қызметке кірді. 1957 жылдың 2 сәуірінде Монреальде дүниеге келген Вагнер бас судьялыққа тағайындалған кезде Жоғарғы Соттың қарапайым судьясы болған. Бұрын ол Квебек апелляциялық сотында отырған.